Yeni Arşiv Belgeleri Işığında Türk Askerî Havacılığının Doğuşu (1911-1912)

Deniz Kurt; Erdal Korkmaz

doi:10.17134/khosbd.477296

Yeni Arşiv Belgeleri Işığında Türk Askerî Havacılığının Doğuşu (1911-1912)

Öz

1910 yılında Fransa’da düzenlenen Picardie Manevralarında ilk kez uçağın tatbiki anlamda kullanımı, dünya devletlerini olduğu kadar Osmanlı Devletini de havacılık teşkilatını kurma, uçak tedarik etme ve ordu mensuplarına pilotaj eğitimi verilmesi konularına yöneltmiştir. Bu hedef ve amaçlar doğrultusunda yapılan incelemeler devam ederken, Trablusgarp Harbinde İtalyanların ilk kez uçak kullanması Osmanlı Devleti’ndeki uçak tedarik ve kurumsallaşma çalışmalarını hızlandırmıştır. Bu kapsamda, havacılık faaliyetlerinin organize edilmesi için Harbiye Nazırlığı tarafından bir Tayyarecilik Komisyonu ile Tayyare Mektebi ve Merkezi kurulması amacıyla çalışmalar başlatılmıştır.

Osmanlı ordusu bünyesinde Hava Kuvvetlerinin ilk teşkilatlanma sürecine ilişkin bugüne kadar pek çok çalışmanın yapılmış olduğu görülmektedir. Bu alandaki çalışmalarda, Türk havacılığının kuruluş sürecinde çok önemli görevler ve çalışmalar yapan Kurmay Yarbay Süreyya (İlmen) Bey başkanlığında oluşturulan “Havacılık Komisyonu”nun Türk askerî havacılığının ilk teşkilatı olduğu ve Tayyare Komisyonu’nun 1 Haziran 1911 tarihinde teşkil edildiği görüşü öne sürülmüştür.

Bu görüşü ifade eden yayımlar, Kurmay Yarbay Süreyya (İlmen) Bey tarafından hazırlanan ve Genelkurmay ATASE Arşivinde yer alan rapor ile yine Süreyya İlmen’e ait olan “Türkiye’de Tayyarecilik ve Balonculuk Tarihi” adlı eseri kaynak olarak göstermişlerdir. Ancak Kurmay Yarbay Süreyya İlmen’in raporu ve eserinde, Tayyare Komisyonunun kuruluşu ile ilgili tarih vermemesine rağmen, havacılık tarihi ile ilgili yapılan çalışmalarda Tayyare Komisyonu’nun kuruluş tarihi olarak 1 Haziran 1911 verilmiştir.

Bu makalede, Hava Kuvvetlerinin kuruluşu olarak kabul edilen ilk Tayyare Komisyonu’nun 1 Haziran 1911 tarihinde Kurmay Yarbay Süreyya İlmen’in de görev yaptığı, Erkan-ı Harbiye Dairesi 2’nci Şubesinde görevli Kurmay Yarbay İsmail Bey başkanlığında kurulduğu, arşiv belgeleri çerçevesinde belirlenmiştir. Makalede Türk havacılığının kuruluş sürecinin en önemli simalarından olan Kurmay Yarbay Süreyya (İlmen) Bey başkanlığında kurulan komisyonun Mart 1912’de, Tayyare Mektep ve Merkezinin kurulması maksadıyla oluşturulduğu da ayrıntılı bir şekilde ele alınmıştır. Bu çalışma ile Türk askerî havacılığının kuruluşu yeni belgeler ışığında yeniden değerlendirilmektedir.

