FEMME FATALE, FRAGILE VE VITALE ARKETİPLERİ BAĞLAMINDA ŞEYTAN VE İNTİBAH ROMANLARINDA KADIN TEMSİLLERİ

Öz

Bu çalışma, Lev Tolstoy’un Şeytan (Дьявол) ve Namık Kemal’in İntibah romanlarını, ait oldukları imparatorlukların modernleşme sancıları ve ontolojik güvensizlik anları bağlamında karşılaştırmalı bir perspektifle ele almaktadır. Çalışma, metinlerdeki kadın temsillerini femme fatale, femme fragile ve femme vitale arketipleri üzerinden inceleyerek; bu figürlerin salt kadın kimliğini temsil etmenin ötesine geçerek, modernleşme sürecindeki erkek öznenin arzu, kimlik ve ahlak inşasını simgesel düzeyde nasıl şekillendirdiğini sorunsallaştırmaktadır. Feminist edebiyat eleştirisi, karşılaştırmalı edebiyat metodolojisi ve Jung temelli arketipsel kuramın harmanlandığı disiplinler arası yaklaşım, çalışmanın metodolojik çerçevesini oluşturur. Şeytan romanında Stepanida karakteri, bastırılmış cinsellik ve sınıf sınırlarını ihlal eden femme fatale figürünü; Liza ise sezgisel bilgelik ve yaşam enerjisiyle femme vitale arketipini örneklemektedir. İntibah’ta ise Mehpeyker, erotizm ve strateji vasıtasıyla modernleşme sancılarının tehditkâr bir yansıması olarak femme fatale rolünü üstlenirken; Dilaşub, edilgen yapısıyla femme fragile figürünün tipik bir temsili olarak öne çıkmaktadır. Yapılan karşılaştırmalı analiz; Rus modernleşmesinin içsel ve etik karakterinin dönüştürücü kadın öznelere (femme vitale) alan açtığını; buna karşın Osmanlı modernleşmesinin “biçimsel” ve “korumacı” yapısının, kadını ahlaki ikiliklerin taşıyıcısı olarak konumlandırdığını ve bu nedenle femme vitale figürünü yapısal olarak imkânsız kıldığını ileri sürmektedir. Çalışma, femme vitale arketipinin teorik literatürdeki yerine dikkat çekmesi ve Doğu-Batı modernleşme tahayyüllerinin kadın temsillerini yapılandırma biçimlerini mukayeseli bir biçimde sunması bakımından literatüre özgün bir katkı sunmayı amaçlamaktadır.

Anahtar Kelimeler

• femme fatale
• femme fragile
• femme vitale
• karşılaştırmalı edebiyat
• modernleşme
• arketipsel eleştiri.

Representations of Women in the Novels the Devil and Intibah in the Context of the Femme Fatale, Fragile and Vitale Archetypes

Öz

This study investigates female representations in Lev Tolstoy’s The Devil (Дьявол) and Namık Kemal’s Intibah from a comparative perspective, situated within the context of the modernization throes and moments of ontological insecurity of their respective empires. Examining the archetypes of femme fatale, femme fragile, and femme vitale, this research problematizes how these figures not only represent female identity but also symbolically shape the construction of desire, identity, and morality within the male subject during the modernization process. Employing an interdisciplinary approach that synthesizes feminist literary criticism, comparative methodology, and Jungian archetypal theory constitutes the methodological framework of the study. In The Devil, Stepanida exemplifies the femme fatale figure characterized by repressed sexuality and the transgression of class boundaries, while Liza represents the femme vitale archetype through her intuitive wisdom and life energy. In Intibah, Mehpeyker assumes the role of the femme fatale as a threatening reflection of modernization anxieties through eroticism and strategy, whereas Dilaşub stands out as a quintessential representation of the femme fragile figure due to her passivity. The comparative analysis posits that while the internal and ethical character of Russian modernization opens a space for transformative female subjects (femme vitale), the “formal” and “protective” structure of Ottoman modernization largely positions women as carriers of moral binaries, thereby rendering the femme vitale figure structurally impossible. This study aims to provide an original contribution to the literature by highlighting the theoretical significance of the femme vitale archetype and offering a comparative insight into how East-West modernization imaginaries structure female representations.

