Dijital Dezenformasyon: Küresel Aktörler ve Mücadele Stratejileri

Öz

Dijital dezenformasyon; internet ve sosyal medya aracılığıyla üretilen yalan, çarpıtılmış veya yanıltıcı bilgilerin küresel ölçekte yayılımını ifade eden hibrit bir tehdittir. Bu çalışmada, dijital dezenformasyonun tarihsel gelişimi, oluşum süreçleri ve güncel stratejik yansımaları bütüncül bir yaklaşımla incelenmekte ve dijital dezenformasyonla mücadele için stratejiler önerilmektedir. Çalışma kapsamında; dünyadan ve Türkiye’den somut örnekler üzerinden ülkelerin dezenformasyon stratejileri analiz edilmiş, uydurulmuş bilginin düşük maliyetli ve yüksek etkili bir silah olarak kullanımı ortaya konmuştur. Dezenformasyonla mücadelede teknik bir çerçeve sunan Dezenformasyon Analiz ve Risk Yönetimi (DISARM) modeli kapsamlı şekilde ele alınarak saldırı ve savunma süreçlerinin planlama, hazırlık, uygulama ve değerlendirme aşamalarını içeren bütüncül modeller ortaya konulmuş; toplumsal bağışıklığın kazanılmasında medya okuryazarlığının kritik önemi vurgulanmıştır. Sonuç olarak, dijital dezenformasyonun giderek karmaşıklaşan yapısı karşısında, teknik, hukuki ve toplumsal boyutları bütünleştiren çok katmanlı mücadele stratejilerinin geliştirilmesi gerekliliği ortaya konulmuştur.

Anahtar Kelimeler

• Dijital Dezenformasyon
• DISARM Modeli
• Medya Okuryazarlığı

Destekleyen Kurum

Bu araştırma hiçbir dış finansman almamıştır.

Digital Disinformation: Global Actors and Counter-Strategies

Öz

Digital disinformation is a hybrid threat that refers to the global dissemination of false, distorted, or misleading information produced through the internet and social media. This study examines the historical development, formation processes, and current strategic implications of digital disinformation through a holistic approach and proposes strategies for combating it. Within the scope of the study, countries’ disinformation strategies are analyzed through concrete examples from around the world and Türkiye, revealing the use of fabricated information as a low-cost and high-impact weapon. The Disinformation Analysis and Risk Management (DISARM) model, which provides a technical framework for combating disinformation, is examined in detail, and comprehensive models covering the planning, preparation, implementation, and evaluation stages of attack and defense processes are presented; the critical importance of media literacy in achieving societal resilience is emphasized. In conclusion, it is argued that, in the face of the increasingly complex nature of digital disinformation, the development of multi-layered counter-strategies integrating technical, legal, and social dimensions is essential.

Anahtar Kelimeler

• Digital Disinformation
• DISARM Model
• Media Literacy

Kaynakça

1. [1] J. Serrano-Puche, “Digital disinformation and emotions: exploring the social risks of affective polarization,” International Review of Sociology, cilt. 31, no. 2, 231–245, 2021, doi: 10.1080/03906701.2021.1947953.
2. [2] J. Rodríguez-Virgili, J. Serrano-Puche, and C. B. Fernández, “Digital disinformation and preventive actions: Perceptions of users from Argentina, Chile, and Spain,” Media Commun, cilt. 9, no. 1, 323–337, 2021 doi: 10.17645/MAC.V9I1.3521.
3. [3] A. F. Aydın, “Post-Truth Dönemde Sosyal Medyada Dezenformasyon:Covi̇d-19 Yeni̇Koronavi̇rüs) Pandemi̇Süreci̇,” Asya Studies, cilt. 19, no. 12, 76–90, 2020, doi: 10.31455/asya.740420.
4. [4] C. Turan, “Açıklığın Yanılsaması: Dezenformasyon Çağımızın Kitle İmha Silahı mı?” AB2015 Akademik Bilişim Konferansı, 109-115, 2015.
5. [5] İ. Tok, “Hakikat ötesi (Post-Truth) Çağda Yeni Medyada Yalan/Sahte Haberle Mücadele”, E. Şeref Sağıroğlu. H. İ. Bülbül, A. Kılıç ve M. Küçükali, Dijital Okuryazarlık Araçlar, Metodolojiler, Uygulamalar ve Öneriler, 455-485, 2020. https://acikkaynak.gim.org.tr/img/kitap.pdf (04.04.2026).
6. [6] M. Akdağ, “Yakın Dönem Türk Siyaset Duayenlerinin Medya Kullanımı Deneyimleri ve Propaganda”, Aksaray İletişim Dergisi, cilt. 1, no. 1, 82-110, 2019.
7. [7] H. Ilgın, “Sosyal Medyada Dezenformasyon ve Halkla İlişkiler İlişkisi” İletişim Çalışmaları Dergisi, cilt. 7, no. 2, 303–322, 2021. https://izlik.org/JA36XW26AD
8. [8] N. Bontridder and Y. Poullet, “The role of artificial intelligence in disinformation,” Data Policy, vol. 3, 2021, doi: 10.1017/dap.2021.20.

