ATATÜRK ŞAİRİNİN BAŞKENT ALGISI: BEHÇET KEMAL ÇAĞLAR’IN ŞİİRLERİNDE ANKARA

Öz

Cumhuriyet dönemi Türk edebiyatının önemli isimlerinden biri olan ve Atatürk’ün takdirini kazanan Behçet Kemal Çağlar, şiirlerinde Ankara’ya dair çeşitli duyarlılıkları dile getirir. Behçet Kemal’in Ankara’yı doğrudan merkeze aldığı veya konu ettiği; “Ankara İstasyonunda”, “Ankarada”, “Eyvah Ankaram Benim!”, “Atatürk Caddesi’nde” adlarını taşıyan dört şiiri vardır. Çalışmada şairin Ankara odaklı şiirleri, mekânın fiziki bir unsur olmanın ötesinde tarihsel, ideolojik ve duygusal boyutlarıyla ele alınmaktadır. Behçet Kemal’in Ankara’yı Atatürk’ün varlığıyla anlam kazanan simgesel bir merkez olarak kurguladığı; bu mekânsal imgenin, Atatürk’ün vefatı ve onu temsil eden siyasal iktidarın iktidarını kaybetmesiyle birlikte dönüşüme uğradığı görülür. İlk iki şiirde Ankara, Cumhuriyet ideallerini yansıtan, aydınlık bir merkez olarak idealize edilirken; özellikle “Eyvah Ankaram Benim!” şiirinde söz konusu ideal imge kırılır. Böylece mekân, yabancılaşma ve hayal kırıklığı ekseninde yeniden anlamlandırılır. “Atatürk Caddesi’nde” şiiri ise bu gerilimin Atatürk’ün manevi varlığı etrafında kısmen askıya alındığı bir metin olarak öne çıkar. Sonuç olarak bu çalışma, Behçet Kemal Çağlar’ın şiirlerini ağırlıklı olarak “Atatürk/devrim şairi” kimliği üzerinden okuyan genel kabul gören literatürü genişleterek, şairin Anadolu ve dolayısıyla Ankara merkezli metinlerini ele almaktadır. Ayrıca Behçet Kemal Çağlar’ın Ankara algısının ismi geçen şiirler üzerinden, şairin ideolojik bağlılıkları, siyasal iktidar değişimleri ve bireysel hafızasıyla birlikte yeniden nasıl ele alındığını ve kurulduğunu ortaya koymaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Cumhuriyet dönemi Türk şiiri
• Anadolu
• Ankara
• Atatürk
• Behçet Kemal Çağlar.

Atatürk Poet’s Perception of the Capital:Ankara in the Poems of Behçet Kemal Çağlar

Öz

Behçet Kemal Çağlar, one of the important figures of Turkish literature in the Republican era who earned Atatürk’s appreciation, reflects various sensibilities toward Ankara in his poems. Behçet Kemal has four poems that directly focus on Ankara: “Ankara İstasyonunda”, “Ankarada”, “Eyvah Ankaram Benim!”, “Atatürk Caddesi’nde”. This study examines the poet's Ankara-focused poems and addresses the historical, ideological, and emotional dimensions of the city beyond its physical aspects. This study argues that Behçet Kemal conceptualizes Ankara as a symbolic center that gains meaning through Atatürk's presence; this spatial image undergoes a transformation with Atatürk's death and the loss of power by the political authority representing him. In the first two poems, Ankara is idealized as a bright center reflecting the ideals of the Republic; however, this image is disrupted, particularly in the poem “Eyvah Ankaram Benim!”. Thus, the space is reinterpreted around the axes of alienation and disappointment. The poem “Atatürk Caddesi'nde” can be read as a text in which this tension is partially suspended around Atatürk's spiritual presence. Ultimately, this study expands upon the widely accepted literature that primarily interprets Behçet Kemal Çağlar's poetry through the lens of his identity as an “Atatürk/revolutionary poet,” examining the poet's Anatolian and, consequently, Ankara-centered poetics. It also reveals how Behçet Kemal Çağlar's perception of Ankara is reconstructed through the poems mentioned, in conjunction with the poet's ideological affiliations, political power shifts, and personal memory.

Anahtar Kelimeler

• Republican period Turkish poetry
• Anatolia
• Ankara
• Atatürk
• Behçet Kemal Çağlar.

