Askerî Doktrinlerde KBRN Tehditlerinin Evrimi

Öz

Bu çalışma, askeri doktrinlerin gelişim sürecinde Kimyasal, Biyolojik, Radyolojik ve Nükleer (KBRN) tehditlerin nasıl evrildiğini, bu tehditlerin tarihsel, stratejik ve doktrinel boyutlarını incelemeyi amaçlamaktadır. Öncelikle KBRN kavramı ayrıntılı olarak tanımlanmış, bu tehditlerin tarihsel kökenleri Antik Çağ’dan başlayarak Soğuk Savaş dönemine kadar özetlenmiştir. Ardından, Soğuk Savaş döneminde KBRN silahlarının caydırıcılık aracı olarak nasıl konumlandığı, NATO ve Varşova Paktı gibi kutuplar arası doktrinel farklılıklar bağlamında değerlendirilmiştir. Post-Soğuk Savaş döneminde ise devlet dışı aktörlerin yükselişi, biyoterörizm, radyoaktif materyal yayılması ve zayıf devlet yapılarının KBRN risklerini artırıcı rolü ele alınmıştır. Günümüzde KBRN tehditleri yalnızca konvansiyonel çatışma senaryolarında değil; hibrit savaşlar, siber saldırılar ve sentetik biyoloji gibi yeni güvenlik alanlarında da karşılık bulmaktadır. Türkiye ve NATO’nun güncel KBRN doktrinleri bu bağlamda irdelenmiş; ayrıca geleceğe yönelik olası tehdit senaryoları tartışılmıştır. Çalışma, KBRN tehdidinin askeri doktrinlerdeki dönüşümünü anlamak isteyen araştırmacılar, güvenlik politikası yapıcıları ve kriz yönetimi planlayıcıları için stratejik bir perspektif sunmayı hedeflemektedir.

Anahtar Kelimeler

• KBRN Tehditleri
• Askeri Doktrinler
• Savaş

Evolution of CBRN Threats in Military Doctrines

Öz

This study aims to examine the evolution of Chemical, Biological, Radiological, and Nuclear (CBRN) threats within the development of military doctrines, focusing on their historical, strategic, and doctrinal dimensions. Firtsly defines the CBRN concept in detail and outlines the historical roots of these threats, from Antiquity to the Cold War. The Cold War period is then analyzed in terms of how CBRN weapons were positioned as tools of deterrence, with an emphasis on doctrinal differences between NATO and the Warsaw Pact. In the post-Cold War era, the rise of non-state actors, bioterrorism, the proliferation of radioactive materials, and the destabilizing role of failed states are discussed as key factors that have reshaped CBRN risk. Today, CBRN threats are not limited to conventional warfare scenarios but also manifest within hybrid conflicts, cyber operations, and emerging domains such as synthetic biology. The study also examines the current CBRN doctrines of Turkey and NATO and discusses potential future threat scenarios. This work offers a strategic perspective for researchers, policy-makers, and crisis management planners seeking to understand the transformation of CBRN threats in military thinking.

Anahtar Kelimeler

• CBRN Threats
• Military Doctrines
• War

Kaynakça

1. [1] Ütük, U. (2018). KBRN Tehdit ve Tehlikelerden Kaynaklı Zararlar Nedeniyle İdarenin Risk İlkesine Dayalı Sorumluluğu. Dirençlilik Dergisi, 39-56.
2. [2] Erkekoğlu, P., & Koçer-Gümüşel, B. (2018). Kimyasal Savaş Ajanları: Tarihçeleri, Toksisiteleri, Saptanmaları ve Hazırlıklı Olma. Hacettepe University Journal of the Faculty of Pharmacy, 24-38.
3. [3] Yüksel, O., & Erdem, R. (2016). Biyoterörizm ve Sağlık. Hacettepe Sağlık İdaresi Dergisi, 19(2), 203-222.
4. [4] Ayan, A., & Dönmez, S. (2018). Radyolojik Nükleer Kaza ve Terör Olaylarında Tıbbi Yönetim. Ankara Eğitim ve Araştırma Hastanesi Dergisi, 154-162.
5. [5] Semerci, İ. Ö. (2013). Kimyasal Silahlar. TÜBİTAK Bilim ve Teknik Dergisi, 20-21.
6. [6] Varlık, S., & Çifçi, O. (2021). Biyolojik Silahların Gelişimi ve Uluslararası Hukuktaki Yeri. Adli Bilimler ve Suç Araştırmaları Dergisi, 46-72.
7. [7] Türkay, H. (2024). Nükleer Silahların Kullanılması Yasağı Bakımından Kuzey Kore’nin Israrlı Muhalif (Persistent Objector) Devlet Statüsü. İstanbul Hukuk Mecmuası, 82(3), 955 984.
8. [8] Koçpınar, A. T. (2023). Devamlılık veya Değişim? Caydırıcılık ve NATO’nun Nükleer Stratejik Tutumu. Savunma Bilimleri Dergisi, 43(2), 313-330.