Anahtar Kelimeler

• femme fatale
• femme fragile
• femme vitale
• comparative literature
• modernization
• archetypal criticism.

Kaynakça

1. Adley, M. J. (2013). Shattering fragility: Illness, suicide, and refusal in fin-de-siècle Viennese literature (Doctoral dissertation, University of Pennsylvania).https://repository.upenn.edu/server/ api/core/bitstreams/f0504559-ef3f-4cec-b973-cef0daa0b4c8/content
2. Arendt, H. (1998). The human condition. University of Chicago Press. (Original work published 1958)
3. Auerbach, E. (2004). Mimesis: The representation of reality in western literature (50th anniversary ed.). Princeton University Press.
4. Beauvoir, S. de. (2022). İkinci cinsiyet: Olgular ve efsaneler. Koç Üniversitesi Yayınları.
5. Berkes, N. (2003). Türkiye’de çağdaşlaşma. Yapı Kredi Yayınları.
6. Bleandonu, G. (1999). Wilfred Bion: His life and works, 1897–1979 (C. Pajaczkowska, Trans.). Free Association Books; Guilford Press.
7. Bourdieu, P. (1995). Pratik nedenler: Eylem kuramı üzerine (H. Tufan, Çev.). Kesit Yayıncılık.
8. Breuer, J., & Freud, S. (2001). Studies on hysteria (J. Strachey, Çev.). The Standard Edition içinde. Vintage. (Orijinal eser 1895 tarihlidir).

