İnsan Hakları v. Yapay Zekâ: Avrupa Konseyi Yapay Zekâ ve İnsan Hakları, Demokrasi ve Hukukun Üstünlüğü Hakkında Çerçeve Sözleşmesi

Avrupa Konseyi Yapay Zekâ, İnsan Hakları, Demokrasi ve Hukukun Üstünlüğü Çerçeve Sözleşmesi 2024 tarihinde imzaya açılmıştır ve temel amacı yapay zekâ sistemlerinin zararlı faaliyetlerine karşı insan haklarını korumaktır. Bu alandaki ilk hukuken bağlayıcı uluslararası antlaşma olan Sözleşme’nin içeriğinde, bu korumayla ilgili bir çerçeve çizilmekte ve ilkeler belirlenmektedir. Araştırmanın amacı, Sözleşme’nin insan hakları hukuku bakımından anlamının ve doğurduğu sonuçların ortaya konulmasıdır. İnsan hakları hukuku, niteliği gereği ulusal hukukun üstünde bir hukuk yaratan ve ulusal hukukta kullanılan kavramları özerk olarak tanımlayabilen bir alandır. Yapay zekâ söz konusu olduğunda da diğer hukuk dallarından farklı olarak kendi tanımları ve içtihatları çerçevesinde bir inceleme gerektirir. Bu nedenle araştırmada nitel araştırma yöntemi kullanılmış ve birincil kaynak olarak başta Sözleşme’nin kendisi ve AİHS olmak üzere, AİHM kararlarından ve diğer ilgili uluslararası hukuk belgelerinden yararlanılmıştır. Sözleşme’nin incelenmesi insan hakları hukuku bakımından kavramsal bir analiz gerektirdiğinden, Sözleşme metnine betimsel bir yaklaşım tercih edilmiştir. Araştırmada ilk olarak Sözleşme’nin konusunu oluşturan insan haklarının kapsamı ve ilkeler, ikinci olarak Sözleşme’nin uygulanmasını denetleyen mekanizmalar ve son olarak insan hakları ve yapay zekâ karşı karşıya geldiğinde ortaya çıkan veya çıkması muhtemel hak çatışmaları ele alınmıştır. Yapay zekâ kaynaklı kamu menfaati ile bir temel hak çatıştığında Sözleşme’nin hedeflediği standardın ne derece yakalanabileceği tartışılmıştır.

The Council of Europe Framework Convention on Artificial Intelligence and Human Rights, Democracy and the Rule of Law was opened for signature in 2024, with the primary object to protecting human rights against harmful activities of artificial intelligence systems. As the first legally binding international treaty in this field, the Convention establishes a framework and outlines key principles. The objective of this research is to reveal the significance and consequences of the Convention from the perspective of human rights law. By its nature, human rights law creates a law superior to domestic law and possesses the autonomy to independently define concepts used in national legal systems. In the context of artificial intelligence, unlike other branches of law, it requires an examination through its own definitions and jurisprudence. Therefore, a qualitative research methodology was employed in this study, utilizing primary sources including the Convention itself, the ECHR, as well as ECtHR judgments and other relevant international legal documents. Since examining the Convention requires a conceptual analysis from a human rights law perspective, a descriptive approach to the text of the Convention was adopted. The study first addresses the principles and the scope of human rights that constitute the subject matter of the Convention, followed by the mechanisms monitoring its implementation, and lastly the actual or potential conflicts of rights that arise when human rights and artificial intelligence intersect. Furthermore, it discusses the extent to which the standard targeted by the Convention can be achieved when a public interest originating from artificial intelligence conflicts with a human right.