Türk Dış Politikasında Kriz Yönetimi ve Stratejik Özerklik: 1963-1964 Kıbrıs Krizinin Konstrüktivist Analizi

Öz

Çalışma, 1963-1964 Kıbrıs Krizi sürecinde Türkiye’nin kriz yönetimi pratiklerini ve stratejik özerklik arayışını kimlik ve norm inşasını merkeze alan geleneksel Konstrüktivist bir çerçeve üzerinden incelemektedir. Söylem analizi ve tarihsel-yorumlamacı metodolojiye dayanan makale Soğuk Savaş yumuşama döneminin yapısal kısıtlamaları altında tecrübe edilen bu krizi salt askerî ve diplomatik bir uyuşmazlık olarak değil, normatif bir kimlik inşası süreci olarak kavramsallaştırmaktadır. Cumhuriyet’in kurucu ve rasyonel devlet aklını temsil eden Başbakan İsmet İnönü’nün diplomatik söylemine odaklanan analiz Türk dış politikasının 1950’lerdeki maksimalist “Taksim” tezinden uluslararası hukuka dayalı “garantörlük” normuna nasıl evrildiğini incelemektedir. Bu bağlamda Batı ittifakının asimetrik hiyerarşisine karşı stratejik otonomi anlatısının nasıl kurgulandığı tartışılmaktadır. Bulgular bir “norm girişimcisi” olarak liderlik söyleminin dış politika kimliği üzerinde kurucu bir etki yarattığını göstermektedir ve Türkiye’nin özerk bir diplomatik aktöre dönüşümündeki temel yapısal dinamikleri ampirik olarak ortaya koymaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Konstrüktivizm
• Kriz
• Özerklik
• Kıbrıs
• Türkiye

Crisis Management and Strategic Autonomy in Turkish Foreign Policy: A Constructivist Analysis of the 1963-1964 Cyprus Crisis

Öz

This study examines Türkiye’s crisis management practices and its pursuit of strategic autonomy during the 1963-1964 Cyprus Crisis through a conventional constructivist framework centered on identity and norm construction. Employing discourse analysis and historical interpretivism, the article conceptualizes this crisis-unfolding under the structural constraints of the early Cold War détente-not merely as a military or diplomatic dispute, but as a normative identity-building process. Focusing on the diplomatic discourse of Prime Minister İsmet İnönü, who embodied the foundational and rational statecraft of the Republic, the analysis investigates how Turkish foreign policy evolved from the maximalist ‘Taksim’ thesis of the 1950s to a legally grounded ‘guarantorship’ norm. Through this evolution, Ankara constructed a narrative of strategic autonomy against the hierarchical dictates of the Western alliance. The findings demonstrate that leadership discourse, functioning as a ‘norm entrepreneur,’ exerts a constitutive impact on foreign policy identity, thereby empirically revealing the core structural dynamics of Türkiye’s transformation into an autonomous diplomatic actor.

Anahtar Kelimeler

• Constructivism
• Crisis
• Autonomy
• Cyprus
• Türkiye

Kaynakça

1. Acharya, A. (2004). How ideas spread: Whose norms matter? Norm localization and institutional change in Asian regionalism. International Organization, 58(2), 239-275.
2. Adler, E. (1997). Seizing the middle ground: Constructivism in world politics. European Journal of International Relations, 3(3), 319-363. https://doi.org/10.1177/1354066197003003003
3. Adler, E., and Barnett, M. (1998). A framework for the study of security communities. In E. Adler and M. Barnett (Eds.), Security communities (pp. 29-65). Cambridge University Press.
4. Ahmad, F. (1993). The making of modern Turkey. Routledge.
5. Alioğlu Çakmak, G. (2024). The role of ideas and identities in shaping economic decisions: The Eastern Mediterranean crisis and Turkey-Greece-Cyprus triangle. Uluslararası İlişkiler / International Relations, 21(83), 25-40. https://doi.org/10.33458/uidergisi.1340494
6. Balcı, A. (2019). Hiyerarşi sarsıldığında: 2013 sonrası Türkiye’nin Amerikan düzeni ile krizi (Proje No. 118K413). TÜBİTAK 1002 Projesi, Türkiye Bilimsel ve Teknolojik Araştırma Kurumu.
7. Bilgiç, A., and Pilcher, J. (2023). Desires, fantasies and hierarchies: Postcolonial status anxiety through ontological security. Alternatives: Global, Local, Political, 48(1), 3-19. https://doi.org/10.1177/03043754221086170
8. Booth, K., and Wheeler, N. J. (2008). The security dilemma: Fear, cooperation and trust in world politics. Palgrave Macmillan.