Kaynakça

1. Aktaş, Ş. (2003). Yenileşme dönemi Türk şiiri ve antolojisi 2. 2. Baskı. Akçağ Yayınları.
2. Aktaş, Ş. (2011). Edebiyat ve edebî metinler üzerine yazılar. Kurgan Edebiyat.
3. Alhassen, L. Ö. (2017). Behçet Kemal Çağlar’ın Kur’an-ı Kerîm’den ilhamları: Bir Kemalist’in Kur’an’a kişisel, şiirsel tepkisi. The Muslim World, 3, 511-536. https://onlinelibrary. wiley.com/doi/ 10.1111/muwo.12210
4. Alver, T. (2024). Erken Cumhuriyet döneminde manzum biçimde yazılmış üç farklı Attilâ oyununun benzerliklerine dair bağlam okuması. Gazi Türkiyat, 35, 181-206. 10.34189/gtd.35.010
5. Apaydın, D. (2019). Yeni Türk edebiyatı. F. Sakallı (Ed.), Cumhuriyet dönemi Türk şiiri (s. 331-358). Nobel Akademik Yayıncılık.
6. Atay, D. (2021). Müfide Ferit’in Türk Yurdu mecmuasında yayımlanan “Süyüm Bisiklet” müstear isimli hikâyelerinin tahlili. 9. Milletlerarası Türkoloji Kongresi Bildiriler Kitabı, İstanbul, 113-129. 10.26650/PB/AA10AA14.2023.001.010
7. Aydın, S. (2022). Sazsız âşıklar üzerine mukayeseli bir çalışma [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi, Ankara Yıldırım Beyazıt Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü]. YÖK Tez Merkezi.
8. Aytaç, A. (2021). Muzaffer Buyrukçu’nun öykülerinde mekânsal yabancılaşma. Yeni Türk Edebiyatı Araştırmaları, 25, 1-22. http://dx.doi.org/10.26517/ytea.457

