ANTALYA AĞIZLARINDA CİNSİYET GÖRÜNÜMLERİ

Öz

Cinsiyet kategorisi, bazı dillerde adların eril, dişil ya da nötr (yansız) olarak sınıflandırılmasıdır. Bu sınıflandırma biçimi, dilin yapısal özelliklerine bağlı olarak çeşitli şekillerde ortaya çıkabilir. Örneğin Hint-Avrupa dillerinde cinsiyet, genellikle isimlerin önüne gelen artikellerle ya da isim ve zamirlerin çekim ekleriyle belirginleşir. Almanca, Fransızca, İspanyolca gibi birçok dilde bu durum sistematik bir biçimde işlenmiştir. Bu tür dillerde cinsiyet, sadece biyolojik cinsiyeti yansıtmakla kalmaz, cansız varlıkları da kapsayacak şekilde geniş bir adlar sistemine uygulanır. Türkçede ise, genel olarak adlarda cinsiyet ayrımının bulunmadığı, dilin yapı bakımından cinsiyetsiz olduğu kabul edilmektedir. Türkçede eril ve dişil ayrımı yapılmaz; kişi zamirleri ve adlar cinsiyete göre değişikliğe uğramaz. Bu nedenle Türkçe, cinsiyet kategorisinin dil yapısına doğrudan yansımadığı dillerden biri olarak değerlendirilir. Bununla birlikte, toplumun kültürel yapısı, geleneksel söylemler ya da yerel kullanımlar cinsiyetle ilgili bazı dolaylı izler barındırabilir. Çalışmada öncelikle cinsiyetin dilbilimsel bir kategori olarak tanımı yapılmakta, farklı dillerde nasıl ortaya çıktığı kısa bir biçimde açıklanmaktadır. Daha sonra ise alan yazından ve derlenen metinlerden elde edilen kelimeler sınıflandırılmaktadır. Kelimeler, eril veya dişil çağrışım taşıyıp taşımadıkları, geleneksel toplumsal rolleri yansıtıp yansıtmadıkları ve mecazi anlamlarında cinsiyetle ilişkili özellikler barındırıp barındırmadıkları açısından değerlendirilmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Ağız çalışmaları
• Antalya ağızları
• cinsiyet kategorisi
• söz varlığı analizi

Gender Reflections in Antalya Dialects

Öz

The category of gender refers to the classification of nouns as masculine, feminine, or neuter in certain languages. This classification can manifest in different ways depending on the structural features of the language. For example, in Indo-European languages, gender is often marked by articles preceding nouns or by inflectional endings on nouns and pronouns. In many languages such as German, French, and Spanish, this system is applied in a systematic manner. In these languages, gender does not only reflect biological sex but also extends to inanimate entities, applying to a broad system of nouns. In Turkish, however, it is generally accepted that there is no gender distinction in nouns, and the language is structurally genderless. Turkish does not differentiate between masculine and feminine forms; personal pronouns and nouns do not change according to gender. Therefore, Turkish is considered one of the languages in which the category of gender does not directly appear in the grammatical system. Nevertheless, the cultural structure of society, traditional expressions, or local usages may carry some indirect traces of gender. The study first defines gender as a linguistic category and briefly explains how it appears in different languages. Then, words collected from the literature and compiled texts are classified. The words are evaluated based on whether they carry masculine or feminine associations, whether they reflect traditional social roles, and whether they have gender-related characteristics in their metaphorical meanings.