9. Bryant, R. (2012). Kıbrıs’ta yerinden olmak: Sivil ve askeri çatışmanın sonuçları (Rapor 2: Hayat hikâyeleri: Kıbrıs Türk toplumu). Peace Research Institute Oslo (PRIO).
10. Camgöz, E. (2008). Kıbrıs’a ilk çıkarma 1964: Oradaydım. Yazar yayını.
11. Campbell, D. (1998). Writing security: United States foreign policy and the politics of identity (Rev. ed.). University of Minnesota Press.
12. Cankut, A. (2006). Kıbrıs Türkünün varoluş mücadelesi (Türk Mukavemet Teşkilatı ve faaliyetleri) [Unpublished master's thesis]. Fırat University.
13. Checkel, J. T. (1998). The constructive turn in international relations theory. World Politics, 50(2), 324-348. https://doi.org/10.1017/S0043887100008133
14. Çelik, H., and Özgöker, U. (2020). Johnson Mektubundan Trump Mektubuna Türkiye ABD İlişkileri. Barış Araştırmaları ve Çatışma Çözümleri Dergisi, 8(1), 60-81. https://izlik.org/JA83YE99LD
15. Diez, T. (2002). Last exit to paradise? The European Union, the Cyprus conflict, and the problematic “catalytic effect”. Copenhagen Peace Research Institute.
16. Dodd, C. H. (2010). The history and politics of the Cyprus conflict. Palgrave Macmillan.
17. Erim, N. (2005). Günlükler (1925-1979) (Vols. 1-2). Yapı Kredi Yayınları.
18. Ertekün, N. M. (1984). The Cyprus dispute and the birth of the Turkish Republic of Northern Cyprus. K. Rustem and Brother.
19. Feridunoğlu, İ. C. (2017). Hürriyet Gazetesi’nce 1964 Johnson Mektubu Süreci’nde Kullanılan Dilin Milliyetçi Söylem Bağlamında Söylem Analizi Yöntemiyle İncelenmesi. Karadeniz Sosyal Bilimler Dergisi, 9(2), 371-394. https://izlik.org/JA72CT37LA
20. Finnemore, M., and Sikkink, K. (1998). International norm dynamics and political change. International Organization, 52(4), 887-917. https://doi.org/10.1162/002081898550789
21. Giddens, A. (1991). Modernity and self-identity: Self and society in the late modern age. Stanford University Press.
22. Gülen, A. (2011). İnönü Hükümetleri’nin Kıbrıs Politikası (1961-1965). Atatürk Yolu Dergisi, 13(50), 389-428. https://doi.org/10.1501/Tite_0000000363
23. Gürün, K. (1983). Dış ilişkiler ve Türk politikası (1939’dan günümüze kadar). Ankara Üniversitesi Siyasal Bilgiler Fakültesi Yayınları.
24. Guzzini, S. (2000). A reconstruction of constructivism in international relations. European Journal of International Relations, 6(2), 147-182. https://doi.org/10.1177/1354066100006002001
25. Hale, W. (2000). Turkish foreign policy, 1774-2000. Frank Cass.
26. Hansen, L. (2006). Security as practice: Discourse analysis and the Bosnian war. Routledge.
27. Holsti, K. J. (1992). International politics: A framework for analysis (6th ed.). Prentice Hall.
28. Hopf, T. (1998). The promise of constructivism in international relations theory. International Security, 23(1), 171-200. https://doi.org/10.1162/isec.23.1.171
29. Hopf, T. (2002). Social construction of international politics: Identities & foreign policies, Moscow, 1955 and 1999. Cornell University Press.
30. James, A. (1998). The UN and the Cyprus problem. The Cyprus Review, 10(1), 115-125.
31. Kratochwil, F. (2011). The puzzles of politics: Inquiries into the genesis and everyday world of international relations. Routledge.
32. Kuneralp, Z. (1992). Sadece diplomat. İsis Yayıncılık.
33. Küçükoğlu, B. (2011). Kıbrıs Sorununa Dair Yaklaşım ve Algıların Türk Basınına Yansıması (1954-1974). Atatürk Yolu Dergisi, 12(48), 791-814. https://doi.org/10.1501/Tite_0000000346
34. Mallinson, W. (2005). Cyprus: A modern history. I. B. Tauris.
35. Miller, J. E. (2009). The United States and the making of modern Greece: History and power, 1950-1974. University of North Carolina Press.
36. Milliyet. (1964, 16 April). Batı ittifakı yıkılır: Yeni şartlarla yeni bir dünya kurulur, Türkiye de bu dünyada yerini bulur. Milliyet Gazete Arşivi. https://gazetearsivi.milliyet.com.tr/liste?tarih=1964.04.16
37. Mirbagheri, S. M. F. (2010). The United Nations and the Cyprus problem. The Cyprus Review, 22(2), 149-158.
38. Miskimmon, A., O’Loughlin, B., and Roselle, L. (2013). Strategic narratives: Communication power and the new world order. Routledge.