9. Bronfen, E. (2006). Over her dead body: Death, femininity and the aesthetic. Manchester University Press.
10. Butler, J. (2014). Cinsiyet belası: Feminizm ve kimliğin altüst edilmesi (B. Ertür, Çev.). Metis Yayınları.
11. Chodorow, N. (1979). The reproduction of mothering: Psychoanalysis and the sociology of gender. University of California Press.
12. Cixous, H., & Clément, C. (1986). The newly born woman (B. Wing, Çev.). University of Minnesota Press. (Orijinal eser 1975 tarihlidir).
13. Connell, R. W. (1998). Toplumsal cinsiyet ve iktidar: Toplum, kişi ve cinsel politika (C. Soydemir, Çev.). Ayrıntı Yayınları.
14. Creed, B. (1993). The monstrous-feminine (1st ed.). Routledge.
15. Damrosch, D. (2003). What is world literature? Princeton University Press.
16. Dijkstra, B. (1986). Idols of perversity: Fantasies of feminine evil in fin-de-siècle culture. Oxford University Press.
17. Duben, A., & Behar, C. (1991). Istanbul households: Marriage, family and fertility, 1880-1940. Cambridge University Press
18. Estés, C. P. (2017). Women who run with the wolves: Myths and stories of the wild woman archetype. Houghton Mifflin.
19. Figes, O. (2002). Natasha's dance: A cultural history of Russia. Metropolitan Books.
20. Foucault, M. (2007). Cinselliğin tarihi (H. U. Tanrıöver, Çev.). Ayrıntı Yayınları.
21. Freud, S. (2022). Haz ilkesinin ötesinde; ben ve id (8. bs). Metis Yayınları.
22. Freud, S. (1919). The uncanny (A. Strachey, Çev.). http://web.mit.edu/allanmc/www/freud1.pdf
23. Fromm, E. (2013). The anatomy of human destructiveness. Open Road Integrated Media. (Original work published 1973)
24. Frye, N. (2015). Eleştirinin anatomisi (H. Koçak, Çev.). Ayrıntı Yayınları. (Original work published 1957)
25. Gilman, S. L. (1993). The case of Sigmund Freud: Medicine and identity at the fin de siècle. Johns Hopkins University Press.http://archive.org/details/caseofsigmundfre0000gilm
26. Gilligan, C. (2003). In a different voice: Psychological theory and women’s development. Harvard University Press.
27. Girard, R. (2019). Günah keçisi (I. Ergüden, Çev.). Alfa Yayınları.
28. Göle, N. (2011). Modern mahrem: Medeniyet ve örtünme (11. bs). Metis Yayınları.
29. Gustafson, R. F. (1986). Leo Tolstoy: Resident and stranger. Princeton University Press.
30. Harrison, O. (2023). Fatale, fragile, and furiosa: Redefining female tropes for a new generation of feminism in Jeanne Shaffer’s Three Faces of Woman for Clarinet and Piano.
31. Haynes, N. (2023). Pandora’nın küpü (1. bs). İthaki Yayınları.
32. Hochschild, A. R. (2012). The managed heart: Commercialization of human feeling (Updated ed.). University of California Press.
33. Irigaray, L. (2024). Bir olmayan o cinsiyet. Otonom Yayıncılık.
34. Jung, C. G. (2021). Dört arketip (Z. A. Yılmazer, Çev.; 8. bs.). Metis Yayınları..
35. Kandiyoti, D. (2013). Cariyeler, bacılar, yurttaşlar: Kimlikler ve toplumsal dönüşümler (4. bs). Metis Yayınları.
36. Kemal, N. (2018). İntibah: Günümüz Türkçesiyle (10. bs). Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
37. Kristeva, J. (2009). Korkunun güçleri: İğrençlik üzerine deneme (N. T. Cheviron, Çev.). Ayrıntı Yayınları.
38. Le Guin, U. K. (1986). The carrier bag theory of fiction. In Dancing at the edge of the world: Thoughts on words, women, places (pp. 165–170). Grove Press.
39. Mardin, Ş. (1996). Yeni Osmanlı düşüncesinin doğuşu (M. Türköne, F. Unan & İ. Erdoğan, Çev.). İletişim Yayınları.
40. Moi, T. (2002). Sexual/textual politics: Feminist literary theory (2. baskı). Routledge.
41. Moran, B. (1998). Türk romanına eleştirel bir bakış 1: Ahmet Mithat’tan Ahmet Hamdi Tanpınar’a (7. bs). İletişim Yayınları.
42. Moran, B. (1999). Edebiyat kuramları ve eleştiri. İletişim Yayınları.
43. Mulvey, L. (1975). Visual pleasure and narrative cinema. Screen, 16(3), 6–18.
44. Neumann, E. (2015). The great mother: An analysis of the archetype. Princeton University Press.
45. Onat, E. S. (2023). Kara filmin evcimen kadını: Femme vitale. Uluslararası Sosyal Bilimler ve Sanat Araştırmaları Dergisi, 2(1), 12–27. https://doi.org/10.32955/neuissar202321608
46. Patmore, C. (1854/2025). The angel in the house. Double 9 Books. (Orijinal eser 1854 tarihlidir).
47. Parla, J. (2009). Babalar ve oğullar: Tanzimat romanının epistemolojik temelleri (7. bs). İletişim Yayınları.
48. Said, E. W. (2010). Şarkiyatçılık: Batı’nın şark anlayışları. Metis Yayınları.
49. Saraç, T. (2017). Fransızca–Türkçe sözlük. Adam Yayınları.
50. Schwartz, H. (1991). Lilith’s cave: Jewish tales of the supernatural. Oxford University Press.
51. Showalter, E. (1977). A literature of their own: British women novelists from Brontë to Lessing. Princeton University Press.
52. Showalter, E. (1985). The female malady: Women, madness, and English culture, 1830–1980. Pantheon Books.
53. Tanpınar, A. H. (2019). On dokuzuncu asır Türk edebiyatı tarihi (30. bs). Dergâh Yayınları.
54. Tolstoy, L. N. (1964). Sobranie sochineniy v dvadtsati tomakh. Hudojestvennaya Literatura.
55. Zingsem, V. (2006). Lilith: Adem’in ilk karısı. İlya