Hibrit Savaş Perspektifinden Yer Altı Operasyonlarının Çok Kriterli Karar Verme Yöntemleri ile Değerlendirilmesi

Öz

Yer altı yapıları tarih boyunca güvenlik, barınma ve korunma ihtiyaçlarının karşılandığı alanlar olarak işlev görmüştür. İnsani gereksinimlerin yanı sıra strateji geliştirme arayışının sonuçlarından birisi olarak farklı aktörler (devletler, devlet dışı aktörler, kaçakçılar vb.) tarafından farklı amaçlar ile kullanılmıştır ve günümüzde aktörlerin eylem yapabilme imkân ve kabiliyetini muhafaza ettiği mekânlar şeklinde karşımıza çıkmaya devam etmektedir. Özellikle günümüz hibrit savaş konseptinde yer altı yapılarının kullanımına yönelik geliştirilen taktik ve stratejiler, tarihsel deneyimlerden beslenen ve coğrafi koşulları avantaj olarak kullanmayı amaçlayan bilinçli bir tercihin ürünüdür. Bu bağlamda yer altı operasyonları, hibrit savaş kapsamında asimetrik tehditlere karşı mücadele olarak değerlendirilmektedir. Klasik savaş konseptlerinden farklı olarak şekillenen insan, emek ve malzeme yoğun yer altı operasyonları neticesinde yer altı yapılarında bulunan düşman unsurların varlığının tüm faaliyetlerini kapsayacak şekilde sonlandırılması amaçlanmaktadır. Yapılan çalışma kapsamında yer altı yapılarında varlık gösteren düşman unsurlara karşı icra edilen yer altı operasyonlarında uygulanan müdahale yöntemleri, sonuçları ve düşman unsurların teslim olmasını etkileyen kriterler incelenmiştir. Yer altı operasyonlarının belirsiz ve karmaşık yapısına karşı en doğru stratejiyi oluşturmak ve harekâtı şekillendirmek maksadıyla Çok Kriterli Karar Verme (ÇKKV) yöntemlerinden DEMATEL ve Gri İlişki Analizi yöntemleri kullanılarak; karar vericilere rasyonel ve veri temelli harekât tarzı geliştirme ortamı oluşturulmaya çalışılmıştır. Yer altı operasyonlarının planlama ve icra safhasında görev almış askeri uzmanların görüşleri alınarak yapılan çalışma neticesinde söz konusu operasyonların planlanma aşamasında askeri gerekliliklerin yanında psikolojik unsurların da göz önünde bulundurulmasının uygun olacağı değerlendirilmiştir.

Anahtar Kelimeler

• Hibrit savaş
• Yer altı operasyonları
• Çok kriterli karar verme
• DEMATEL
• Gri ilişki analizi

Evaluation of Subterranean Operations from Hybrid Warfare Perspective by Multi-Criteria Decision Making Methods

Öz

Throughout history, subterranean structures have functioned as areas where security, shelter and protection needs were met. In addition to humanitarian needs, as a result of the search for strategy development, they have been used for various purposes by various actors (states, non-state actors, smugglers, etc.) and continue to emerge today as spaces where actors maintain their ability and capability to operate. Especially in hybrid warfare concept, the tactics and strategies developed for the use of subterranean structures are the product of a conscious choice and aims to use geographical conditions as an advantage. In this context, subterranean operations are considered as a fight against asymmetric threats within the scope of hybrid warfare. It is aimed to terminate the existence of enemy elements in subterranean structures as a result of human, labor and material intensive subterranean operations. The study examined the subterranean operations intervention methods, results and criteria affecting the surrender of enemies. To create the most accurate strategy and shape the operation against the uncertain and complex structure of subterranean operations, DEMATEL and Grey Relationship Analysis methods were used to create an environment for decision-makers to develop a rational and data-based operation style. As a result of the study conducted by taking the opinions of military experts who took part in the planning and execution phase of subterranean operations, it was evaluated that it would be appropriate to take psychological factors into consideration in addition to military requirements in the planning phase of the operations in question.

