HİTİT YAZILI BELGELERİNDEKİ TÜKÜRME EYLEMİ (allapahh-) ÜZERİNE BİR DEĞERLENDİRME

Öz

Bu makale, Hitit ritüel pratiğinde sıklıkla başvurulan tükürme eyleminin (Hitt. allapahh-) işlevini ve kullanım bağlamını ele almak amacıyla hazırlanmıştır. Hitit metinlerinde bilinçli bir ritüel uygulaması şeklinde karşımıza çıkan tükürme eylemi, çoğu zaman kişiyi, nesneyi veya mekânı zararlı unsurdan arındırma, kötülüğü etkisizleştirme ya da istenmeyen bir durumu sembolik olarak dışarı atma amacıyla kullanılmaktadır. Bu yönüyle tükürme, hem kötücül etkilerden korunmanın hem de ritüel saflığın yeniden tesis edilmesinin pratik ve görünür bir göstergesidir. Hitit yazılı kaynaklarında tükürme eyleminin öncelikle kim tarafından, hangi nesne üzerine ve hangi koşullarda gerçekleştirildiği gibi çeşitli değişenlerine odaklanan bu çalışmada ardından, tükürmenin “kirlenmiş” kabul edilen ritüel beylerinin arındırılması noktasında nasıl bir çözüm aracı olarak kullanıldığına bakılmaktadır. Bu bağlamda tükürmenin, Hitit inanç dünyasındaki çok katmanlı rollerine de odaklanılmış olmaktadır. Çalışmamızın ikinci odak noktası ise söz konusu eyleminin günümüzdeki çeşitli Anadolu pratiklerinde devam eden kullanımını göstermektir. Nazarın uzaklaştırılması, kötü sözün etkisinin kırılması, tehlikenin “üzerden atılması” gibi geleneklerde tükürmenin sembolik gücünün hâlâ varlığını sürdürdüğü görülmektedir. Bu paralellikler, Hitit dönemindeki ritüel mantığın izlerinin kültürel hafızada ne derece kalıcı olduğunu ortaya koymaktadır. Böylece tükürme eylemini Hititlerin ritüel düşünce yapısından günümüze gelene dek bir bütün olarak ele almak mümkün olmuştur.

Anahtar Kelimeler

• Hitit
• Din
• Ritüel
• Aktarma
• Tükürme

An Evaluation of the Act of Spitting (allapahh-) in Hittite Written Texts

Öz

This article has been prepared with the aim of examining the function and contextual use of the act of spitting (Hitt. allapahh-), a practice frequently employed in Hittite ritual performance. In Hittite texts, spitting appears as a deliberate ritual act, most often used to purify a person, object, or space from harmful influences, to neutralize evil, or to symbolically expel an undesirable condition. In this respect, spitting constitutes a practical and visible marker both of protection against malign forces and of the restoration of ritual purity. Focusing first on various parameters surrounding the act of spitting in Hittite written sources—such as who performs it, upon what object it is directed, and under which circumstances—it then examines how spitting functions as a remedial technique in the purification of ritual clients considered “contaminated.” Within this framework, the study further draws attention to the multilayered roles of spitting in the Hittite religious worldview. A second focal point of this study is to demonstrate the continuity of this action in various contemporary Anatolian practices. In traditions such as averting the evil eye, counteracting the effect of harmful speech, or symbolically “casting off” imminent danger, the symbolic power of spitting has clearly endured. These parallels reveal the degree to which the ritual logic of the Hittite period has left lasting traces within cultural memory. Thus, it becomes possible to evaluate the act of spitting as a coherent phenomenon extending from Hittite ritual thought to present-day customs.

Anahtar Kelimeler

• Hittite
• Religion
• Ritual
• Transfer
• Spitting

Kaynakça

1. Aktaş, A.,Giray, B. ve Aktaş, G. (2009). Tükürük salya; Özellikleri ve görevleri tanı açısından değeri, ADO Klinik Bilimler Dergisi, 3(2), Temmuz, 361-367.
2. Alptekin, A. B. (2010). Türk halk hikâyelerinde halk hekimliği, Milli Folklor Dergisi, 11/86, 5-19.
3. Anadol, C. (1980). Tarihten günümüze kadar dünyada ve İslâmiyette halk inanışları: Büyü (sihir-tılsım), İstanbul: Devlet Yayınları.
4. Çilingir Cesur, S. (2020). Hititlerde ritüel ve büyü, İstanbul: Vakıfbank Kültür Yayınları.
5. Demir, N. (2007). Hazret-i Ali cenkleri I-II, Ankara: Destan Yayınları.
6. Eliade, M. (1999). Şamanizm, (Çev. İsmet Birkan), Ankara: İmge Yayınevi.
7. García Trabazo, J. V. (2002). Textos religiosos Hitita: Mitos, plegarias y rituales, Editorial Trotta, Madrid: Biblioteca de Ciencias Bíblicas y Orientales.
8. Haas, V. (2003). Materia magica et medica Hethitica, Cilt: 1-2, Berlin: Walter de Gruyter.