9. [9] G. S. Jowett ve V. O'Donnell, “Propaganda & Persuasion (7th Edition)”, SAGE Publications, California, 2019.
10. [10] G. S. Jowett and V. O’Donnell, “Propaganda and Persuasion.” Sage Publications, Seventh Edition. 2018.
11. [11] M. Vanlıoğlu, “Siber Propaganda ve Dezenformasyon: Kitle Kaynaklı Troll Birimleri,” Uluslararası Kriz ve Siyaset Araştırmaları Dergisi, cilt. 2, no. 1, 206–235, 2018.
12. [12] C. Cour, “Theorising digital disinformation in international relations,” International Politics, cilt. 57, no. 4, 704–723, 2020, doi: 10.1057/s41311-020-00215-x.
13. [13] E. Bayraklı and Ş. Filiz, “Avrupa Birliği’nin Yalan Haber ve Dezenformasyonla Mücadele Stratejisi,” Seta Yayınları, 2020.
14. [14] G. W. Y. Haciyakupoglu ve Y.Wong “Gender and Security in Digital Space : Navigating Access, Harassment, and Disinformation.” Routledge, 2022.
15. [15] S. S. Akyüz, M. Kazaz ve B. Gulnar, “İletişim Fakültesi Öğrencilerinin Sahte/Yalan Haberlerle İlgili Görüşlerine Yönelik Betimleyici Bir Çalışma.” Selçuk İletişim Dergisi, cilt. 14, no. 1, 216-239, 2021.
16. [16] Y. Toktay, “Sosyal Medyada Dezenformasyon, Manipülasyon ve Propaganda Etkisi: Zeytin Dalı Harekatı,” Yüksek Lisans Tezi, Marmara Üniversitesi, İletişim Fakültesi, İstanbul, 2019.
17. [17] E. N. Reyhanlıoğlu, “İhtiyaçlar Hiyerarşisine Yeniden Bakmak: Dijital İhtiyaçlar Analizi- Maslow Piramidi 2.0”, medya Okuryazarlığı Araştırmaları Dergisi, cilt. 1, sayı. 1, 2022.
18. [18] DHS Public-Private Analytic Exchange Program Report, “Combatting Targeted Disinformation Campaigns”, A Whole-of-Society Issue, Part Two, August 2021. https://info.publicintelligence.net/DHS-CombattingDisinformation-2021.pdf (04.04.2026).
19. [19] C. Wardle, “Fake news. It’s complicated,” First draft, cilt. 6, 1-11, 2017.
20. [20] H. Ateş, “Dezenformasyon ve Medya Manipülasyonu üzerine Doğrulama El Kitabı,” Teyit, p. 174, 2020.
21. [21] H. Uzun, “Sosyal Medyanın Bilgi Kalitesine Etkisi: Sahte Hesaplar,” Akademia Doğa ve İnsan Bilimleri Dergisi, cilt. 2, no. 1, 1-31, 2016.
22. [22] J. Hill, “Policy responses to false and misleading digital content: A snapshot of children’s media literacy,” OECD Education Working Papers No. 275, 2022. doi: 10.1787/1104143e-en.
23. [23] M. Eagleton-Pierce, “The Internet and the Seattle WTO Protests,” Peace Review, cilt. 13, no. 3, 331–337, Sep. 2001, doi: 10.1080/13668800120079027.
24. [24] J. Vitak, P. Zube, A. Smock, C. T. Carr, N. Ellison, and C. Lampe, “It’s complicated: Facebook users’ political participation in the 2008 election.,” Cyberpsychol Behav Soc Netw, cilt. 14, no. 3, 107–114, Mar. 2011, doi: 10.1089/cyber.2009.0226.
25. [25] A. Ö. Atmaca, “Olay İncelemesi,” The Turkish Yearbook of International Relations, cilt. 47, 105-111, 2016.