9. Banarlı, N. S. (2016). Resimli Türk edebiyatı tarihi II. 12. Baskı. MEB Yayınları.
10. Bilen, N. (2018). Kalem (1938-1939) ve Şadırvan (1949) dergileri üzerine bir inceleme [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi, Kırıkkale Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü]. YÖK Tez Merkezi.
11. Ceylan, M. (2016). Seğmen ruhu. Mavi Kitap Yayıncılık.
12. Çağlar, B. K. (1933). Burda bir kalb çarpıyor. Semih Lütfi Sühulet Kütüphanesi.
13. Çağlar, B. K. (1957). Hey gidi elden giden. Türk Dili, 73, 14.
14. Çağlar, B. K. (1966). Benden içeri. Ajans Türk Matbaası.
15. Çağlar, B. K. (1972). Behçet Kemal Çağlar son şiirleri. Yay. Haz. Fikret Çağlar. İlker Basımevi.
16. Çağlar, F. (1970). Behçet Kemal’in hayatı ve eserleri. Türk Folklor Araştırmaları, 247, 5528-5531.
17. Çıkla, S. (2007). Türk edebiyatında kanon ve inkılap kanonu. Muhafazakâr Düşünce, 13/14, 47-68. https://dergipark.org.tr/tr/pub/muhafazakar/article/763503
18. Dede, K. (2010). Resmî ideolojinin Türk usulü epigonları: Behçet Kemal Çağlar üzerine bir deneme. M. Kaynar (Ed.), Rejim ve ritüelleri (s. 211-257). Özgür Üniversite Yayınları.
19. Eagleton, T. (2007). Şiir nasıl okunur?. Çev. Kaya Genç. Ayrıntı Yayınları.
20. Enginün, İ. (2010). Cumhuriyet dönemi Türk edebiyatı. 11. Baskı. Dergâh Yayınları.
21. Geçer, G. O. (2020). Behçet Kemal Çağlar’dan Gagauz Türkleri için bir şiir: Tekrar bulduğum kardeşlerime. Journal of Academic Social Science Studies, 80, 139-152. http://dx.doi. org/10.29228/JASSS.43276
22. Gökşen, E. N. (1970). Behçet Kemal Çağlar. Türk Dil Kurumu Yayınları.
23. Gündoğan, H. (2018). Atatürk devri Türk edebiyatında edebî çevre ve konu olarak Ankara (1920-1938) [Yayımlanmamış doktora tezi, Atatürk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü]. YÖK Tez Merkezi.
24. Gündüzöz, İ. (2018). Şehrin ruhu Londra’dan Ankara Bahçelievler’e uzanan bir yolculuk. İdarecinin Sesi Dergisi, 182, 22-25.
25. Irmak, S. (1970). Behçet Kemal Çağlar, şahsiyeti ve sanatı. Türk Folklor Araştırmaları, 247, 5527.
26. Kabaklı, A. (2002). Türk edebiyatı III. 11. Baskı. Türk Edebiyatı Vakfı Yayınları.
27. Kahveci, D. (2023). Behçet Kemal Çağlar’ın eserlerinde Atatürk imgesi [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi, Ankara Üniversitesi Türk İnkılap Tarihi Enstitüsü]. YÖK Tez Merkezi.
28. Kaplan, M. (1973). Cumhuriyet devri Türk şiiri. Milli Eğitim Basımevi.
29. Kaplan, M. (2009). Şiir tahlilleri 1. 25. Baskı. Dergâh Yayınları.
30. Kaplan, M. (2015). Şiir tahlilleri 2. 24. Baskı. Dergâh Yayınları.
31. Kaplan, M. vd. (1982). Atatürk devri Türk edebiyatı I. Kültür Bakanlığı Yayınları.
32. Kılıçarslan, V. (2023). Romantik bir inkılapçı, duygusal bir ülkücü: Behçet Kemal Çağlar. E. Şahin ve K. C. Dilber (Ed.), Cumhuriyetin 100. yılında 100 Türk yazar (s. 91-98). Akademisyen Kitabevi.
33. Kısakürek, N. F. (2019). Çile. 93. Baskı. Büyük Doğu Yayınları.
34. Kocatürk, V. M. (1970). Türk edebiyatı tarihi. 2. Baskı. Edebiyat Yayınevi.
35. Korkmaz, A. (2024). Büyük Taarruz ve Cumhuriyetin onuncu yılının söylemi: Behçet Kemal Çağlar ve hamasi söylem. Uluslararası Beşeri Bilimler ve Eğitim Dergisi, 23, 63-78. https://dergipark.org.tr/en/pub/ijhe/article/1484808
36. Korkmaz, R. (2015). Yazınsal okumalar. Kesit Yayınları.
37. Korkmaz, R., ve Deveci, M. (2020). Yaban’ın yabanlığı. TİDSAD, 24, 1-12. http://dx.doi.org/ 10.29228/TIDSAD.42197
38. Kurtoğlu, Ü. (2023). Behçet Kemal Çağlar: Hayatı, sanatı ve eserleri [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi, Kırıkkale Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü]. YÖK Tez Merkezi
39. Kurtoğlu, Ü. (2023). Behçet Kemal Çağlar’ın sanatında halaskâr gazi. Kırıkkale Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 2, 635-658. https://dergipark.org.tr/tr/pub/kusbd/article/1286696
40. Manizade, D. (1970). Behçet Kemal Çağlar’ın ardından. Yaylacık Matbaası.
41. Mumcu, H. Y. (2023). Atatürk şairi Behçet Kemal Çağlar’ın süreli yayınlarda yer alan eleştirileri. Edebi Eleştiri Dergisi - Cumhuriyetin İlanının 100. Yılı Anısına 1923’ten 2023’e Süreli Yayınlar ve Edebiyat Özel Sayısı, 1-19. https://doi.org/10.31465/eeder.1388985
42. Mumcu, H. Y. (2023). Behçet Kemal Çağlar ile İzmir edebiyat cemiyeti çerçevesindeki polemikler. Ş. Çağın, Ö. Nemutlu ve H. H. Durgun (Ed.), İzmir araştırmaları - Ömer Faruk Huyugüzel’e armağan (s. 140-153). Kent Yayınları.
43. Mutluay, R. (1976). Behçet Kemal’i anış, arayış. Cumhuriyet, 24 Ekim 1976.
44. Parın, K. (2024). Milliyetçiliğin Türk romanına yansıması (1960-1980) [Yayımlanmamış doktora tezi, Muğla Sıtkı Koçman Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü]. YÖK Tez Merkezi.
45. Sakallı, F. (2022). Çağdaş Türk şiiri üzerine yazılar. Ihlamur Akademi.
46. Sarıyar Sezan, C. (2024). Behçet Kemal Çağlar’ın Türk Spor Kurumu Dergisi’nde yer alan spora ilişkin görüşleri. Korkut Ata Türkiyat Araştırmaları Dergisi, 14, 314-327. https://doi.org/ 10.51531/korkutataturkiyat.1422219
47. Smith, A. D. (2017). Etno-sembolizm ve milliyetçilik. Çev. Bilge Firuze Çallı. Alfa Yayınları.
48. Soğukömeroğulları, M. (2011). Tiyatro ile tarihten milliyetçiliğe: Türkiye’de Attila. Turkish Studies, 3, 1509-1533. http://dx.doi.org/10.7827/TurkishStudies.2449
49. Şengül, A. (2002). Tiyatro edebiyatımızda Osmanlı öncesi Türk tarihinin etkisi. Afyon Kocatepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 1, 47-63. https://acikerisim.aku.edu.tr/xmlui/ handle/11630/ 2632
50. Tanpınar, A. H. (2007). Edebiyat üzerine makaleler. 8. Baskı. Dergâh Yayınları.
51. Teoman, S. (1997). Destanlar. Kültür Bakanlığı Yayınları.
52. Türk Dil Kurumu. (2010). Eyvah. Türkçe Sözlük içinde (11. Baskı, s. 841). Türk Dil Kurumu Yayınları.
53. Uzunkaya, F. (2020). 1980 sonrası Türk romanında yabancılaşma [Yayımlanmamış doktora tezi, Ardahan Üniversitesi Lisansüstü Eğitim Enstitüsü]. YÖK Tez Merkezi.
54. Yedekçioğlu, K. (1972). Behçet Kemal Çağlar’dan anılar. Türk Folklor Araştırmaları, 280, 6465-6467.
55. Yıldırım, R. (2021). Behçet Kemal Çağlar hayatı, eserleri ve fikirleri üzerine [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi, Erciyes Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü]. YÖK Tez Merkezi.
56. Yivli, O. (2017). Modern Türk edebiyatı. Oktay Yivli (Ed.), Cumhuriyet dönemi Türk şiiri (s. 244-292). Günce Yayınları.