Anahtar Kelimeler

• Dialect studies
• Antalya dialects
• gender catagory
• lexical analysis

Kaynakça

1. Aikhenvald, A. (2004). Gender and noun classes. In G. Booij (Ed.), Morphology 1031–1044. Berlin–New York: Walter de Gruyter.
2. Aksan, D. (1995). Her yönüyle dil: Ana çizgileriyle dilbilim. Ankara: TDK Yayınları.
3. Atmaca, E. (2017). KOYA: Korkuteli ve yöresi ağızları. Ankara: TDK Yayınları.
4. Aydın, A. (2019). AKA: Akseki (Antalya) köyleri ağzı (Yüksek lisans tezi, Selçuk Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü). Konya.
5. Bloomfield, L. (1933). Language. New York: Henry Holt and Company.
6. Bölük, R. (2011). SA: Serik (Antalya) ağzı (Yüksek lisans tezi, Erzincan Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü). Erzincan.
7. Clauson, G. (1972). An etymological dictionary of pre-thirteenth-century Turkish. Oxford: Clarendon Press.
8. Corbett, G. G. (1991). Gender. Cambridge University Press.

9. Çoban, E. K. (2012). EYA: Elmalı ve yöresi ağızları (Yüksek lisans tezi, Pamukkale Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü). Denizli.
10. Çolak, G. (2018). Türk edebiyatında kelimelerin toplumsal cinsiyeti. TÜBAR XLIII, 87-125.
11. Doğan, E. (2011). Türkiye Türkçesinde cinsiyet kategorisinin izleri. Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi, 4(17), 89–98.
12. Durmaz, R. (2018). KYA: Antalya ili örneğinde Karakoyunlu Yörük ağzı: Ses bilgisi, şekil bilgisi, söz varlığı ve Karakoyunlu Yörük etnografyası (Doktora tezi, Eskişehir Osmangazi Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü). Eskişehir.
13. Emre, A. C. (1943). Türkçede isim temelleri. İstanbul: Bürhaneddin Basımevi.
14. Erdal, M. (2004). A grammar of Old Turkic. Leiden–Boston: Brill.
15. Erdem, M. D., ve Bölük, R. (2012). AYA: Antalya ve yöresi ağızları (Giriş-İnceleme-Metinler). Ankara: Gazi Kitabevi. Gencan, T.N. (1979). Dilbilgisi. Ankara: TDK Yayınları.
16. Görgeç, C. (2020). MYA: Manavgat ve yöresi ağızları (Yüksek lisans tezi, Selçuk Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü). Konya.
17. Güzel, Ö. (2019). KİYA: Antalya ili Kumluca ilçesi ve yöresi ağızları (Yüksek lisans tezi, Akdeniz Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü). Antalya.
18. Hockett, C. F. (1958). A course in modern linguistics. Macmillan. İnternet Kaynakları.
19. Kanık, E. (2021). GYA: Antalya ili Gündoğmuş ilçesi ve yöresi ağızları (Yüksek lisans tezi, Akdeniz Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü). Antalya.
20. Karaağaç, G. (1989). Dişilik ve küçültme ekleri mi? Türk Dili ve Edebiyatı Araştırmaları Dergisi, 5, s. 81–90.
21. Kerimoğlu Caner, D. G. (2015). Türkçede cinsiyet görünümleri ve çağrışımsal zihniyet. Türklük Bilimi Araştırmaları, 38, s. 143–178.
22. Kononov, A. N. (1968). İsimlerin ve sıfatların küçültme şekilleri ve söz yapımı. TDAY Belleten, 16, s. 81–88.
23. Kösearif, F. (1941). -Ça, -çe eki dişilik eki midir? Çınaraltı, 13, 11.
24. Küçükballı, F. N. (2013). GKA: Gazipaşa (Antalya) köyleri ağzı (Yüksek lisans tezi, Selçuk Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü). Konya.
25. Oxford English Dictionary. (n.d.). Genus. Retrieved from https://www.oxfordlearnersdictionaries.com/definition/english/gender?q=gender
26. Öztürk Dağabakan, F. (2011). Dillerde cinsiyet Almanca ve Türkçede cinsiyet kavramları. A.Ü. Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi [TAED] 46, 281-300.
27. Uluscu, G. (2022). Eski Türk yazıtlarında sözlüksel cinsiyet kategorisi. Gazi Türkiyat, 191–231.