NASREDDİN HOCA FIKRALARINDA MİSAFİRLİK GELENEĞİNİN ÖLÇÜ, DENGE VE TOPLUMSAL ELEŞTİRİ BAĞLAMINDA İNCELENMESİ

Öz

Türk halk kültürünün en önemli temsilcilerinden biri olan Nasreddin Hoca, fıkraları aracılığıyla toplumun sosyal, ahlaki ve kültürel değerlerini mizahi bir şekilde ele almıştır. Nasreddin Hoca fıkraları, Türk milletinin değerler sistemini yansıtan ve bu değerleri eleştirel bir bakış açısıyla sorgulayan anlatılardır. Bu çalışmada, Türk toplumunda önemli bir yere sahip olan misafirlik anlayışı, Nasreddin Hoca fıkraları bağlamında incelenmiş; misafirliğe getirilen ölçüler ve yöneltilen eleştiriler örnek fıkralar üzerinden değerlendirilmiştir. Türk toplumunda misafirlik kutsal ve vazgeçilmez bir değer olarak kabul edilmekle birlikte, Nasreddin Hoca fıkralarında bu değerin ölçüsüzlük, suistimal ve yapmacıklık gibi yönleri eleştirilmiştir. Elbette Nasreddin Hoca fıkralarında misafirlik erdemli bir pratik olarak ele alınır. Fakat sürekli misafirlik, beklenti hâline gelen ikram, gösteriş ve ev sahibinin haklarının göz ardı edilmesi, Hoca’nın fıkralarında mizah unsuru hâline getirilmiştir. Makale fıkraların yalnızca güldürü unsuru değil, aynı zamanda toplumsal dengeyi korumaya yönelik eğitici ve düşündürücü metinler olduğunu ortaya koymayı amaçlamaktadır. Bu yönüyle Nasreddin Hoca fıkralarının toplumsal dengeyi sağlamaya yönelik işlevsel bir rol üstlendiği sonucuna ulaşılmıştır. Bu makale, nitel araştırma yaklaşımı çerçevesinde yürütülmüş olup doküman incelemesine dayalı betimsel ve yorumlayıcı bir inceleme niteliğindedir. Veriler, Nasreddin Hoca fıkralarının yer aldığı temel halkbilimi derlemelerinden elde edilmiş; fıkralar nitel içerik analizi ve tematik çözümleme yöntemleriyle incelenmiştir.

Anahtar Kelimeler

• Nasreddin Hoca
• fıkra
• misafirlik
• Türk halk kültürü

An Examination of the Tradition of Hospitality in Nasreddin Hodja Anecdotes in the Context of Measure, Balance and Social Criticism

Öz

Nasreddin Hoca, one of the most important representatives of Turkish folk culture, addressed the social, moral, and cultural values of society humorously through his anecdotes. Nasreddin Hodja anecdotes are narratives that reflect the value system of the Turkish nation and question these values from a critical perspective. In this study, the understanding of hospitality, which has an important place in Turkish society, was examined in the context of Nasreddin Hodja anecdotes; the standards and criticisms directed at hospitality are evaluated through exemplary anecdotes. While hospitality is considered a sacred and indispensable value in Turkish society, Nasreddin Hodja's anecdotes criticize aspects of this value, such as excess, abuse, and artificiality. Of course, in Nasreddin Hodja's anecdotes, hospitality is considered as a virtuous practice. However, constant hospitality, hospitality that has become an expectation, showing off and ignoring the rights of the host have become an element of humor in Hodja's anecdotes. The article aims to reveal that the anecdotes are not only an element of humor, but also educational and thought-provoking texts aimed at maintaining the social balance. In this respect, it has been concluded that Nasreddin Hodja anecdotes play a functional role in ensuring social balance. This article is a descriptive and interpretive study based on document analysis, conducted within the framework of a qualitative research approach. The data were obtained from basic folklore compilations containing Nasreddin Hodja anecdotes; the anecdotes were analyzed using qualitative content analysis and thematic analysis methods.

Anahtar Kelimeler

• Nasreddin Hodja
• anecdote
• hospitality
• Turkish folk culture
• social criticism.

