KENTSEL BELLEKLE İLİŞKİ KURMAYI HEDEFLEYEN BİR MİMARLIK STÜDYOSU ÇALIŞMASI: BUCA CEZAEVİ ÖRNEĞİ

Öz

Kentsel gelişim süreçleri, bazı işlevlerin önemini yitirerek kentten silinmesine, bazılarının ise dönüşerek yeni mekânsal biçimlerde var olmasına yol açmaktadır. Bu bağlamda, kentin çeperinde konumlanan kimi işlevler zaman içinde ardında fiziksel ve simgesel boşluklar bırakmaktadır. İzmir’in Buca ilçesinde yer alan ve 2020 yılında yıkılan Buca Cezaevi de bu türden mekânsal boşluklardan biri olarak, güçlü tarihsel ve toplumsal belleğe sahip bir alandır. Ancak alana ilişkin resmî kurumlar (belediye ve ilgili bakanlıklar) tarafından geliştirilen öneriler, işlevsel dönüşümü odağına alırken, alanın taşıdığı kolektif hafızayı ve toplumsal katmanlarını büyük ölçüde göz ardı etmektedir. Bu çalışma, söz konusu boşluğun XXX Üniversitesi Mimarlık Fakültesi 2023–2024 Mimari Tasarım VI stüdyosu kapsamında mimarlık öğrencileri tarafından ele alınışını incelemektedir. Öğrencilerden, cezaevinin kentsel bellekteki izlerini ve alanın dinamiklerini analiz ederek, belleği gündelik yaşamla ilişkilendiren mekânsal öneriler geliştirmeleri istenmiştir. Analizler ve projeler tematik olarak değerlendirilmiş; deneyim rotaları, kültürel odaklar ve kamusal mekânnlar aracılığıyla bellekle ilişki kuran çok katmanlı tasarım stratejileri ortaya konmuştur. Sonuç olarak çalışma, ortaya çıkan yaklaşımların mevcut planlama pratiklerine alternatifler ürettiğini ve belleğin mekânsal tasarım aracılığıyla yeniden inşa edilebileceğini göstermektedir. Böylece, mimarlık stüdyosu hem tarihsel-toplumsal katmanları gözeten tasarım senaryoları geliştirme hem de planlama yaklaşımlarına eleştirel bir zemin oluşturma potansiyeli taşımaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Buca Cezaevi
• Kentsel Bellek
• Mimarlık Eğitimi
• Tasarım Stüdyosu
• İzmir

AN ARCHITECTURAL DESIGN STUDIO ENGAGING WITH URBAN MEMORY: THE CASE OF BUCA PRISON

Öz

Urban development processes often erase structures that carry significant historical and social memory, creating physical and symbolic voids within the city. The demolition of the Buca Prison in İzmir in 2020 represents such a void, where institutional proposals have largely overlooked its memory footprint. This study examines how the 2023–2024 Architectural Design VI Studio at XXX University reinterpreted this void through a memory-oriented design approach. Within the studio, students analyzed the prison’s role in urban memory, the site's socio-spatial conditions, and its contemporary potentials. Their proposals were thematically evaluated to identify design strategies that engage memory through experiential pathways, cultural anchors, and reimagined public spaces. The findings demonstrate that architectural studio pedagogy can serve as a critical tool for addressing memory-laden sites and for generating alternative scenarios beyond conventional planning approaches. Ultimately, the study highlights the studio’s capacity to operationalize memory as a design driver and to contribute to ongoing debates on the relationship between urban memory, spatial transformation, and architectural education

Anahtar Kelimeler

• Urban Memory
• Design Studio
• İzmir
• Buca Prison
• Architecture Education

Kaynakça

1. Ağcakale, S. (2010). Ceza mimarlığı (Yüksek Lisans Tezi). İstanbul Teknik Üniversitesi/ Fen Bilimleri Enstitüsü, İstanbul.
2. Akurgal, E. (1993). Eskiçağ'da Ege ve İzmir. Yaşar Eğitim ve Kültür Vakfı.
3. Alcı, C. (2007). İzmir’deki kentsel korunların üniversite öğrencileri üzerindeki etkisi: Buca örneği (Doktora Tezi). Dokuz Eylül Üniversitesi/Fen Bilimleri Enstitüsü, İzmir.
4. Alyanak Kaya, F., & Bölükbaş Dayı, E. (2022). Kentsel hafızanın izinde bir stüdyo deneyimi: “Kapalı Yol”. FBU-DAE, 2(2), 97–110.
5. Basa, I., (2015). Kentsel Hafızanın Sürdürülebilirliği Bir Mimarlık Stüdyosu Deneyimi. Sanat ve Tasarım Dergisi, no.15, 27-42.
6. Birol Akkurt, H. (2004). 19. Yüzyıl Batılılaşma kesitinde, Bornova ve Buca Levanten köşkleri mekânsal kimliğinin irdelenmesi (Doktora Tezi). Dokuz Eylül Üniversitesi/Fen Bilimleri Enstitüsü, İzmir.
7. Bilsel, C. (2001). İzmir’de Cumhuriyet’in modern kentine geçişte şehircilik deneyimi ve model transferi sorunu: Prost-Danger Planı ve Le Corbusier’nin nazım plan önerisi. Domus m. 42-46.
8. Bilsel, C. (2009). İzmir’de Cumhuriyet dönemi planlaması (1923-1965): 20. Yüzyıl kent mirası. Ege Mimarlık Dergisi, 22, 12-17.

