Sosyo-Mekânsal Bir Sistem Olarak; “Mahalle”

Öz

Bu çalışma, mahalleyi tarihsel süreç içerisinde şekillenen ve kent yapısı içinde süreklilik gösteren bir sosyo-mekânsal sistem olarak ele almaktadır. İlk kentlerin ortaya çıkışından itibaren mahalle, bireylerin toplumsal ilişkiler kurduğu, sosyalleştiği ve mekânla etkileşime geçtiği temel yaşam alanlarından biri olmuştur. Özellikle geleneksel kentlerde mahalle; komşuluk ilişkileri, cemaat yapısı, dayanışma ve aidiyet duygusu üzerinden tanımlanan güçlü bir toplumsal örgütlenme biçimi sunmuştur. Osmanlı kentlerinde mahalle, yalnızca fiziksel bir yerleşim birimi değil; aynı zamanda gündelik yaşamın düzenlendiği, yönetsel ve kültürel işlevleri bulunan bir mekân olmuştur. Ancak modernleşme, kentleşme süreçleri, toplumsal dönüşümler ve mekânsal yeniden yapılanmalar, mahallenin geleneksel sosyo-mekânsal özelliklerini önemli ölçüde dönüştürmüştür. Buna karşın mahalle, tüm bu değişimlere rağmen kent içindeki varlığını yitirmemiş; yeni biçimler ve anlamlar kazanarak varlığını sürdürmüştür. Bu bağlamda çalışma, mahallenin tarihsel sürekliliğini, geçirdiği dönüşümleri ve günümüz kentlerindeki konumunu sosyo-mekânsal bir perspektiften değerlendirmeyi amaçlamaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Mahalle
• sosyo-mekânsal sistem
• kent
• toplumsal yapı
• mekân

The Neighborhood as a Socio-Spatial System

Öz

This study examines the neighborhood as a socio-spatial system shaped through historical processes and maintaining continuity within the urban structure. Since the emergence of early cities, the neighborhood has functioned as a primary living environment where individuals establish social relations, socialize, and interact with space. In traditional cities, neighborhoods represented strong social organizations defined by neighborly relations, communal structures, solidarity, and a sense of belonging. In Ottoman cities, the neighborhood was not merely a physical residential unit but also a space where daily life was organized and administrative and cultural functions were carried out. However, processes of modernization, urbanization, social transformation, and spatial restructuring have significantly altered the traditional socio-spatial characteristics of neighborhoods. Despite these transformations, the neighborhood has not disappeared from the urban fabric; instead, it has persisted by acquiring new forms and meanings. In this context, the study aims to evaluate the historical continuity of the neighborhood, the transformations it has undergone, and its position in contemporary cities from a socio-spatial perspective.

Anahtar Kelimeler

• Neighborhood
• socio-spatial system
• city
• social structure
• space

Kaynakça

1. Alada, A. B. (2008). Osmanlı Şehrinde Mahalle. İstanbul: Sümer Kitabevi.
2. Altun Akyol, D. (2010). Kapalı konut siteleri ve “mahalle” kavramı. İdealkent: Kent Araş-tırmaları Dergisi, 2, 216-244.
3. Alver, K. (2010). Mahalle: Mekân ve hayatın esrarlı birlikteliği. M. Altunoğlu, Z. Çelik, O. İmga ve A. Kızılkaya (Ed.), İdealkent: Kent Araştırmaları Dergisi içinde (ss. 116-139).
4. Alver, K. (2012). Mahalle. K. Alver (Ed.), Kent Sosyolojisi içinde. Ankara: Hece Yayınları.
5. Alver, K. (2013). Mahalle: Mahallenin Toplumsal ve Mekânsal Portresi. İstanbul: Hece Yayınları.
6. Arslan, T., Vural, S., Deniz, O. ve Satış, İ. (2016). Kentsel dönüşümün mahalle sürdürülebi-lirliğine etkisi: Bursa Ataevler Mahallesi örneği. Online Journal of Art and Design, 6(5), 263-292.
7. Bayartan, M. (2005). Osmanlı şehrinde bir idari birim: Mahalle. İstanbul Üniversitesi Edebi-yat Fakültesi Coğrafya Dergisi, 13, 93-107.
8. Cansever, T. (2006). İslam’da Şehir ve Mimari. İstanbul: Timaş Yayınları.