Anahtar Kelimeler

Tayyare,Kuruluş,Pilot,Havacılık,Teşkilat

Kaynakça

Kaynakça
Arşiv Belgeleri
ATASE Arşivi, BHK, Klasör: 328, Dosya: 23/2319, Fihrist: 2-7 ATASE Arşivi, BHK, Klasör: 328, Dosya: 23/2319, Fihrist: 2-9 ATASE Arşivi, BHK, Klasör: 328, Dosya: 23/2319, Fihrist: 2-8 ATASE Arşivi, BHK, Klasör: 328, Dosya: 2319, Fihrist: 2-10 ATASE Arşivi, BHK, Klasör: 328, Dosya: 2319, Fihrist: 2-15 ATASE Arşivi, BHK, Klasör: 179, Dosya: 92, Fihrist: 1-08 ATASE Arşivi, BHK, Klasör: 179, Dosya: 92, Fihrist: 001-09 ATASE Arşivi, BHK, Klasör: 179, Dosya: 92, Fihrist: 001-10 ATASE Arşivi, BHK, Klasör: 179, Dosya: 92, Fihrist: 001-11 ATASE Arşivi, BHK, Klasör: 179, Dosya: 92, Fihrist: 001-12 ATASE Arşivi, BHK, Klasör: 179, Dosya: 92, Fihrist: 001-13 ATASE Arşivi, BHK, Klasör: 179, Dosya: 92, Fihrist: 001-14 ATASE Arşivi, BHK, Klasör: 179, Dosya: 92, Fihrist: 001-15 ATASE Arşivi, BHK, Klasör: 179, Dosya: 92, Fihrist: 013 ATASE Arşivi, BHK, Klasör: 179, Dosya: 92, Fihrist: 013-01 ATASE Arşivi, BHK, Klasör: 179, Dosya: 92, Fihrist: 013-02. ATASE Arşivi, BHK, Klasör: 328, Dosya: 2319, Fihrist: 2-22. ATASE Arşivi, BHK, Klasör: 2319, Dosya: 328-23, Fihrist: 2-23. ATASE Arşivi, BHK, Klasör: 328, Dosya: 23/2319, Fihrist: 2-11 ATASE Arşivi, BHK, Klasör: 328, Dosya: 23/2319, Fihrist: 2-13. ATASE Arşivi, BHK, Klasör: 328, Dosya: 23/2319, Fihrist: 2-19 ATASE Arşivi, BHK, Klasör: 3, Dosya: 7/13, Fihrist: 19-1 ATASE Arşivi, BHK, Klasör: 31, Dosya: 2/42, Fihrist: 47 ATASE Arşivi, BHK, Klasör: 142, Dosya: 31-2, Fihrist: 47 ATASE Arşivi, BHK, Klasör: 179, Dosya: 92, Fihrist: 1 ATASE Arşivi, BHK, Klasör: 179, Dosya: 92, Fihrist: 1-1 ATASE Arşivi, BHK, Klasör: 179, Dosya: 92, Fihrist: 1-02 ATASE Arşivi, BHK, Klasör: 179, Dosya: 92, Fihrist: 1-03 ATASE Arşivi, BHK, Klasör: 179, Dosya: 92, Fihrist: 1-04 ATASE Arşivi, BHK, Klasör: 179, Dosya: 92, Fihrist: 1-05 ATASE Arşivi, BHK, Klasör: 179, Dosya: 92, Fihrist: 1-06 ATASE Arşivi, BHK, Klasör: 179, Dosya: 92, Fihrist: 1-07 ATASE Arşivi, BHK, Klasör: 179, Dosya: 92, Fihrist: 1-08 ATASE Arşivi, BHK, Klasör: 179, Dosya: 92, Fihrist: 13, 13-1 ATASE Arşivi, BHK, Klasör: 179, Dosya: 92, Fihrist: 1. ATASE Arşivi, BHK, Klasör: 179, Dosya: 92, Fihrist: 1-10-15 ATASE Arşivi, BHK, Klasör: 179, Dosya: 92, Fihrist: 1-9 ATASE Arşivi, BHK, Klasör: 110, Dosya: 10, Fihrist: 1-1 ATASE Arşivi, BHK, Klasör: 53, Dosya: 249, Fihrist: 40-1 ATASE Arşivi, BHK, Klasör: 673, Dosya: 172, Fihrist: 002-05 ATASE Arşivi, BHK, Klasör: 179, Dosya: 