39. Mitzen, J. (2006). Ontological security in world politics: State identity and the security dilemma. European Journal of International Relations, 12(3), 341-370. https://doi.org/10.1177/1354066106067346
40. Neumann, I. B. (1999). Uses of the other: “The East” in European identity formation. University of Minnesota Press.
41. O’Malley, B., and Craig, I. (1999). The Cyprus conspiracy: America, espionage and the Turkish invasion. I. B. Tauris.
42. Onuf, N. G. (1989). World of our making: Rules and rule in social theory and international relations. University of South Carolina Press.
43. Oran, B. (Ed.). (2001). Türk dış politikası: Kurtuluş Savaşından bugüne olgular, belgeler, yorumlar (Vol. 1: 1919-1980). İletişim Yayınları.
44. Richmond, O. P. (1999). Ethno‐nationalism, sovereignty and negotiating positions in the Cyprus conflict: obstacles to a settlement. Middle Eastern Studies, 35(3), 42-63. https://doi.org/10.1080/00263209908701278
45. Ringmar, E. (1996). Identity, interest and action: A cultural explanation of Sweden’s intervention in the Thirty Years War. Cambridge University Press.
46. Soysal, İ. (1997). Türkiye’nin siyasal andlaşmaları (Vol. 2). Türk Tarih Kurumu Yayınları.
47. Sözen, A. (2004). 5 A Model of Power-Sharing in Cyprus: From the 1959 London-Zurich Agreements to the Annan Plan. Turkish Studies, 5(1), 61-77. https://doi.org/10.1080/14683849.2004.9687242
48. Steele, B. J. (2008). Ontological security in international relations: Self-identity and the IR state. Routledge.
49. Tamçelik, S. (2019). Kıbrıs meselesinin Türk dış politikasına yansımaları (1954-1974). Türk Tarih Kurumu Yayınları.
50. Tarar, A. (2006). Diversionary incentives and the bargaining approach to war. International Studies Quarterly, 50(1), 169-188. https://doi.org/10.1111/j.1468-2478.2005.00397.x
51. TBMM. (1963a). Türkiye Büyük Millet Meclisi millet meclisi tutanak dergisi (Term 1, Vol. 24, Meeting 3, Session 19). TBMM Matbaası. https://www5.tbmm.gov.tr/tutanaklar/TUTANAK/MM__/d01/c024/mm__01024019.pdf
52. TBMM. (1963b). Türkiye Büyük Millet Meclisi millet meclisi tutanak dergisi (Term 1, Vol. 24, Meeting 3, Session 20). TBMM Matbaası. https://www5.tbmm.gov.tr/tutanaklar/TUTANAK/MM__/d01/c024/mm__01024020.pdf
53. TBMM. (1963c). Türkiye Büyük Millet Meclisi millet meclisi tutanak dergisi (Term 1, Vol. 24, Meeting 3, Session 22). TBMM Matbaası. https://www5.tbmm.gov.tr/tutanaklar/TUTANAK/MM__/d01/c024/mm__01024022.pdf
54. TBMM. (1963d). Türkiye Büyük Millet Meclisi millet meclisi tutanak dergisi (Term 1, Vol. 24, Meeting 3, Session 24). TBMM Matbaası. https://www5.tbmm.gov.tr/tutanaklar/TUTANAK/MM__/d01/c024/mm__01024024.pdf
55. TBMM. (1964a). Türkiye Büyük Millet Meclisi millet meclisi tutanak dergisi (Term 1, Vol. 29, Meeting 3, Session 85). TBMM Matbaası. https://www5.tbmm.gov.tr/tutanaklar/TUTANAK/MM__/d01/c029/mm__01029085.pdf
56. TBMM. (1964b). Türkiye Büyük Millet Meclisi millet meclisi tutanak dergisi (Term 1, Vol. 30, Meeting 3, Session 97). TBMM Matbaası. https://www5.tbmm.gov.tr/tutanaklar/TUTANAK/MM__/d01/c030/mm__01030097.pdf
57. UN Security Council. (1964). Resolution 186 (1964) adopted by the Security Council at its 1102nd meeting, on 4 March 1964 (S/RES/186). United Nations. https://undocs.org/S/RES/186(1964
58. US Department of State. (1964). Foreign Relations of the United States, 1964-1968, Volume XVI, Cyprus; Greece; Turkey (Document 54: Telegram From the Department of State to the Embassy in Turkey). Office of the Historian.
59. Uslu, N. (2003). The Cyprus question as an issue of Turkish foreign policy and Turkish-American relations, 1959-2003. Nova Science Publishers.
60. Wæver, O. (1995). Securitization and desecuritization. In R. D. Lipschutz (Ed.), On security (pp. 46-86). Columbia University Press.
61. Weldes, J. (1996). Constructing national interests. European Journal of International Relations, 2(3), 275-318. https://doi.org/10.1177/1354066196002003001
62. Wendt, A. (1992). Anarchy is what states make of it: The social construction of power politics. International Organization, 46(2), 391-425. https://doi.org/10.1017/S0020818300027764
63. Wendt, A. (1999). Social theory of international politics. Cambridge University Press.