9. Çakır, R. (2008). Mahalle Baskısı. İstanbul: Doğan Kitap.
10. Çelikyay, H. S. ve Öztaş, R. G. (2019). Sürdürülebilir kentsel gelişmede mahalle ölçeği. L. G. Kaya ve S. Abbasova (Ed.), Mimarlık, Planlama ve Tasarım Alanında Araştırma ve De-ğerlendirmeler içinde (ss. 225-238). Ankara: Gece Akademi.
11. Düzbakar, Ö. (2013). Osmanlı döneminde mahalle ve işlevleri. Uludağ Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Sosyal Bilimler Dergisi, 5, 99-118.
12. Harvey, D. (1997). Postmodernliğin Durumu (Çev. S. Savran). İstanbul: Metis Yayınları.
13. Harvey, D. (2003). Sosyal Adalet ve Şehir. İstanbul: Metis Yayınları.
14. Harvey, D. (2013). Asi Şehirler (Çev. A. D. Temiz). İstanbul: Metis Yayınları.
15. Işık, E. ve Şahin, M. (2011). Osmanlı’dan Cumhuriyet’e mahalle yönetimi. Dumlupınar Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 30, 221-230.
16. Işık, O. (1994). Değişen toplum/mekân kavrayışları: Mekânın politikleşmesi, politikanın mekânsallaşması. Toplum ve Bilim, 64-65, 7-38.
17. Karakaş, M. (2019). Kent, mekân ve toplum: Mekân sosyolojisine giriş. M. Karakaş (Ed.), Kent, Mekân ve Toplum içinde (ss. 15-40). İstanbul: Tezkire Yayıncılık.
18. Kavruk, H. (2018). Mahalle: Yerleşim ve Yönetimi. İstanbul: Nobel Yayınları.
19. Keleş, R. (2016). Yerinden Yönetim ve Siyaset. İstanbul: Cem Yayınevi.
20. Lefebvre, H. (2014). Mekânın Üretimi (Çev. I. Ergüden). İstanbul: Sel Yayıncılık.
21. Mumford, L. (2007). Tarih Boyunca Kent: Kökenleri, Geçirdiği Dönüşümler, Gelece-ği (Çev. G. Koca ve T. Tosun). İstanbul: Ayrıntı Yayınları.
22. Ortaylı, İ. (1996). İstanbul’dan Sayfalar. İstanbul: Hil Yayınları.
23. Ortaylı, İ. (2008). Türkiye Teşkilat ve İdari Tarihi. Ankara: Cedit Neşriyat.
24. Özbek, E. İ. (2012). Türkiye’de dönüşen kentlerin son kalesi: Kent kurucu öğe olarak Os-manlı’dan günümüze mahalle. International Journal of Human Sciences, 9(2), 1547-1568.
25. Özbek, E. İ. (2017). Mahalle: Yeni Bir Paradigma Mümkün Mü? İstanbul: Tuti Kitap.
26. Özkan, G. D., Özkan, A. ve Dedeoğlu, S. (2017). Etkileşim yeri olarak mahallenin sosyal hayattaki işlevleri: Tamzara Mahallesi örneği. Kesit Akademi Dergisi, 12, 227-237.
27. Özkul, O. ve Aydın, T. (2019). Kent ve mahalle kültürü arasındaki Fikirtepe. Kent Akademi-si Dergisi, 12(36), 82-103.
28. Özservet, Y. Ç. (2019). Toplumun ötekileri ve mahalle katılımı. Y. Ç. Özservet ve H. Küçük (Ed.), Mahalle Odaklı Katılım içinde. Ankara: Astana Yayınları.
29. Sipahi, E. B. (2016). “Geleneksel” mahalleden “yeni” mahalleye neoliberal dönüşümün risk algısına etkisi üzerine bir araştırma. Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi, 9(45), 851-864.
30. Tekin, G. (2018). Modern kentin nostaljik imgesi: Yeni mahalleler. Millî Folklor, 119, 101-113.
31. Turan, S. ve Ayataç, H. (2020). Günümüzde mahalle kültürünü sürdürebilmek ve yeni bir kavram arayışı olarak sosyal dayanıklı mahalle: Kurtuluş-Feriköy örneği. Tasarım Kuram, 16(31), 194-215.
32. Yelken, R. (1999). Cemaatin Dönüşümü. Ankara: Vadi Yayınları.