92, Fihrist: 1-53 ATASE Arşivi, BHK, Klasör: 1405, Dosya: 70, Fihrist: 02-02 ATASE Arşivi, BHK, Klasör: 328, Dosya: 2319, Fihrist: 2-42 ATASE Arşivi, BHK, Klasör: 328, Dosya: 2319, Fihrist: 2-43 ATASE Arşivi, BHK, Klasör: 328, Dosya: 2319, Fihrist: 2-43a ATASE Arşivi, BHK, Klasör: 328, Dosya: 2319, Fihrist: 2-42a Başbakanlık Osmanlı Arşivi, Hariciye Nezareti Hukuk Müşavirliği İstişare Odası, BOA, HR.HMŞ.İŞO. Dosya: 120/31 Başbakanlık Osmanlı Arşivi, BOA, Bab-ı Âli Evrak Odası (BEO), Harbiye No.: 266696 Başbakanlık Osmanlı Arşivi, BOA, BEO, 266820 Başbakanlık Osmanlı Arşivi, BOA, Dosya No.: 13-2/35 Başbakanlık Osmanlı Arşivi, BOA, BEO, No: 281907 Başbakanlık Osmanlı Arşivi, Hariciye Nezareti Hukuk Müşavirliği İstişare Odası, BOA, HR. HMŞ. İŞO., No.: 103/1-3 Başbakanlık Osmanlı Arşivi, BOA, HR.SFR.(3).656.001.003 Başbakanlık Osmanlı Arşivi, BOA, HR.SFR.(3).656.001.00 Başbakanlık Osmanlı Arşivi, BOA, HR.SFR. (3). 00656. 00001.001 Başbakanlık Osmanlı Arşivi, BOA, HR.SFR. (3). 00656. 00001.007 Başbakanlık Osmanlı Arşivi, BEO, 4013.300907.002 Başbakanlık Osmanlı Arşivi, BEO, 4005.300301.001 Başbakanlık Osmanlı Arşivi, BEO, 004017.901212.003 Başbakanlık Osmanlı Arşivi, BEO, 004013.300924.002 Başbakanlık Osmanlı Arşivi, BEO, 4013.300907.001 Başbakanlık Osmanlı Arşivi, BEO, 004013.300924.003 Başbakanlık Osmanlı Arşivi, BEO, 4013.300914.001 Başbakanlık Osmanlı Arşivi, BEO, 004017.301212.002 Başbakanlık Osmanlı Arşivi, BOA.M.V.001162.00083.001 Başbakanlık Osmanlı Arşivi, BEO.004017.301212.001 Başbakanlık Osmanlı Arşivi, BOA, BEO, 004019.301364.001 Başbakanlık Osmanlı Arşivi, BOA, BEO, 004019.301364.002 Başbakanlık Osmanlı Arşivi, BOA, BEO, 004025.301862.002 Başbakanlık Osmanlı Arşivi, BOA, BEO, 004025. 3012862. 001 Başbakanlık Osmanlı Arşivi, BOA, BEO, 004025.301862.003 Başbakanlık Osmanlı Arşivi, BOA, DH.MTV. D.: 48/1,12 Başbakanlık Osmanlı Arşivi, BOA, DH.EUM.MEM., D.: 10/12 Başbakanlık Osmanlı Arşivi, BOA, DH.EUM.MEM.00010.00014. 001 ve 003 Başbakanlık Osmanlı Arşivi, BOA, DH.EUM.MH., D.: 34/20 Başbakanlık Osmanlı Arşivi, BOA, DH.EUM.MH., D.: 246/44 Başbakanlık Osmanlı Arşivi, BOA, DH.EUM.THR., D.: 101/70 Başbakanlık Osmanlı Arşivi, BOA, DH.EUM.LVZ., D.: 8/77 Başbakanlık Osmanlı Arşivi, BOA, DH.MH., D.: 35/21-22-23 Başbakanlık Osmanlı Arşivi, BOA, DH.İD.00019.2.00061.002 Başbakanlık Osmanlı Arşivi, BOA, DH.EUM.MH., 0035. 0037. 004 Başbakanlık Osmanlı Arşivi, BOA, DH.İD. 17-6/65 Başbakanlık Osmanlı Arşivi, BOA, İD, D: 17-6/65 Başbakanlık Osmanlı Arşivi, BOA, DH.EUM.MH., D: 86/107 Başbakanlık Osmanlı Arşivi, BOA DH.HMŞ.00022.00003.002 Başbakanlık Osmanlı Arşivi, BOA, DH. İD. 17-6/65 ve DH.EUM.LVZ. 22/66 Başbakanlık Osmanlı Arşivi, DH.HMŞ. 00022.00003.001 Başbakanlık Osmanlı Arşivi, BOA DH.HMŞ. 00022.00003.004 Başbakanlık Osmanlı Arşivi, BOA DH.HMŞ. 00022.00003.003