Anahtar Kelimeler

• Hybrid Warfare
• Subterranean operations
• Multi-criteria decision making methods
• DEMATEL
• Gray relationship analysis

Kaynakça

1. [1] Dağıstanlı, H. A., & Gencer, C. (2023). Hibrit Tehdit Perspektifinden Orman Yangınları ve Türkiye’nin Mücadele Politikası. SAVSAD Savunma ve Savaş Araştırmaları Dergisi, (1), 35-70.
2. [2] Bektaş M.H.M., Gündoğdu, A.Y. (2019), IŞİD’in Hibrit Savaş Stratejileri: Hibrit Savaş Konsepti Perspektifinden Analizi. International Journal of Politics and Security, IJPS, 2019, 1 (1): 25-56.
3. [3] Şahin, G., & Mercimek, A. (2022). Savaşın Değişen Karakteri Bağlamında Hibrit Tehditler ve Askeri Eğitim. Hibrit Tehditler ve Millî Savunma Sempozyumu, 25-26.
4. [4] Dedemen, F. (2016). Geleceğin Güvenlik Ortamının Şekillenmesinde Hibrit Savaş Modelinin Değerlendirilmesi. Güvenlik Bilimleri Dergisi, 5(1), 141-176.
5. [5] Korybko, A. (2015). Hybrid wars: The Indirect Adaptive Approach to Regime Change. The People’s Friendship University of Russia, 1-132.
6. [6] Bartolomeu, J.P.S. (2020). Operations in Subterranean Systems: Terrain and Weather Variable, Security & Defnece Quartertly, (29), 39-60.
7. [7] Tatlı, M., & Ağır, O. (2020). Bir Hibrit Savaş Yöntemi Olarak Terör ve Suriye İç Savaşı. Akdeniz Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, (8), 35-56.
8. [8] Cable, K., “A Closer look at Russia’s Hybrid War” Wilson Center, Kennan İnstitute, No: 7, Nisan 2015.