9. Haas, V. & Wegner, I. (1988). Die rituale der beschwörerinnen SALŠU.GI, Roma: Multigrafica editrice.
10. Hethitologie Portal, C. Montuori (ed.), hethiter.net/: CTH 416 (INTR 2015-03-03).
11. Hethitologie Portal,Thesaurus Linguarum Hethaeorum digitalis, hethiter.net/: TLHdig KUB 17.27 (2021-12-31)
12. Hethitologie Portal,Thesaurus Linguarum Hethaeorum digitalis, hethiter.net/: TLHdig KUB 24.12 (2021-12-31)
13. Hethitologie Portal,Thesaurus Linguarum Hethaeorum digitalis, hethiter.net/: TLHdig KUB 35.29 (2021-12-31)
14. Hethitologie Portal,Thesaurus Linguarum Hethaeorum digitalis, hethiter.net/: TLHdig KBo 9.125 (2021-12-31)
15. Hethitologie Portal,Thesaurus Linguarum Hethaeorum digitalis, hethiter.net/: TLHdig KBo 39.8 (2021-12-31)
16. Hethitologie Portal,Thesaurus Linguarum Hethaeorum digitalis, hethiter.net/: TLHdig KBo 8.76 (2021-12-31)
17. Hutter, M. (2000). Tiere als materia magica im ritual der Zuwi (CTH 412), In Y. L. Arbeitman (Ed.), The Asia Minor Connection. Studies on the Pre–Greek Languages in Memory of Charles Carter, 95-106, Leuven: Peeters.
18. Košak, S. (1995). Konkordanz der keilschrifttafeln II. Die texte der Grabung 1932, Wiesbaden: Harrassowitz.
19. Kramer, S. N. (2000). Sümerlerin kurnaz tanrısı Enki, İstanbul: Kabalcı Yayınları.
20. Maul, S. M. (1994). Zukunftsbewältigung: Eine untersuchung altorientalischen Denkens anhand der babylonisch-assyrischen Löserituale (Namburbi), BaF 18, Mainz am Rhein: Philipp von Zabern.
21. Miller, J. L. (2004). Studies in the origins, development and ınterpretation of the Kizzuwatna Rituals, Wiesbaden: Harrassowitz.
22. Miller, J. L. (2008). Ein ritual gegen familienzwist der frau Mastigga aus Kizzuwatna (CTH 404), TUAT-NF, 4, 217- 223.
23. Mouton, A. (2016). Rituels, mythes et prières hittites, Paris: Les éditions du Cerf.
24. Murat, L. (2012). Su kültü, Tarih Araştırmaları Dergisi, 31(51), 125‐158.
25. Neu, E. (1980). Althethitische ritualtexte im umschrift, Wiesbaden: Harrassowitz.
26. Otten, H. & Souček, V. (1969). Ein althethitisches ritual für das königspaar, Wiesbaden: Otto-Harrassowitz Verlag.
27. Ökse, T. A., Görmüş, A., ve Bozgurt, T. (2015). Remnants of ıncantation rituals from the Middle Bronze Age settlement at Salat Tepe: An ethnoarchaeological approach, In P. M. Militello, H. Öniz (Eds.), SOMA 2011, Proceedings of the 15th Symposium on Mediterrean Archaeology, held at the University of Catania, 51-59, 3-5 March 2011 Volume I, England: Archaeopress.
28. Önal, M. N. (2017). Hoca Ahmet Yesevi üzerinden Türklerin İslam algısı, İçinde Ü. Bozyer (Ed.), Kültür Dünyamızın Mimarları II, ss.79-96, Muğla: Muğla Üniversitesi Yayınları 87.
29. Örnek, S. V. (1988). 100 soruda ilkellerde din, büyü, sanat, efsane, İstanbul: Gerçek Yayınları.
30. Payne, A. (2004). Hieroglyphic Luwian, Wiesbaden: Harrassowitz Verlag.
31. Plinius. (1963). Naturalis historia: Pliny natural history, Vol. VIII. (Libri: XXVIII-XXXII), (Çev. W. H. S. Jones), Loeb Classical Library, London, Harvard University Press, William Heinemann Ltd.
32. Polat, İ. (2018). Altay destanlarında tükürmek, İçinde E. Gürsoy Naskali (Ed.), Ayıp, 151-181, İstanbul: Libra Kitap.
33. Reyhan, E. (2002). Hitit yazılı kaynaklarında Kizzuwatna’lı kadın Maštigga’ya ait ritüel metinler, [Doktora Tezi Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü]. YÖK Tez Merkezi.
34. Reyhan, E. (2003a). Hitit büyü ritüellerinin uygulama şekilleri üzerine bir inceleme, Archivum Anatolicum, 6(2), 111-142.
35. Reyhan, E. (2003b). Kizzuwatna’lı Mastigga’ya ait ritüel metinler üzerine, Archivum Anatolicum, 6(1),165-196.
36. Reyhan, E. (2008). Eski Anadolu kültüründe büyü ve büyücülük, Gazi Akademik Bakış Dergisi, 3, 227-242.
37. Richter, T. (2012). Bibliographisches glossar des Hurritischhen, Wiesbaden: Harrassowitz Verlag.
38. Starke, F. (1985). Die keilschrift-luwischen texte in umschrift, Wiesbaden: Otto Harrassowitz.
39. Strauß, R. (2006). Reinigungsrituale aus Kizzuwatna. Ein beitrag zur erforschung hethitischer Ritualtradition und Kulturgeschichte, Berlin-New York: De Gruyter.
40. Şahinbaş Erginöz, G. (1999). Hititlerde anatomi ve tıp, İstanbul: İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Yayınları.
41. Taracha, P. (2000). Ersetzen und entsühnen. Das mittelhethitische Ersatzritual für den Großkönig Tuthalija (CTH *488.4) und verwandte Texte, Leiden-Boston-Köln: Brill.
42. Tischler, J. (1983). Hethitisches etymologisches glosser, Teil I (A-K), Innsbruck: Institut für Sprachwissenschaft der Universität.
43. Trémouille, M. C. (2004), I rituali magici ittiti, RANT, Cilt: 1, Bruxelles, 157-203.
44. Ünal, A. (2007). Hititçe çok dilli el sözlüğü I-II, Hamburg: Verlag Dr. Kovač.
45. Yoshida, D. (1991). Ein hethitisches ritual gegen Behexung (KUB XXIV 12) und der Gott Zilipuri/Zalipura, BMECCJ, 4, 45-61.