26. [26] E. Erdogan, “ABD 2024 Başkanlık Seçimlerinde Yanlış Bilginin Hayaleti: Bir Kamu Politikası Anlatısı Söylem Analizi Denemesi.” Pamukkale Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, no. 67, 117-145, 2025.
27. [27] H. Newman, “Foreign information manipulation and interference defence standards: Test for rapid adoption of the common language and framework “DISARM” The European Centre of Excellence for Countering Hybrid Threats”. Hybrid CoE Research Report 7, 2022.
28. [28] Activity Report, “2022 Report on EEAS Activities to Counter FIMI,” 2023. https://euhybnet.eu/wp-content/uploads/2022/11/EEAS-AnnualReport-WEB_v3.4.pdf (23.04.2026)
29. [29] US Department of State GEC, “Pillars-of-Russia’s-Disinformation-and-Propaganda-Ecosystem,” 2020. https://2017-2021.state.gov/wp-content/uploads/2020/08/Pillars-of-Russia%E2%80%99s-Disinformation-and-Propaganda-Ecosystem_08-04-20.pdf (04.04.2026)
30. [30] D. Roberts, “Chına’s Dısınformatıon Strategy Its Dimensions and Future,” Atlantic Council, 2020.
31. [31] D. Citrinowicz and A. Ben-Am, “The Iranian Information Revolution: How Iran Utilizes Social Media and Internet Platforms to Incite, Recruit, and Create Negative Influence Campaigns,” 2022.
32. [32] Statista Research Department, “Number of e-mails per day worldwide 2018-2028,” 2026. https://www.statista.com/statistics/456500/daily-number-of-e-mails-worldwide/ (05.04.2026).
33. [33] Statista, “Number of tweets posted per day worldwide”, 2024, https://www.statista.com/statistics/303681/twitter-users-worldwide/?srsltid=AfmBOoqnlvT40-_53GWhcBlRyVQqOPgXaXL7fzpi-3pFUMDOwr_-CHya, (07.04.2026).
34. [34] S. Kemp, “Digital 2025: Global Overview Report,” DataReportal, 2025, https://datareportal.com/reports/digital-2025-global-overview-report (08.04.2026).
35. [35] D. M. Eberhard, G. F. Simons, & C. D. Fennig, (eds.), “Ethnologue: Languages of the World” , 28th ed., SIL International, 2025.
36. [36] C. Tilla, “Common languages used for web content 2025, by share of websites,” Statistica, 19 Şubat 2026, https://www.statista.com/statistics/262946/most-common-languages-on-the-internet/ (23.04.2026).
37. [37] Polis Akademisi Başkanlığı, “Uluslararası bir tehdit olarak FETÖ,” Polis Akademisi Başkanlığı Yayınları, 2018.
38. [38] S. Kürkçü, M. E. Erendor, “İnternet ve Sosyal Medyada Terör Eylemleri: PKK Örneği,” Terörizm ve Radikalleşme Araştırmaları Dergisi, cilt. 1, no. 2, 367-369, 2022.
39. [39] M. Ekizer, “Terör Örgütlerinin Propaganda ve Yandaş Kazanma Faaliyetlerinde Sosyal Medyanın Rolü: PKK Terör Örgütünün İncelenmesi,” Yüksek Lisans Tezi, Güvenlik Bilimleri Ana Bilim Dalı, Kara Harp Okulu Savunma Bilimleri Enstitüsü, Ankara, Türkiye, 2014.
40. [40] Y. Köseoğlu ve H. Al, “Bir Siyasal Propaganda Aracı Olarak Sosyal Medya”, Akademik İncelemeler Dergisi, cilt. 8, no. 3, 106-114, 2013.