9. [9] De Wijk, R. (2012). Hybrid Conflict And The Changing Nature of Actors.
10. [10] Gökçe,O (2021). Hibrit Savaş ve Terör. İdarecinin Sesi Dergisi, 204.
11. [11] Kiyak, C. Terörle Mücadelede Psikolojik Harekât ve Psikolojik Harekâtın PKK Terör Örgütü Mensuplarının Aileleri Üzerindeki Etkisi (Yüksek Lisans Tezi, Sosyal Bilimler Enstitüsü).
12. [12] T.C. İçişleri Bakanlığı. (2017). PKK/KCK Terör Örgütünün Suriye Kolu: PYD-YPG.
13. [13] Çavdar, E. (2021) Politik Psikolojik Bir İnceleme: Irak Özelinde DEAŞ Örneği (Yüksek Lisans Tezi, İstanbul Aydın Üniversitesi).
14. [14] KIZIL, E. T. Ö. Terörizmin Psikolojik Boyutu.
15. [15] Kerküklü, Ö. (2022). Ortadoğu'da Terörün Sosyo-Psikolojik Alt Yapısı: Taliban, El-Kaide ve Daeş Örneği. (Yüksek Lisans Tezi, Akdeniz Üniversitesi).
16. [16] Solescu D. (2020). “Considerations Concerning Fighting Actions in the Subterranean Environment”, International Conference, Knowledge-Based Organization, 26(1), 136-142.
17. [17] Ak, T. (2022). İç Güvenlikte Yer Altı, Tünel ve Mağara Operasyonları ile Yönetimi. SAVSAD Savunma ve Savaş Araştırmaları Dergisi, 32(1), 139-158.
18. [18] Yıldırım, F. (2019). Osmanlı Devleti’nin Yer altı, Savaşçıları: Lağımcılar, Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 29(2), 385-408.
19. [19] Barak, D.R. (2018). SubterraneanWarfare, New York: Oxford University Press.
20. [20] Ak, T. (2024). İsrail-Filistin Çatışmasında Gazze Tünellerine Bakış. Turkish Studies-Economics, Finance, Politics, 19(3).
21. [21] Akkaya, C. (2001). Maden Sektöründe Risk Faktörleri. TTB Mesleki Sağlık ve Güvenlik Dergisi, 2(5), 38-41.
22. [22] Yelboğa, N. (2018). Maden İşçilerinin Psikolojik, Sosyal Ve Ekonomik Açıdan Gündelik Yaşamlarının İncelenmesi: Murgul Bakır Madeni Örneği. Artvin Çoruh Üniversitesi Uluslararası Sosyal Bilimler Dergisi, 4(2), 123-147.
23. [23] Ediz, A., Altan, Ş., & Taşdemir, S. (2025). Hava Savunma Sistemlerinin Performansının Entropi Ağırlıklı TOPSİS Yöntemi İle Değerlendirilmesi. Savunma Bilimleri Dergisi, 21(1), 13-32.
24. [24] Altundaş, A., Kurtay, K. G., & Erol, S. (2022). Sınır Güvenliği ve Müdahale Görevi Yapan İHA’ların ÇKKV Yöntemleri ile Değerlendirilmesi. Savunma Bilimleri Dergisi, (42), 155-185.
25. [25] Begenirbaş, M., Kurtay, K. G., Dağıstanlı, H. A., & Altundaş, A. (2023). Determining the Importance Level of Effective Criteria in the Employees in the Defense Acquisition Process via Fuzzy DEMATEL Method. Journal of Defense Sciences/Savunma Bilmleri Dergisi, 2(43).
26. [26] Yang, Y. P. O., Shieh, H. M., & Tzeng, G. H. (2013). A VIKOR technique based on DEMATEL and ANP for information security risk control assessment. Information sciences, 232, 482-500.
27. [27] Aksakal, E., & Dağdeviren, M. (2010). ANP ve DEMATEL Yöntemleri İle Personel Seçimi Problemine Bütünleşik Bir Yaklaşım. Gazi Üniversitesi Mühendislik Mimarlık Fakültesi Dergisi, 25(4).
28. [28] Kabak,M., Çınar Y. (2023). Çok Kriterli Karar Verme Yöntemleri: MS Excel Çözümlü Uygulamalar. Nobel Yayıncılık.
29. [29] Tzeng, G. H., Chiang, C. H., & Li, C. W. (2007). Evaluating İntertwined Effects İn E-Learning Programs: A novel hybrid MCDM model based on factor analysis and DEMATEL. Expert systems with Applications, 32(4), 1028- 1044.
