Türkiye Türkçesinde Tek Şekilli Çok İşlevli Olarak -Ar-, -Ir-/-Ur-, -DIr-/-DUr-, -t- Ekleri

Yıl 2025, Cilt: 4 Sayı: 2, 167 - 182, 28.12.2025

Ahmet Turan Doğan

https://doi.org/10.61694/kbbd.1821921

Öz

Türkiye Türkçesinde ekler çeşitli biçimler-de sınıflandırılır. Bu sınıflandırmalar da genellikle eklerin baskın işlevlerine göre yapılır. Aslında bu uygulama doğrudur. Ancak, Türkçede eklerin öteden beri, bas-kın işlevlerinin dışında birbirine yakın veya uzak başka işlevler için kullanımı da söz konusudur. Eklerin bu durumu için de çalışmaların yapılması gerekir. Böylece eklerin tek şekilli; fakat, çok işlevli olduğu görülmüş olur. Türkçede bu türden ekler-den bir grup da genel olarak fiilden fiil ekleri olarak adlandırılabilecek -Ar-, -Ir-/-Ur-, -DIr-/-DUr-, -t- ekleridir. Bu ekler, genel bir özellik olan fiilden fiil oluşturma işlevinin altında ettirgen çatı, oldurgan çatı, kılış fiili oluşturma, kaynaşıp kalıplaşma veya mecaz yoluyla kelime yapma işlevle-riyle kullanılmaktadır. Bunların yanında eklendiği kelimede anlamsal ve işlevsel herhangi bir değişiklik yapmadan kulla-nımları da söz konusudur. Bu çalışmada belirlenen ekler örnek cümleler üzerinden değerlendirilmiş ve onların işlevleri tablo-laştırılmıştır. Dilin anlam ve yapı boyutu-nun birlikte ele alındığı bu değerlendirme-ler Türkçenin eklerinin işlev boyutunun gerçek durumuyla ortaya konmasına ve Türkçenin işlevsel gramerinin oluşturul-masına katkıda bulunacaktır.

Anahtar Kelimeler

Türkçe , Dilbilgisi , Ekler , İşlev

The Single Form Multifunctional Suffixes -Ar-, -Ir-/-Ur-, -DIr-/-DUr-, -t- in Turkish

Öz

In Turkish, suffixes are classified in various ways. These classifications are generally based on the predominant functions of the suffixes. This practice is actually correct. However, in Turkish, suffixes have long been used for other functions, either close or distant from their predominant functions. Further studies are needed to address this aspect of suffixes. This will demonstrate that suffixes are monomor-phic but multifunctional. In Turkish, a group of such suffixes are generally referred to as verb-to-verb suffixes: -Ar-, -Ir-/-Ur-, -DIr-/-DUr-, and -t-. These suffixes, in addition to their gen-eral function of forming verbs from verbs, are used for causative voices, causative voices, forming verbal verbs, and forming words through fusion or metaphor. Furthermore, they can be used without any semantic or functional changes to the word to which they are added. This study evaluates the identified suffixes using sample sentences, and their identified functions are tabulated. These evaluations, in which the semantic and structural dimensions of the language are considered together, will contribute to revealing the functional dimension of Turkish suffixes in their real state and to the creation of Turkish functional grammar.

Anahtar Kelimeler

Turkish , Grammar , Suffixes , Function

Kaynakça

• Ahmedova, A. (2017). “Orhun Yazıtlarında Ara Ekler”. TÜBAR, XLI, 25-47.
• Balkan, O. (2025). Eski Anadolu Türkçesindeki Sıfatlar Üzerine İşlevsel Ek Tasnifi Denemesi. Turkish Studies – Language and Literature, 20(2), 913-938.
• Başdaş, C. (2006). Türkçede Üçüncü Grup (Ara) Ekler. I. Uluslararası Büyük Türk Dili Kurultayı, 26-27 Eylül 2006, Ankara.
• Bilgegil, M. K. (2009). Türkçe Dilbilgisi. Erzurum: Salkımsöğüt Yayınevi.
• Boz, E. (2014). Türkiye Türkçesi Biçimsel ve Anlamsal İşlevli Biçimbilgisi (Tasnif Denemesi). Ankara: Gazi Kitabevi.
• Delice, H. İ. (2000). Türk Dilinde İşlevsel Ek Tasnifi Denemesi. Cumhuriyet Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Sosyal Bilimler Dergisi, 24, 221-235.
• Delice, H. İ. (2009). [-t- + -tIr] Yapısındaki Fiilerde -t- ile -tIr- Eklerinin Bulunuşu ve -t- nin İlave Ses Olarak Kullanımı. Turkish Studies, 4(8), 159-165.
• Delice, H. İ. (2024). Sözcük Türleri. İstanbul: Asitan Kitap.
• Ediskun, H. (2010). Türk Dilbilgisi. İstanbul: Remzi Kitabevi.
• Eker, S. (2017). Çağdaş Türk Dili. Ankara: Grafiker Yayınları.
• Ergin, M. (2009). Türk Dil Bilgisi. İstanbul: Bayrak Basım/Yayım/Tanıtım.
• Gedizli, M. (2012). Türkçede Tek Şekilli ve Çok İşlevli Yapım Ekleri. Turkish Studies, 7(4), 3351-3369.
• Gülensoy, T. (2007). Türkiye Türkçesindeki Türkçe Sözcüklerin Köken Bilgisi Sözlüğü I-II. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
• Gülsevin, G. (2004). Türkçede Sıra Dışı Ekler ve Eklerin Tasnif-Tanımlama Sorunu Üzerine. V. Uluslararası Türk Dili Kurultayı Bildirileri I, Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
• Gülsevin, G. ve Boz, Erdoğan (2019). Eski Anadolu Türkçesi. Ankara: Gazi Kitabevi.
• Hacıeminoğlu, N. (2016). Türk Dilinde Yapı Bakımından Fiiller. İstanbul: Bilge Kültür Sanat.
• Karaca, H. (2017). Dilbilimin Alt Alanları ve Ekler. Gaziantep Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 16/1, 47-51.
• Korkmaz, Z. (2003). Türkiye Türkçesi Grameri (Şekil Bilgisi). Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
• Timurtaş, F. K. (2005). Eski Türkiye Türkçesi. Ankara: Akçağ Yayınları.
• Turan, Z. (2007). Türkçenin Yapım ve Çekim Düzeninde Yer Alan Eklerin Sınıflandırılması Nasıl Olmalıdır?. 4. Uluslararası Türk Dili Kurultayı Bildirileri, 25-29 Eylül 2000, s. 1835-1844. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
• Turan, Z. (2018). Türk Dilinin Eklerini Sınıflandırmanın Esasları. Türkbilig, 35, 97-110.
• Üstünova, K. (2012). Geçişlilik-Geçişsizlik Nitelikleri Değişken Olabilir mi?. Turkish Studies, 7(2), 7-14.