9. [9] Karakurt, S. (2025). KBRN ajanlarına karşı savunma yöntemleri. Ankara: Türkiye Klinikleri Yayınları.
10. [10] T.C. Millî Savunma Bakanlığı, Kara Kuvvetleri Komutanlığı. (t.y.). KBRN sınıfının görevleri. Erişim tarihi: 29 Haziran 2025, https://www.kkk.tsk.tr/kkksablonmaster/header/kurumsal/siniflar/kbrn.aspx
11. [11] Gündoğdu, E. (2016). Uluslararası İlişkilerde Caydırma Teorisi. Marmara Üniversitesi Siyasal Bilimler Dergisi, 1-22.
12. [12] Mehmetcik, H. (2011). 21. Yüzyıl için Caydırıcılık: Teori ve Pratikte Neler Değişti? Güvenlik Stratejileri, 31-60.
13. [13] Ekinci, C. E. (2019). Savunma ve Sığınma Yapılarında KBRN Tehditlerine Karşı Betonların Zırhlanması. Engineering Sciences, 119-153.
14. [14] Baş, K., & Karakurt, S. (2024). Kimyasal, Biyolojik, Radyolojik ve Nükleer (KBRN) Olayları İçin Dekontaminasyon Solüsyonları ve Teknikleri. Savunma Bilimleri Dergisi, 29-48.
15. [15] Demiralp, N., & Ütük, A. (2020). Kimyasal, Biyolojik, Radyasyon ve Nükleer (KBRN) Olaylarda Psikososyal Bakım. Afet ve Risk Dergisi, 80-88.
16. [16] Coşkun, B., & Yıldırım, Ç. P. (2018). Türkiye’de Stratejik Planlama: Son Dönem Gelişmelerin İncelenmesi. Strategic Public Management Journal, 1-16.
17. [17] T.C. Sağlık Bakanlığı. (2022). KBRN Tehlikeli Maddelere Dair Görev ve Sorumluluklar Yönergesi.
18. [18] Buluş, A. (2020). AB Ülkeleri ile ABD'deki Toplu Korunma Sistemlerinin İncelenmesi ve Türkiye'de Uygulanabilirliğinin Değerlendirilmesi (Yüksek Lisans Tezi). Ankara: Milli Savunma Üniversitesi.
19. [19] Uludağ, T., & Aslan, D. (2022). Halk Sağlığı Bakış Açısı ile Biyoterörizm. Sürekli Tıp Eğitimi Dergisi, 299-306.
20. [20] Kılıç, S. (2006). Biyolojik Silahlar ve Biyoterörizm. Türk Hijyen ve Deneysel Biyoloji Dergisi, 1-20.
21. [21] Şahin, G., & Uysal, S. (2023). Nükleer Silahların Yayılması Ve Silahsızlanma Sürecinin Gelişmesi. Uluslararası Kriz ve Siyaset Araştırmaları Dergisi, 466-492.
22. [22] Ulus, S. (2024). Kitle İmha Silahlarının Orta Doğu Siyasetine Etkisi: Kis Tehditleri Ve Türkiye’ye Yansımaları. Stratejik ve Sosyal Araştırmalar Dergisi, 281-298.
23. [23] Karaaslan, H. (2023). Uluslararası Bir Sorun Olarak Libya Krizi: Libya’daki Kırılgan Güvenlik Ortamı Üzerine İç ve Dış Etkenler Bağlamında Bir Değerlendirme. Akademik İzdüşüm Dergisi, 225-259.
24. [24] Öztürk, İ., Güneren, E., Mayadağlı, A., & Erdogan, Ö. (2020). Afet Tıbbı Açısından Kimyasal Silah Yaralılarının Yönetimi. Afet ve Risk Dergisi, 20-30.
25. [25] Yağmuroğlu, O. (2020). Kimyasal Silahlara Yönelik Olarak Alinan Önlemlerin Kimyasal Silahlar Sözleşmesi Perspektifinde Değerlendirilmesi. Afet ve Risk Dergisi, 125-142.
26. [26] Pekar, Ç. (2017). Nükleer Silahların Yayılmasının Önlenmesi Anlaşması Çerçevesinde Nükleer Teknolojinin “İki Yüzlü” Yapısı. Yönetim Bilimleri Dergisi, 319-337.
27. [27] T.C. Savunma Sanayi Başkanlığı. (2023). KBRN Odak Teknoloji Ağı (OTAĞ) Sonuç Raporu.
28. [28] Altıntaş, F., Konukbay, A., & Koluman, A. (2024). Siber-Biyosuç: Sentetik Biyoloji ve Geleceğin Suçları. Sürdürülebilir Mühendislik Uygulamaları ve Teknolojik Gelişmeler Dergisi, 7(2), 104-113.
29. [29] Ege, A. (2021). Radyasyon Yayma Ve Atom Enerjisiyle Patlamaya Sebebiyet Verme Suçlarına Bilimsel ve Hukuki Perspektiften Bir Bakış. Hacettepe Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, 1467-1523.