30. [30] Wu, W. W. (2008). Choosing Knowledge Management Strategies By Using A Combined ANP and DEMATEL Approach. Expert systems with applications, 35(3), 828-835. [31] Dalalah, D., Hayajneh, M., & Batieha, F. (2011). A Fuzzy Multi-Criteria Decision Making Model For Supplier Selection. Expert systems with applications, 38(7), 8384-8391.
31. [32] Julong, D. (1989). Introduction to grey system theory. The Journal of grey system, 1(1), 1-24.
32. [33] Wen, K. L. (2004). Grey Systems: Modeling and Prediction, Yang’s Scientific Research Institute, Yang’s Scientific Press, Vol. 4.
33. [34] Köse, E., Aplak, H. S., & Kabak, M. (2013). Personel Seçimi için Gri Sistem Teori Tabanli Bütünlesik Bir Yaklasim/An integrated approach based on grey system theory for personnel selection. Ege Akademik Bakis, 13(4), 461.
34. [35] Tsai, C. H., Chang, C. L., & Chen, L. (2003). Applying Grey Relational Analysis to the Vender Evaluation Model. International Journal of The Computer, The Internet and Management, 11(3), 45-53.
35. [36] Kurtay, K. G., Dağıstanlı, H. A., & Erol, S. (2021). Plastik Boru ve Kaynak Makinesi Seçim Problemi için Analitik Hiyerarşi Prosesi ile Gri İlişkisel Analiz Yöntemlerinin Entegrasyonu. Savunma Bilimleri Dergisi, 2(40), 267-291
36. [37] US Army (2019). ATP 3-21.51 Subterranean Operations, Headquarters, Washington, DC: Department of the Army.
37. [38] Organ, A. (2013). Bulanık Dematel Yöntemiyle Makine Seçimini Etkileyen Kriterlerin Değerlendirilmesi. Çukurova Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 22(1), 157-172.
38. [39] Bintoro, Y. A. (2014). Development of DEMATEL and ANP Method For The Planning Process Of Amphibious Operation. In Proceedings of the International Symposium on the Analytic Hierarchy Process: The 13th ISAHP conference, Washington, DC, USA (pp. 1-5).
39. [40] Gazibey, Y., Kantemir, O., & Demirel, A. (2015). Interaction Among the Criteria Affecting Main Battle Tank Selection: An Analysis with DEMATEL Method. Defence Science Journal, 65(5).
40. [41] Gök, A. C., & Perçin, S. (2016). Elektronik Alışveriş (e-alışveriş) Sitelerinin E-Hizmet Kalitesi Açısından Değerlendirilmesinde DEMATEL-AAS-VIKOR Yaklaşımı. Anadolu Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 16(2), 131-144.
41. [42] TÜRKER, T., ETÖZ, M., & ALTUN TÜRKER, Y. (2016). Üniversitelerde Bölüm Etkinliklerinin Ölçülmesinde Kullanılan Kritik Başarı Faktörlerinin Bulanık Dematel Yöntemi İle Belirlenmesi. Alphanumeric Journal, 4(1), 57-72.
42. [43] Ağdaş, M., & Eroğlu, Ö. (2016). A Decision Support Model Suggestion for Logistics Support Unit in Risky Environment. Journal of Economics Bibliography, 3(1S), 50-62.
43. [44] Haghighat, N. (2017). Evaluating airline service quality using fuzzy DEMATEL and ANP. Strategic Public Management Journal, 3(6), 57-77.
44. [45] Sarı, İ. U., Ervural, B. Ç., & Bozat, S. (2017). Sürdürülebilir Tedarik Zinciri Yönetiminde DEMATEL Yöntemiyle Tedarikçi Değerlendirme Kriterlerinin İncelenmesi ve Sağlık Sektöründe Bir Uygulama. Pamukkale Üniversitesi Mühendislik Bilimleri Dergisi, 23(4), 477-485.
45. [46] Akın, N. G. (2017). İşletme Bölümü Öğrencilerinin Meslek Seçimini Etkileyen Faktörlerin Bulanık Dematel Yöntemi ile Değerlendirilmesi. Uluslararası Yönetim İktisat ve İşletme Dergisi, 13(4), 873-890.
46. [47] Petrović, I., & Kankaraš, M. (2018). DEMATEL-AHP Multi-Criteria Decision Making Model For The Selection And Evaluation of Criteria For Selecting An Aircraft For The Protection of Air Traffic. Decision Making: Applications in Management and Engineering, 1(2), 93-110.