9. Birol Özerk, G. ve Akgün Yüksekli, B. (2010). Küresel kent, kentsel markalaşma ve yok-mekân ilişkileri. İDEALKENT, 2(3), 82-93.
10. Crinson, M. (Ed.). (2005). Urban memory: History and amnesia in the modern city. Routledge.
11. Çalışkan, E. B., & Koç Aytekin, Ç. (2023). Spor için alternatif mekânlar: Deneysel bir tasarım stüdyosu. YDÜ Mimarlık Fakültesi Dergisi, 5(2), 42-62.
12. Çelik, M. (2016). Buca Levanten konutlarında kültürel değerlerin sürekliliği. (Yüksek Lisans Tezi). Dokuz Eylül Üniversitesi/Fen Bilimleri Enstitüsü, İzmir.
13. Erpi, F. (1987). Buca'da konut mimarlığı (1838-1934): Bir yüzyıl dönemini kapsayan mimari oluşumun sosyo-kültürel analizi ve tipolojik sentezi (Doktora Tezi). Orta Doğu Teknik Üniversitesi, Ankara.
14. Foucault, M. (1992). Hapishanenin doğuşu (M. A. Kılıçbay, Çev.). İmge Kitabevi, İstanbul. (Özgün eser 1975 tarihlidir.)
15. Güner, D. (2006). İzmir’de modern konut mimarlığı 1950-2006. Planlama, 58(3), 123-141.
16. Gürleyen, T. (2020). Hafıza Arakesitinde Yazınsal Mekânın Göstergebilimsel Anlatısı. İdealkent, 11(31), 1789-1811.
17. Güven Ulusoy, F. Ö., & Ulusoy, C. (2020). Bellekten mekâna: Mimari tasarım stüdyosu aracılığıyla Eskişehir kentinin toplumsal bellek izlerini oku(t)mak. Online Journal of Art and Design, 8(1), 58–76.
18. Halbwachs, M. (2017). Kolektif bellek. (Banu Barış, Çev.). İstanbul: Heretik Yayınları. (Özgün eser 1950 tarihlidir.)
19. Huyssen, A. (2003). Present pasts: Urban palimpsests and the politics of memory. Stanford University Press
20. Nora, P. (2006). Hafıza mekânları (M. Emin Özcan, Çev.). Ankara: Dost Kitabevi. (Özgün eser1989 tarihlidir.)
21. Özal, G. (2017). Ulucanlar Kapalı Cezaevi ve müzeye dönüşüm sürecinin analiz edilmesi (Yüksek Lisans Tezi). Atılım Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, İç Mimarlık ve Çevre Tasarımı Anabilim Dalı, Ankara.
22. Özbek Sönmez, İ., & Erin, İ. (2017). Re-production of space by reference to collective memory: An urban design studio practice. ICONARCH III International Congress of Architecture – Memory of Place in Architecture and Planning, Konya, Turkey.
23. Özkaynak Yolcu, M. (2023). Calvino'nun Görünmez Kentlerine Farklı Bir Bakış: Görünür Hale Getirerek Dijitale Taşımak. Digital International Journal of Architecture Art Heritage (JAH), 2(3), 41-61.
24. Öztürk, D. (2022). Rereading the concept of heterotopia: Buca Prison and its neighbourhood (Yüksek Lisans Tezi). İzmir Yüksek Teknoloji Enstitüsü, Fen Bilimleri Enstitüsü, Mimarlık Anabilim Dalı, İzmir.
25. Rossi, A. (2006). Şehrin Mimarisi (Nurdan Gürbilek, Çev.). İstanbul: Kanat Yayınları (Özgün eser 1966 tarihlidir.)
26. Sezen Doğancılı, O. & Civelek Oruç, M. (2016). Cezaevlerinin müzeye dönüşüm süreci: Sinop Cezaevi örneği.
27. Yalova Sosyal Bilimler Dergisi, 6(12), 268-284. https://doi.org/10.17828/yalovasosbil.234221
28. Yılmaz, C. (2011). Tarihi Sinop Kalesi Cezaevi. Doğu Coğrafya Dergisi, 14(22), 1-15.
29. URL-1: https://www.gundemebakis.com/ve-buca-cezaevi-tasinmaya-baslandi-20-yillik-sorun-tarih-oluyor. Erişim tarihi: 5/07/2025, 20:30.
30. URL-2:https://www.atalarimizintopraklari.com/yazilar-makaleler/buca Erişim tarihi: 5/07/2025, 20:45.
31. URL-3:https://www.egedesonsoz.com/haber/Buca-Cezaevi-icin-kritik-karar/1161936 Erişim tarihi: 6/07/2025, 19:30.
32. URL-4:https://www.izmir.bel.tr/tr/Haberler/buca-cezaevi-ozgurluk-parki-nadonusecek/48475/156. Erişim tarihi: 2/07/2025, 20:00