Âşıklık geleneğinin sazsız bir temsilcisi: Âşık Cemal Turhan

Öz

Âşıklık geleneği, temellerini ozan-baksı kültüründen alan, İslâmiyet’in Anadolu’da yayılışıyla birlikte yeni anlam katmanları kazanarak sözlü kültür içinde yerleşen köklü bir sanat geleneğidir. Bu geleneğin temsilcilerinden Özvatanlı Âşık Cemal Turhan (1935-2018), sanatını daha çok söz söyleme ve irtical yeteneğiyle ortaya koymuş, saz icrasından ziyade söz gücüyle ön plana çıkmıştır. Rüya ve ilham motifiyle başlayan âşıklık süreci, onun söyleyiş repertuvarının oluşumunu ve ifade biçiminin belirginleşmesini sağlamıştır. Toplumsal olaylar karşısında duyarlı bir kişiliğe sahip olan Turhan, şiirlerinde aile bağlarını, gurbet yaşamının duygusal yönünü, vatan ve memleket sevgisini, ölüm karşısında insanın duruşunu ve dini duyarlılıkları öne çıkarmıştır. Ayrıca gündelik hayata dair detayları ve sosyal eleştiriyi taşlama geleneği içinde sürdürmüştür. Bu çalışma, Âşık Cemal Turhan’ın şiirleri üzerinden taşrada yaşayan bir âşığın çağdaş dönemde geleneği nasıl sürdürdüğünü ortaya koymayı amaçlamaktadır. Araştırma, betimsel içerik analiz yöntemiyle yürütülmüş; veri toplama tekniği olarak doküman incelemesi kullanılmıştır. Âşığın tespit edilen 25 şiiri inceleme kapsamına dâhil edilmiştir. Şiirler tema, ölçü, nazım biçimi, dil ve üslup bakımından değerlendirilmiştir. Sonuç olarak Âşık Cemal Turhan, yalın söyleyişi, yöresel deyişleri ve toplumsal hassasiyetleriyle Anadolu âşıklık geleneğinin taşıyıcılarından biri olarak değerlendirilebilir. Onun şiirleri, geleneğin sürekliliğini bireysel sanat anlayışı içinde yeniden üreten ve bu geleneği özgün bir biçimde yorumlayan dikkate değer örnekler arasında yer almaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Âşıklık geleneği
• Kayseri
• Özvatan
• Âşık Turhan
• Sazsız âşık

Âşık Cemal Turhan, an embodiment of the minstrel tradition in the absence of saz

Öz

The minstrel tradition is a deeply rooted artistic heritage derived from the bard-baksı culture, which, with the spread of Islam in Anatolia, gained new layers of meaning and became established within oral culture. Among the representatives of this tradition, Özvatanlı Âşık Cemal Turhan (1935-2018) expressed his artistry mainly through his verbal and improvisational skills, standing out with his poetic power rather than his mastery of the saz. His journey, inspired by dreams and divine inspiration, endowed him with a strong poetic memory and a clear style of expression. Sensitive to social realities, Turhan’s poems emphasize family ties, the emotional dimension of exile, love for homeland, the human stance toward death, and religious sensibilities. He also addressed details of daily life and social critique within the framework of satire. This study aims to reveal how a provincial minstrel sustains the tradition in the modern era through the poems of Âşık Cemal Turhan. Text-centered analysis and qualitative content analysis were applied together. Twenty-five poems identified as his works were examined in terms of theme, meter, form, language, and style. Consequently, Âşık Cemal Turhan can be regarded as one of the key bearers of the Anatolian minstrel tradition with his plain expression, regional idioms, and social sensitivity. His poems stand as remarkable examples that reproduce the continuity of the tradition within an individual artistic vision and reinterpret it in an original way.

Anahtar Kelimeler

• Minstrel tradition
• Kayseri
• Ozvatan
• Minstrel Turhan
• A minstrel without a saz

Kaynakça

1. Albayrak, N. (2009). Türk halk şiirinde biçim ve tür sorunu. Motif Akademi Halkbilimi Dergisi, 2(3-4), 133-186. https://izlik.org/JA93DF34GR
2. Artun, E. (2009). Âşıklık geleneği ve âşık edebiyatı. Kitabevi Yayınları.
3. Aslan, E. (2011). Türk halk edebiyatı. Maya Akademi Yayınevi.
4. Aslan, F. (2012). Kars yöresi âşıklarının usta-çırak geleneği bakımından değerlendirilmesi. Journal of Turkish Language and Literature, 36(36), 41-77. https://izlik.org/JA29BE75BH
5. Bakırcı, N. (2010). Niğde âşıklık geleneği ve Niğdeli halk şairi İbrahim Dabak. Niğde Belediyesi Yayınları.
6. Bakırcı, N. (2017). 19. yüzyıl âşıklarından Niğdeli Âşık Tâhirî. Kömen Yayınları.
7. Bakırcı, N. (2022). Âşık Seyrânî’nin şiir dünyasında gönül: Allah’ın evi. TÜRÜK Uluslararası Dil, Edebiyat ve Halkbilimi Araştırmaları Dergisi, 10(30), 16-25. http://www.turukdergisi.com/Makaleler/175954227_12.Prof.Dr.%20N.Bakırcı%2016-25.pdf
8. Balcı, F. (2024). Dijitalleşme ve Âşık Seyrânî: İnceleme, tespit ve bazı öneriler. İçinde Veli Savaş Yelok vd. (Ed), 5. Uluslararası Türk Dünyası Eğitim ve Sosyal Bilimler Kongresi Bildirileri Türkoloji 7, (s. 924-933). Türk Eğitim-Sen Genel Merkezi Yayınları.