47. [48] Battal, Ü. (2018). Türkiye’de Havayolu Taşımacılığının Finansman Sorunları: Dematel Yöntemi Uygulaması. Ömer Halisdemir Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 11(2), 96-111.
48. [49] Liu, F., Aiwu, G., Lukovac, V., & Vukic, M. (2018). A Multicriteria Model For The Selection of The Transport Service Provider: A Single Valued Neutrosophic DEMATEL Multicriteria Model. Decision Making: Applications in Management and Engineering, 1(2), 121-130.
49. [50] Çetin, M. S., & Erdem, D. (2019). İletken İplik Alımında Etkili Kriterler Arasındaki İlişkilerin DEMATEL Yöntemi ile Belirlenmesi. Avrupa Bilim ve Teknoloji Dergisi, (17), 152-160.
50. [51] Oralhan, B. (2019). Sosyal Medya Platformu Seçimini Etkileyen Kriter Ağırlıklarının Bulanık DEMATEL Yöntemiyle Belirlenmesi. IBAD Sosyal Bilimler Dergisi, 408-420.
51. [52] Pala, O. (2019). Yükseköğretimde Mobil Eğitim Uygulamalarında Kritik Başarı Faktörlerinin Bulanık DEMATEL ile Değerlendirilmesi. Yükseköğretim ve Bilim Dergisi, (3), 519-528.
52. [53] Erdal, H., & Korucuk, S. (2019). İlaç Lojistiği Kapsamında Lojistik Kriterlerin DEMATEL Yöntemi ile Belirlenmesi: Erzurum İli Örneği. Anadolu Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 19(1), 155-166.
53. [54] Özdemir, A., & Topal, M. (2019). Türk Eğitim Sisteminin Sorunlarının DEMATEL ve Analitik Ağ Süreci Yöntemleri Kullanılarak Değerlendirilmesi. Marmara Üniversitesi Atatürk Eğitim Fakültesi Eğitim Bilimleri Dergisi, 50(50), 160-184.
54. [55] Bircan, H., Demir, G., & Güvendi, F. (2020). TOPSIS ve VIKOR Yöntemleriyle İkinci Dil Seçimi. Ulakbilge, 46, 313-324.
55. [56] Düzgün, M. (2021). Investigation Of the Criteria Affecting the Decision Of Use Of Drone Technology in The Logistics Sector By DEMATEL Method. Journal of Aviation, 5(2), 249-264.
56. [57] Sun, C. C. (2021). An İntuitionistic Linguistic DEMATEL-Based Network Model For Effective National Defense and Force İnnovative Project Planning. IEEE Access, 9, 130141-130153.
57. [58] Korucuk, B. (2021). Sınıf Yönetimini Etkileyen Faktörlerin Dematel Yöntemi ile Ölçülmesi:Giresun İli Sınıf Öğretmenleri Üzerine Bir Uygulama. Ahi Evran Akademi, 2(1), 23-31.
58. [59] Gülbay, E. G. (2021). Öğrencilerin Akademik Başarısını Etkileyen Faktörler Arası İlişkilerin DEMATEL Yöntemi ile Analizi.
59. [60] Topal, M., & Yapalıal, S. (2021). Okul Geliştirme Kriterlerinin Etki Derecelerinin Okul Yöneticileri Açısından Çok Kriterli Karar Verme ile Belirlenmesi. Eğitim ve İnsani Bilimler Dergisi: Teori ve Uygulama, 12(23), 77-102.
60. [61] Dinçer, F. C. Y., Yirmibeşoğlu, G., & Alpar, M. Ö. (2021). Lisansüstü Eğitimde Lojistik Alan Seçiminin Bulanık DEMATEL Yöntemi ile Değerlendirilmesi. Journal of Mehmet Akif Ersoy University Economics and Administrative Sciences Faculty, 9(3), 1653-1676.
61. [62] Petrović, I., & Petrović, J. (2022). Personality Traits in Selection of Military, Civil and Sports’ Pilots: Hybridized-IT2FS-MCDM Approach. International Journal for Traffic and Transport Engineering, 12(1), 1-20.
62. [63] Polat, Ç., & Merdivenci, F. (2022). Dış Ticaret Firmalarının Liman Seçim Kriterleri Üzerine Bulanık Dematel Yaklaşımı: Antalya Vaka Çalışması. Dokuz Eylül Üniversitesi Denizcilik Fakültesi Dergisi, 14(1), 122-150.