Kitaplar
Aydar, O. (1948), Uçan Süvariler, Ulus Basımevi, Ankara. Hava Kuvvetleri Komutanlığı. (2009), Filo Tarihçeleri, Cilt: 1, Hava Basımevi, Ankara. İlmen, S. (1947), Türkiye’de Tayyarecilik ve Balonculuk Tarihi, Hilmi Kitabevi, İstanbul. İskora, M.M. (1944), Erkân-ı Harbiye Tarihçesi, Harp Akademisi Matbaası, Ankara. Kapucu, D. (2015), 1909-1939 Yılları Arasında Yapılan Yurtiçi ve Yurtdışı Askerî Hava Seyahatleri, Yıldırım Beyazıt Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Ankara. Kansu, Y.- Şensöz, S.-Öztuna, Y. (2006), Havacılık Tarihinde Türkler 1, Hava Kuvvetleri Basımevi, Ankara. Kurter, A. (2009), Türk Hava Kuvvetleri Tarihi, Cilt:I, Hava Kuvvetleri Komutanlığı, Hava Basımevi, Ankara. Kline, S. (2002), Türk Havacılık Kronolojisi, Dönence Yayınevi, İstanbul. Kural, F. (1974), Kuruluş Yıllarında Türk Askerî Havacılığı Belgeleri (1909- 1913), Ankara. Keyüsk, M. (1951), Türk Havacılık Tarihi I (1912-1914), Eskişehir. Kocatürk, U. (1999), Atatürk’ün Fikir ve Düşünceleri, Atatürk Araştırma Merkezi, Ankara. Okyar, F. (1980), Üç Devirde Bir Adam, Tercüman Yayınları, İstanbul. Özkurt, F. (2017), Gazi Mustafa Kemal Askerî Manevra ve Tatbikatlar (1909- 1938), Genelkurmay Basımevi, Ankara, Primi, G. (Tarihsiz), Les Ailes Turgues, Zellith Freres Yayınevi, İstanbul. Uçarol, R. (1974), Hava Harp Okulu Tarihçesi, Hava Harp Okulu Basımevi, İstanbul.
Makaleler
Borak, S. (Mayıs 1965), “Atatürk Niçin Uçağa Binmezdi”, Hayat Tarih Mecmuası, Cilt 1, Sayı: 4 Gediz, E. “Türk Hava Kuvvetleri Tarihi”, Uçan Türk Dergisi, Türk Hava Kurumu Basımevi, Sayı: 313, Cilt: 32 İhsanoğlu, E. (1995), “Osmanlı Havacılığına Genel Bir Bakış”, Çağını Yakalayan Osmanlı, İstanbul. Kurt, E. (Haziran 2010) “Türk Hava Kuvvetlerinin Doğuş Yılları (1909-1914)”, Hava Kuvvetleri Dergisi, Sayı: 365. Karacagil, Ö.K. (2013), “Süreyya (Paşa) İlmen ve Serbest Cumhuriyet Fırkası” Tarih Dergisi, Sayı: 57 (2013/1), İstanbul. Türkmen, Z. TDV İslam Ansiklopedisi, Cilt: 27. Yalçın, O. (2015), “Türk Hava Kuvvetleri Tarihinde Hava Okulu ve Hava Harp Okulu’na Geçiş Süreci”, Gazi Akademik Bakış Dergisi, C. 9, Sayı:17, Ankara.
Süreli Yayınlar