9. Başgöz, İ. (2008). Türkü. Pan Yayıncılık.
10. Bekki, S. (2008). Âşık şiirinin siyasallaşması üzerine bir deneme 1960-1980. Folklor/Edebiyat, 14(55), 267-286. https://turkoloji.cu.edu.tr/HALK%20EDEBIYATI/salahaddin_bekki_siyasallasma.pdf
11. Bekki, S. (2016). 1980 sonrası âşık şiirinde siyasi söylemler. Littera Turca Journal of Turkish Language and Literature, 2(1), 51-66. https://doi.org/10.20322/lt.66351
12. Çetin, O. (2021). Develili Âşık Seyrânî’nin şiirlerinde nasihat örnekleri. İçinde Recep Özkan (Ed.), 2. Uluslararası Develi-Âşık Seyrânî ve Türk Kültürü Kongresi Âşık Seyrânî Bildirileri 2 (s. 133-137). Kayseri Büyükşehir Belediyesi Kültür Yayınları.
13. Elçin, Ş. (1986). Halk edebiyatına giriş. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları.
14. Günay, U. (2005). Türkiye’de âşık tarzı şiir geleneği ve rüya motifi. Akçağ Yayınları.
15. Kabaklı, A. (2008). Âşık edebiyatı. Türk Edebiyatı Vakfı Yayınları.
16. Kaplan, H., (2024). Âşıklık geleneğinde yemek destanları: tematik ve işlevsel bir yaklaşım. Folklor Akademi Dergisi, 7(2), 724-744. https://doi.org/10.55666/folklor.1498500
17. Karadayı, O. N. (2017). Âşık tarzı şiir geleneği ve tasavvufî neş’enin âşık tavrına yansıması. Karadeniz Teknik Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi (KTUİFD), 4(1), 43-64. https://izlik.org/JA38WY99XA
18. Kaya, D. (2001). Âşıklık geleneğinin geleceğiyle ilgili düşünceler ve yapılması gerekenler. Milli Folklor, 52, 87-92. https://www.millifolklordergisi.com/PdfViewer.aspx?Sayi=52&Sayfa=84
19. Kaya, D. (2003). Âşık edebiyatına giriş. Kırgızistan-Türkiye Manas Üniversitesi Yayınları.
20. Koçak, S. (2012). Kayseri’de âşıklık geleneği ve Âşık İsmail Karslıoğlu (Tez no. 325034) [Yüksek lisans tezi, Gazi Üniversitesi]. Yükseköğretim Kurulu Ulusal Tez Merkezi’nden erişildi.
21. Köprülü, M. F. (2004). Türk saz şâirleri I-V. Akçağ Yayınları.
22. Onay, A. T. (1996). Türk Halk Şiirlerinin Şekil ve Nev’i. Hzl. Cemal Kurnaz, Akçağ Yayınları.
23. Özvatan Boğaziçi Tv. (16 Nisan 2021). Âşık Cemal Turhal ile sohbet. YouTube. https://www.youtube.com/watch?v=uQMAAB8cCkY
24. Tepeli, G. (1996). Özvatan’ın halk edebiyatı folklor ve etnografyası. (Tez no. 52419) [Yüksek Lisans Tezi, Erciyes Üniversitesi]. Tübitak Ulakbim Türkiye Belge Sağlama Sistemi’den (TÜBESS) basılı olarak erişildi.
25. Turan, F. A. (2015). Avrupa’da yaşayan halk şairlerimizin dilinden gurbet ve sonuçları. International Journal of Eurasia Social Sciences, 6(21), 1-28. https://rrpubs.com/index.php/ijoess/article/view/799
26. Türkan, H. K. (2016). Âşıklık geleneği ve Âşık İsmail Tezanî’nin âşıklık geleneği içindeki yeri. Avrasya Uluslararası Araştırmalar Dergisi, 4(8), 252-265. https://doi.org/10.33692/avrasyad.509348
27. Türkan, H. K. (2017). Âşık Duran Bebek. Kömen Yayınevi.
28. Sabit İnce. (25 Mayıs 2017). Âşık Cemal Turhan Kayseri Özvatan. YouTube. https://www.youtube.com/watch?v=Rdcp8ofWOQY
29. Yıldırım, D. (2021). Türk bitiği: Araştırma/inceleme yazıları. Akçağ Yayınları.
30. Yöre, S. (2015). Âşık Seyrâni, Âşık Seyrâni Festivali ve müziksel özellikleri. Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Araştırma Dergisi, 75, 145-161. https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/2580891