63. [64] Drumond, P., de Araújo Costa, I. P., Moreira, M. Â. L., dos Santos, M., Gomes, C. F. S., & do Nascimento Maêda, S. M. (2022). Strategy study to prioritize marketing criteria: an approach in the light of the DEMATEL method. Procedia Computer Science, 199, 448-455.
64. [65] Çoşkun, İ. T. (2022). Eczane Kuruluş Yeri Seçimini Etkileyen Faktörlerin Çok Kriterli Karar Verme Tekniklerinden WINGS ve DEMATEL Yöntemleriyle Değerlendirilmesi. Eskişehir Osmangazi Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Dergisi, 17(2), 295-310.
65. [66] Güler, A., & Demirkaya, H. (2022). Devlet Okullarındaki İdari Yöneticilerin Okul Seçimlerinin Bulanık DEMATEL Yöntemi ile İncelenmesi.
66. [67] Celik, M. T., & Arslankaya, S. (2023). Analysis of Quality Control Criteria in A Business With The Fuzzy DEMATEL Method: Glass Business Example. Journal of Engineering Research, 11(2), 100039.
67. [68] Yıldız, K., Başaran, V., & Yerlikaya, M. A. (2023). Lojistikte İtme-Çekme Stratejisinin Önceliklendirilmesinde Bütünleşik Yöntem Önerisi: İzmir Alsancak Limanı ile Kemalpaşa Lojistik Üssü Örneği. İnsan ve Toplum Bilimleri Araştırmaları Dergisi, 12(2), 819-844.
68. [69] Beğenirbaş, M., Kurtay, K. G., Dağıstanlı, H. A., & Altundaş, A. (2023). Savunma Tedarik Sürecinde Çalışanlarda Etkili Kriterlerin Önemlilik Düzeyinin Bulanık Dematel Yöntemleriyle Belirlenmesi. Savunma Bilimleri Dergisi, 2(43), 269-294.
69. [70] Rejeb, A., Rejeb, K., & Zrelli, I. (2024). Analyzing Barriers To İnternet Of Things (IoT) Adoption İn Humanitarian Logistics: an ISM–DEMATEL approach. Logistics, 8(2), 38.
70. [71] Bedirhanoğlu, Ö. Ü. Ş. B. DEMATEL Ağırlık Tabanlı TODIM Çok Kriterli Karar Verme Yöntemi İle Doktora Öğrenci Seçimi. SOSYAL, BEŞERİ VE İDARİ, 75. [72] Aksoy, M. A., & Kocakoç, İ. D. (2024). Öğrencilerin Matematik Başarısını Artıran Faktörlerin Hibrit Bulanık DEMATEL & Sistem Dinamikleri Yaklaşımıyla İncelenmesi. Dokuz Eylül Üniversitesi Buca Eğitim Fakültesi Dergisi, (59), 507-531.
71. [73] Demir, G., & Savaş, A. Evaluatıon Of School Preference Crıterıa Of Admınıstrators Wıth Gray Dematel Method. Uluslararası İktisadi ve İdari Akademik Araştırmalar Dergisi, 4(1), 36-46.
72. [74] Khan, S., Haleem, A., & Khan, M. I. (2024). Enablers to İmplement Circular İnitiatives in The Supply Chain: A Grey DEMATEL Method. Global Business Review, 25(1), 68-84.
73. [75] Cantürk, S., Erdoğan, F. A., & Sağbaş, M. (2025). Examining the Factors Driving Military Innovation Using the Fuzzy DEMATEL Method: Case Study of Türkiye. Savunma Bilimleri Dergisi, 21(1), 95-112.
74. [76] Gökalp, Y. (2025). Şehir hastanelerinde enerji maliyetlerinin yönetimi: Öncelikli stratejilerin belirlenmesi. Nevşehir Hacı Bektaş Veli Üniversitesi SBE Dergisi, 15(2), 651-666.
75. [77] Bulmer, M. (2022). Contemporary Tactical Military Use of Subterranea by Non-State Actors. Defence Against Terrorism Review, (15), 55-91.
76. [78] NATO Standardization Office (2022).ATP-3.2.1.2 Conduct of land tactical operations in urban environment.
77. [79] NATO Standardization Office (2024).ATP-3.2.1.3 Conduct of land tactical operations in mountainous environment.
78. [80] Reece, A. D. (1997). A historical analysis of tunnel warfare and the contemporary perspective.
79. [81] US Army (2007). FM 3-21.8 (FM 7-8) The Infantry Rifle Platoon and Squad, Headquarters, Washington, DC: Department of the Army
80. [82] NATO Standardization Office (2024).ATP-3.2.1 Allied Tactical Publication for Land Operations.