Ayrıntılar

Birincil Dil

Türkçe

Konular

-

Bölüm

Araştırma Makalesi

Yazarlar

Deniz Kurt ^*
Türkiye

Erdal Korkmaz
Türkiye

Yayımlanma Tarihi

1 Kasım 2018

Gönderilme Tarihi

6 Ağustos 2018

Kabul Tarihi

-

Yayımlandığı Sayı

Yıl 2018 Cilt: 17 Sayı: 2

DOI

https://doi.org/10.17134/khosbd.477296

IZ

https://izlik.org/JA52FR72XY

Kaynak Göster

RIS / Bibtex

APA

Kurt, D., & Korkmaz, E. (2018). Yeni Arşiv Belgeleri Işığında Türk Askerî Havacılığının Doğuşu (1911-1912). Savunma Bilimleri Dergisi, 17(2), 207-251. https://doi.org/10.17134/khosbd.477296

AMA

1.Kurt D, Korkmaz E. Yeni Arşiv Belgeleri Işığında Türk Askerî Havacılığının Doğuşu (1911-1912). Savunma Bilimleri Dergisi. 2018;17(2):207-251. doi:10.17134/khosbd.477296

Chicago

Kurt, Deniz, ve Erdal Korkmaz. 2018. “Yeni Arşiv Belgeleri Işığında Türk Askerî Havacılığının Doğuşu (1911-1912)”. Savunma Bilimleri Dergisi 17 (2): 207-51. https://doi.org/10.17134/khosbd.477296.

EndNote

Kurt D, Korkmaz E (01 Kasım 2018) Yeni Arşiv Belgeleri Işığında Türk Askerî Havacılığının Doğuşu (1911-1912). Savunma Bilimleri Dergisi 17 2 207–251.

IEEE

[1]D. Kurt ve E. Korkmaz, “Yeni Arşiv Belgeleri Işığında Türk Askerî Havacılığının Doğuşu (1911-1912)”, Savunma Bilimleri Dergisi, c. 17, sy 2, ss. 207–251, Kas. 2018, doi: 10.17134/khosbd.477296.

ISNAD

Kurt, Deniz - Korkmaz, Erdal. “Yeni Arşiv Belgeleri Işığında Türk Askerî Havacılığının Doğuşu (1911-1912)”. Savunma Bilimleri Dergisi 17/2 (01 Kasım 2018): 207-251. https://doi.org/10.17134/khosbd.477296.

JAMA

1.Kurt D, Korkmaz E. Yeni Arşiv Belgeleri Işığında Türk Askerî Havacılığının Doğuşu (1911-1912). Savunma Bilimleri Dergisi. 2018;17:207–251.

MLA

Kurt, Deniz, ve Erdal Korkmaz. “Yeni Arşiv Belgeleri Işığında Türk Askerî Havacılığının Doğuşu (1911-1912)”. Savunma Bilimleri Dergisi, c. 17, sy 2, Kasım 2018, ss. 207-51, doi:10.17134/khosbd.477296.

Vancouver

1.Deniz Kurt, Erdal Korkmaz. Yeni Arşiv Belgeleri Işığında Türk Askerî Havacılığının Doğuşu (1911-1912). Savunma Bilimleri Dergisi. 01 Kasım 2018;17(2):207-51. doi:10.17134/khosbd.477296