30. [30] Kılıç-Tosun, Ö., & Kesmen, Z. (2022). CRISPR-CAS Uygulamaları, Potansiyel Riskler ve Yasal Düzenlemeler. Helal ve Etik Araştırma Dergisi, 11-42.
31. [31] Özden, G., & Yaman, M. (2022). Afet Yönetiminde Kimyasal, Biyolojik, Radyolojik ve Nükleer Tehditlere Karşı Farkındalık Düzeyi: Kütahya Umke Örneği. ESTÜDAM Halk Sağlığı Dergisi, 134-144.
32. [32] Kılıç, M. (2024). Komuta Kontrol Fonksiyon Alanı ve Türk Silahlı Kuvvetleri İçin Öneriler. Savunma ve Güvenlik Araştırmaları Dergisi, 217-242.
33. [33] Efe, A. (2021). Yapay Zeka Odaklı Siber Risk ve Güvenlik Yönetimi. Uluslararası Yönetim Bilişim Sistemleri ve Bilgisayar Bilimleri Dergisi, 144-165.
34. [34] Cebeci, H. İ., & Odabaş, D. (2019). Kimyasal, Biyolojik, Radyolojik ve Nükleer Afetleri Yönetmek İçin Bir Karar Destek Sistemi Modeli Önerisi. Sakarya Üniversitesi İşletme Enstitüsü Dergisi, 41-50.
35. [35] Çabuk, B. (2024). KBRN Savunma Mevzuatı. Z. Tufan-Koçak içinde, KBRN- Biyolojik Ajanlar (s. 13-20). Ankara: Türkiye Klinikleri.
36. [36] Koçak-Tufan, Z. (2024). KBRN Tehditlerine Karşı Hazırlık, Eğitim, Araştırma ve Geliştirme. Z. Koçak-Tufan içinde, KBRN- Biyolojik Ajanlar (s. 1-6). Ankara: Türkiye Klinikleri.
37. [37] Taşkın, M. (2025). KBRN Olaylarına Müdahale ve Yönetim Protokolleri. S. Karakurt içinde, KBRN Ajanlarına Karşı Savunma Yöntemleri (s. 44-48). Ankara: Türkiye Klinikleri.
38. [38] Özenç, K. (2024, 27 Şubat). NATO’nun yeni yüzü: EDT’ler (1). Erişim tarihi: 2 Temmuz 2025, https://ortakakil.org.tr/dis-iliskiler/natonun-yeni-yuzu-edtler-1-koksal-ozenc/
39. [39] İnat, K. (2022, 1 Haziran). NATO’nun güvenlik konseptinde terörle mücadele ve Türkiye. Erişim tarihi: 2 Temmuz 2025, https://kriterdergi.com/dosya-nato/natonun-guvenlik-konseptinde-terorle-mucadele-ve-turkiye
40. [40] Güvenç, S. (2015). NATO’nun Evrimi ve Türkiye’nin Transatlantik Güvenliğe Katkıları. Uluslararası İlişkiler, 12(45), 101-119.
41. [41] Kırat, F. (2015). Gelecekte Değişen Tehdit Algılamaları ve Güvenlik Ortamı Dikkate Alındığında Stratejik ve Operatif Seviyede Ordu Teşkilat Yapılanmasına Yönelik Bir Model Çalışması (Doktora Tezi). İstanbul: Haliç Üniversitesi.
42. [42] STM Savunma Teknolojileri Mühendislik ve Ticaret A.Ş. (2020). Türkiye'nin Bütünsel Güvenlik Yaklaşımı (Enerjiden Sağlığa, Göçten İç ve Dış Güvenliğe Çok Boyutlu Ulusal Savunma). İstanbul: Optimist Yayın Grubu.
43. [43] Curling, C. A., & Burr, J. K. (2014). NATO Allied Joint Medical Publication 7: Allied Joint Medical Doctrine for Support to Chemical, Biological, Radiological, and Nuclear (CBRN) Defensive Operations, Final Draft (No. IDANSP5153).
44. [44] NATO. (2022). NATO Strategic Concept. Erişim tarihi: 2 Temmuz 2025, https://www.nato.int/strategic-concept/
45. [45] World Health Organization. (2021). Global progress report on antimicrobial resistance and preparedness. Erişim tarihi: 2 Temmuz 2025, https://www.who.int/
46. [46] United Nations. (2020). Review Conference of the Parties to the Treaty on the Non-Proliferation of Nuclear Weapons (NPT). Erişim tarihi: 2 Temmuz 2025, https://www.un.org/
47. [47] Cirincione, J. (2005). Deadly arsenals: Nuclear, biological, and chemical threats. Washington, DC: Carnegie Endowment for International Peace.
48. [48] Norris, RS ve Kristensen, HM (2002). Küresel Nükleer Stoklar, 1945–2002. Atom Bilim İnsanları Bülteni, 58 (6), 103-104. https://doi.org/10.2968/058006020 Orijinal çalışma 2002'de yayınlanmıştır).