41. [41] F. Ç. Döşkaya, “Amerikan Board (ABCFM) ve Fetullahçı Terör Örgütü (FETÖ),” Akademik Tarih ve Düşünce Dergisi, cilt: 7, sayı. 3, 1431-1474, 2020. https://doi.org/10.46868/atdd.23
42. [42] N. Önen, “Küresel Terörizm Kapsamında Terör örgütlerinin Yeni Propaganda Alanı Sosyal Medya Platformları,” Anadolu Strateji Dergisi, cilt: 3, no: 1, 13-26, 2021. https://izlik.org/JA68LN68JJ
43. [43] E. B. Bural, “Terörizmle Mücadelede Sosyal Medya İstihbaratı: FETÖ/PDY Terör Örgütü Sosyal Ağ Analizi Örneği,” İstihbarat Çalışmaları ve Araştırmaları Dergisi, cilt. 1, no. 1, Jun. 2022. https://izlik.org/JA33DS75BH
44. [44] M. Kazaz ve S. Selim Akyüz, “Sahte Haber.” Sebat Ofset Matbaacılık, 2019.
45. [45] Polis Akademisi Başkanlığı., “Yeni Nesil Terör: FETÖ’nün Analizi,” Polis Akademisi Yayınları, 2017.
46. [46] H. Ateş, A. Akpınar, “Üniversitelerdeki FETÖ Yapılanması: Türk Üniversitelerinden İhraç Edilen Akademisyenler Üzerine Bir Araştırma,” Strategic Public Management Journal, cilt: 3, sayı: 5, 1-30, 2017. https://doi.org/10.25069/spmj.289086
47. [47] S. Özer, “TSK’nın FETÖ ile kararlı mücadelesinde 24 bin 256 personel ihraç edildi,” Anadolu Ajansı, 2021. https://www.aa.com.tr/tr/gundem/tsk-nin-feto-ile-kararli-mucadelesinde-24-bin-256-personel-ihrac-edildi/2457167 (25.04.2026).
48. [48] S. Açıl, T. Özkaya, “FETÖ’nün firari kurmayları,” Anadolu Ajansı, 2018 https://www.aa.com.tr/tr/15-temmuz-darbe-girisimi/fetonun-firari-kurmaylari/1156429 (26.04.2026).
49. [49] E. Bayraklı, H. İ. Doğan, K. İnat, Ö. Yılmaz, S. Canbay, “Almanya’da FETÖ Yapılanması ve Almanya’nın FETÖ Politikası,” Seta Yayınları, 2017.
50. [50] E. Bayraklı, H. M. Boyraz, and O. Güngörmez, “FETÖ’nün Birleşik Krallık yapılanması.” Seta Yayınları, 2018.
51. [51] Ö. F. Özgür, “Algı Yönetimi Bağlamında X Platformunun Dezenformasyonla Mücadelede Bir Araç Olarak Kullanımı: Dezenformasyonla Mücadele Merkezi Örneği,” İletişim ve Diplomasi, no:13, 5-27, 2024, DOI: 10.54722/iletisimvediplomasi.1566703
52. [52] H. Oymak, “Kamuoyunda Dezenformasyon Yasası Olarak Bilinen, 7418 Sayılı “Basın Kanunu İle Bazı Kanunlarda Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun’’ un Getirdikleri,” Yeni Medya, no. 13, 504-514, 2022. https://izlik.org/JA45ZZ63KL
53. [53] NATO Strategic Communications Centre of Excellence. (2021). Annual Report. Riga: STRATCOM COE. https://stratcomcoe.org/uploads/Gada%20Parskati/Annual_Report_2021_audited.pdf, (27.04.2026)
54. [54] D.F. Reding, J. Eaton, “Science & Technology Trends 2020-2040,” NATO Science & Technology Organization, 2020.
55. [55] E. Uzun, “NATO’s Strategic Communıcatıon (STRATCOM) Activities During 2014 Ukraine Crisis,” Uluslararası Kriz ve Siyaset Araştırmaları Dergisi, cilt. 5, no. 1, 154-184, 2021.
56. [56] M. Lessenski, “Media Literacy Index 2022,” Open Society Institute, 2022, https://cdn.osce.org/sites/default/files/f/documents/0/4/534146.pdf, (27.04.2026).