The Archaic (Tr. Eskicil) Words In Ibn Hayr’s Work Kitâb-ı Hâdî

Yıl 2025, Cilt: 1 Sayı: 1, 63 - 100, 30.05.2025

Özgür Arsu

Öz

Abstract
Being an edition of the original work written by Ibn Hayr (Hayroğlı, Hayrunoğlı, Ahmed bin Hayr), it is recorded under the archival no. 108 in the National Library in Ankara. The mentioned text consists of 289 foils, written with the aruz prosody of Fâilâtün Fâîlâtün Fâilâtün Fâilün and has 11 752 couplets. The word that is called archaic (tr. eskicil) has been used in the past but cannot be detected in written language and only rarely in spoken word. Known this kind of structures is important in terms of seeing the change and developments in the language. It is critical to analyze manuscripts of the Turkish-Islamic literature especially in terms of language. Within this context, the archaic (tr. eskicil) words in Ibn Hayr’s work, Kitâb-Hâdî has been detected and the exemplification of the related couplets has been done. These words have been ordered alphabetically and their meanings and where they are being mentioned (foil no., couplet no.) have been shown. The main aim of this study is to bring an example to other studies by detecting the archaic elements in the text and make a humble contribution to science.

Anahtar Kelimeler

Turkisc Islamic Literature , language , archaic (tr. eskicil) word , İbn Hayr , Kitâb-ı Hâdî

İbn Hayr'ın Kitâb-ı Hâdî Adlı Eserinde Yer Alan Arkaik/Eskicil Kelimeler

Öz

Özet
İbn Hayr (Hayroğlı, Hayrunoğlı, Ahmed bin Hayr) tarafından kaleme alınan Kitâb-ı Hâdî adlı eser yegâne nüsha olup Ankara Millî Kütüphanede, 06 Mil Yz B 108 arşiv numarasıyla kayıtlıdır. Mezkûr metin 289 varaktan müteşekkil, aruzun Fâilâtün Fâîlâtün Fâilâtün Fâilün kalıbıyla yazılmış olup 11 752 beyitten oluşmaktadır. Arkaik/eskicil adı verilen sözcük, eskiden kullanılan ancak yazı dilinde karşımıza çıkmayan, konuşma dilinde ise az rastlanılan kelimeler demektir. Bu tür yapıların bilinmesi, dilin zaman içindeki değişim ve gelişimini göstermesi bakımından önem arz etmektedir. Türk İslam edebiyatı sahasında verilen yazma eserlerin özellikle de dil açısından incelenmesi çok kıymetlidir. Bu bağlamdan hareketle, İbn Hayr’ın Kitâb-ı Hâdî adlı eserinde yer alan arkaik/eskicil kelimeler tespit edilmeye çalışılmış ve ilgili beyitlerin örneklendirilmesi yapılmıştır. Bu kelimeler alfabetik olarak sıralanmış, anlamları ve geçtikleri (varak numarası, beyit numarası) yerler gösterilmiştir. Bu çalışmadaki ana gaye, metin içerisinde yer alan arkaik kelimeleri tespit edip diğer çalışmalara örnek teşkil etmek ve bilim dünyasına naçizane bir katkı sunmaktır.
Anahtar Kelimeler: Türk İslam edebiyatı, dil, arkaik/eskicil kelime, İbn Hayr, Kitâb-ı Hâdî

Anahtar Kelimeler

Türk İslam edebiyatı , dil , arkaik/eskicil kelime , İbn Hayr , Kitâb-ı Hâdî

Kaynakça

• Arat, R. R. (1999). Kutadgu Bilig I Metin. Türk Dil Kurumu Yayınları, Ankara.
• Caferoğlu, A. (1968). Eski Uygur Türkçesi Sözlüğü. Türk Dil Kurumu Yayınları.
• Çapan, P. (2005). Tezkire-i Safâyî (Nuhbetü’l-Âsâr min Fevâidi’l-Eşâr). Atatürk Kültür Merkezi Yayınları.
• Civelek Kınay, N. (2022). Dinî Muhtevalı Eser Örneği Olarak İbn Hayr’ın Mesnevisi. Şırnak Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, (29).
• Clauson, G. (1972). An etymological dictionary of pre-thirteenth century Turkish. Oxford University Press.
• Ercilasun, A. B. (2004). Başlangıçtan Yirminci Yüzyıla Türk Dili Tarihi. Akçağ Yayınları.
• Eyüboğlu, İ. Z. (1991). Türk dilinin etimoloji sözlüğü. Sosyal Yayınlar.
• Gabain, A. V. (2007). Eski Türkçenin Grameri. M. Akalın (Çev.). Türk Dil Kurumu Yayınları.
• Gülensoy, T. (2011). Türkiye Türkçesindeki Türkçe kelimelerin köken bilgisi sözlüğü. Türk Dil Kurumu Yayınları.
• İbn Hayr. Kitâb-ı Hâdî. Millî Kütüphane 06 Mil Yz B 108, Ankara.
• İnce, A. Tezkiretü’ş-Şuarâ Sâlim Efendi. Atatürk Kültür Merkezi Yayınları.
• İsen, M. (1990). Latîfî, Tezkiretü’ş-Şuarâ ve Tabsıratü’n-Nuzamâ. Kültür Bakanlığı.
• Küçük, Serhat. (2014), Şeyyad Hamza’nın Yûsuf u Zeliha’sındaki Arkaik Unsurlar. A. Ü. Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi, (52), 1-25.
• Kuşdemir, A. (2024). Fuzûlî Dîvânı’ndaki Arkaik Unsurlar. Amasya Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 9(15), 174-192.
• Kutluk, İ. (1978). Kınalızâde Hasan Çelebi Tezkiretü’ş-Şuârâ. Türk Tarih Kurumu Yayınları.
• Meredith-Owens, G M. (1971). Meşâirü’ş-Şuarâ or Tezkire of Aşık Çelebi.
• Ölmez, M. (1995). Türkmence-Türkçe Sözlük. Simurg Yayınları.
• Ölmez, M. (2003). “Çağataycadaki Eskicil Öğeler Üzerine” Mustafa Capolat Armağanı, hz. A. Ata, M. Ölmez.
• Saraç, M.A.Y. (2006). Osmanlı Müellifleri. TÜBA.
• Sehî Bey (1980). Heşt Behişt, Tercüman 1001 Temel Eser.
• Sıvışan, H. İ. (2024). Hamzaname’nin 60. Cildinde Yer Alan Arkaik Kelimeler. Çukurova Üniversitesi Türkoloji Araştırmaları Dergisi, 9(1), 153-181.
• Solmaz, S. (2005). Ahdi ve Gülşen-i Şuarâ’sı, Atatürk Kültür Merkezi Yayınları, Ankara.
• Türk Dil Kurumu. (2009). Tarama Sözlüğü. Türk Dil Kurumu Yayınları, 3. Baskı.
• Türk Dil Kurumu. (2011). Türkçe Sözlük, Türk Dil Kurumu Yayınları, Ankara.
• Türk, O. (2021). Hamzaname’nin 72. Cildinde Yer Alan Arkaik Kelimeler. Hikmet-Akademik Dergisi, (15).
• Uygur, S. Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü. http.//teis.yesevi.edu.tr/madde-detay/hayrogli-ibni-hayr. Erişim Tarihi: 14.11.2024.
• Yılmaz, K. (2001). Güftî ve Teşrîfâtü’ş-Şuarâ. Atatürk Kültür Merkezi Yayınları.