Kaynakça

1. Aksoy, Ö. S. (1993). Atasözleri ve deyimleri sözlüğü. İnkılap Yayınları.
2. Altunbay, M. (2016). Temel bir değer olarak Dede Korkut’ta misafirperverlik ve izzeti ikram. Akademik Bakış Dergisi, 56, 359-371. https://dergipark.org.tr/tr/pub/abuhsbd/article/366325
3. Aydemir, M. A. (2016). Sosyal alanın tipleştirilmesi: Toplumsal tipler, Toplumsal Tipler içinde (11-32). Açılım Kitap
4. Yayınları.
5. Çobanoğlu, Ö. (2004). Türk dünyası ortak atasözleri sözlüğü. Atatürk Kültür Merkezi Yayını.
6. Çotuksöken, Y. (2003). Anadolu ve dünya bilgesi Nasreddin Hoca ve fıkraları. Toroslu Kitaplığı.
7. Ergin, M. (2004). Dede Korkut kitabı I. Türk Dil Kurumu Yayınları.
8. Gökçen, A., & Ulutaş, E. (2019). Toplumsal bir tip: Misafir. Adam Academy Journal of Social Sciences, 9(1), 115-138. https://doi.org/10.31679/adamakademi.544669

9. Gökşen, C. (2023). Anamdan duyduğum atasözleri. Dr. Öğr. Üyesi Murat Gök Armağanı içinde (ss. 141-188). Paradigma Akademi Yayınları.
10. Gökşen, C. & Topalak, H. İ. (2024). Yabancı seyyahlara göre Türklerde misafirperverlik. Mavi Atlas, 12(2), 589-604. https://doi.org/10.18795/gumusmaviatlas.1557290
11. Güngör, B. (2015). Edebiyat eleştirisi. Şule Yayınları.
12. Jung, C. G. (2005). Dört arketip. (çev. Z. Aksu Yılmazer). Metis Yayınları.
13. Jung, C.G. (2006). Analitik psikoloji (çev. E. Gürol), Payel Yayınları.
14. Kaşgârlı Mahmut (2006). Divân-ü lügât-it Türk C. I. Türk Dil Kurumu Yayınları.
15. Kocaer, S. (2024). Dîvânu Lugâti’t-Türk’te misafir anlayışı ve misafirperverlik. Çeşm-i Cihan: Tarih Kültür ve Sanat Araştırmaları Dergisi E-Dergisi, 11(2), 68-78.https://doi.org/10.30804/cesmicihan.1570417
16. Köksal, H. (1996). Nasreddin Hoca fıkralarının mahalli fıkralardan ayırdedici nitelikleri üzerine. Türk Dünyası İncelemeleri Dergisi, 1(1), 4-20. https://dergipark.org.tr/tr/pub/egetdid/article/380038
17. Ögel, B. (2001). Dünden bugüne Türk kültürünün gelişme çağları. Türk Dünyası Araştırmaları Vakfı.
18. Özdemir, C. (2017). Kültürel doku-iletişim bağlamında Nasreddin Hoca fıkralarında Türk ailesi. Atatürk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi, (59), 401-419.https://search.trdizin.gov.tr/ tr/yayin/detay/262952/kulturel-doku-iletisim-baglaminda-nasreddin-hoca-fikralarinda-turk-ailesi
19. Sakaoğlu, S. (2020). Nasreddin Hoca fıkralarından seçmeler. Akçağ Yayınları.
20. Şimşek, S. (2011). Nasreddin Hoca ve tasavvuf: inceleme, şerh. Buhara Yayınları.
21. Şimşek, S. (2012). Seçme Nasreddin Hoca latîfeleri. Buhara Yayınları.
22. Sakaoğlu, S. & Alptekin, A. B. (2018). Nasreddin Hoca (3. Basım). Akşehir Belediyesi Kültür Yayınları.
23. Şahan, A. (2025). Türk Misafirperverlik Geleneği. Mecmua, 20, 95-106.
24. https://doi.org/10.32579/mecmua.1692940
25. Türk Dil Kurumu (2005). Türkçe sözlük içinde (10. Baskı 626). Türk Dil Kurumu Yayınları.
26. Tokmakçıoğlu, E. (1991). Bütün yönleriyle Nasreddin Hoca. Yılmaz Yayınları.
27. Toprak, A. (2019). Türk kültüründe misafirperverlik ve sofra açmak / Sofra Çekmek (Samsun Örneği). Mecmua (7), 74-81. https://doi.org/10.32579/mecmua.534041
28. Türk Dil Kurumu (2005). Fıkra. Türkçe sözlük içinde (695). Türk Dil Kurumu.
29. Yıldırım, D. (1976). Türk Edebiyatında Bektaşi tipine bağlı fıkralar. Kültür Bakanlığı Yayınları.
30. Yurtbaşı, M. (2012). Sınıflandırılmış Atasözleri sözlüğü. Excellence Publishing.
31. Yusuf Has Hacib (1994). Kutadgu Bilig II. (Çev. R. R. Arat). Türk Tarih Kurumu Basımevi.
32. Yücel, T. (2007). Eleştiri kuramları. Türkiye İş Bankası Yayınları.
33. URL 1- Akşehir Belediyesi, Nasreddin Hoca fıkraları (Pdf Dosya), Https://www.Aksehir.Bel. Tr/Fikralar.Pdf, Erişim: 15.11.2025.