Nedim’in “Yazmış” Redifli Gazelinin Üslûp Açısından İncelenmesi

Yıl 2025, Cilt: 1 Sayı: 1, 165 - 176, 30.05.2025

Akif Yakışır

Öz

Bu makalede Nedim'in "yazmış" redifli gazeli üslup açısından incelenmiştir. Gazel, dil özellikleri, muhteva (içerik) ve edebi özellikler açısından detaylı bir şekilde analiz edilmiştir.
Girişte, şairin üslubu, onu özgün kılan önemli bir husus olduğu dile getirilerek bu çalışmada, sadece "yazmış" redifli gazelinden hareketle Nedim'in üslubu incelenmiştir.
Gazelin Üslup İncelemesi bölümünde, Nedim'in gazeli dil, muhteva ve edebi özellikleriyle detaylı bir şekilde ele alınmıştır.Gazel, (mefāʻïlün mefāʻïlün mefāʻïlün mefāʻïlün) aruz ölçüsü ile yazılmıştır. Şairin vezin kullanımı genellikle başarılı olmakla birlikte, bazı imale ve ulama kullanımları da dikkat çekmektedir.
Gazelde kafiye düzeni "û" harfiyle sağlanmış ve "yazmış" redifi kullanılmıştır.
Ünlü ve ünsüz tekrarları, cinaslar, ahenk unsurları ve tekrir gazelin ahenkli yapısını güçlendirmiştir.
Gazelde Türkçe, Arapça ve Farsça kelimeler karışık bir şekilde kullanılmıştır ancak ağırlıklı olarak Arapça ve Farsça kelimeler ön plandadır.
Mahallileşme hareketinin temsilcilerinden olan Nedim’in bu gazelde daha fazla Türkçe kelime kullanması beklenirken, gazeldeki kelimelerin çoğunluğu Arapça ve Farsça kökenlidir.
Metin dilbilimi açısından ise fiiller ve fiilimsiler ve cümle yapısı itibarı ile değerlendirilmiştir. Gazelde çeşitli fiilimsiler (isim-fiil, sıfat-fiil, zarf-fiil) ve fiiller kullanılmıştır. Bununla birlikte gazeldeki cümleler çoğunlukla fiil cümlesidir ve bazıları devrik cümle yapısına sahiptir.
Nedim’in gazelinin içeriği, aşk, şarap ve sevgili gibi temalar üzerine kuruludur. Gazelde aşk ve şarap ile ilgili birçok kelime kullanılmıştır.
Gazelde kullanılan edebi sanatlar arasında iştikak, cinas, tekrir, hüsn-i talil (güzel neden gösterme), tevriye (iki anlamlılık) ve sihr-i helâl gibi sanatlar bulunmaktadır. Bu sanatlar gazele zengin bir estetik katmıştır.
Sonuç bölümünde; Nedim'in gazelinde, Türkçe kelimelerin kullanımı düşük olduğu, Farsça ve Arapça kelimeler daha yoğun kullandığı belirtilmiştir. Bu durum, mahallileşme akımının öncülerinden olan Nedim’den beklenenin tersi olduğu dikkatlere sunulmuştur. Bütün yukarıdaki değerlendirmeler muvacehesinde tek gazelden hareketle Nedim’in üslubu hakkında genellemenin yapılması doğru olmadığıdır. Esas olan üslubu değerlendirmenin bütün şiirlerin bir bütün olarak ele alınarak yapılmasıdır
Bu çalışma, Nedim'in üslubunu analiz etmek için önemli bir örnek teşkil etse de, şairin tüm şiirlerine yönelik kesin sonuçlar çıkarmak için daha geniş bir inceleme yapılması gerektiği ortadadır.

Anahtar Kelimeler

Üslup , Gazel , Mahallîleşme , Nedim

A Stylistic Analysis of Nedim’s Ghazal With The Refrain “Yazmış”

Öz

This article presents a stylistic analysis of Nedim’s ghazal that employs the refrain (redif) “yazmış.” The poem is examined in detail in terms of its linguistic features, thematic content, and literary characteristics.
In the introduction, the poet’s style is emphasized as a key element that distinguishes his work, and this study focuses exclusively on Nedim’s stylistic features as reflected in his ghazal containing the redif “yazmış.”
In the section titled Stylistic Analysis of the Ghazal, Nedim’s poem is examined in depth with regard to language, content, and literary aspects. The ghazal is composed in the mefāʻīlün mefāʻīlün mefāʻīlün mefāʻīlün meter of classical prosody. While the poet’s use of meter is generally successful, some instances of imāle (vowel lengthening) and ulama (phonetic elision/linking) are noteworthy.
The rhyme scheme is established through the repeated use of the vowel “û,” and the redif “yazmış” is employed consistently.
Phonetic repetitions of vowels and consonants, paronomasia (jinās), rhythmic elements, and repetition all contribute to the poem’s melodious and harmonious structure.
The vocabulary of the ghazal includes a mixture of Turkish, Arabic, and Persian words; however, Arabic and Persian vocabulary dominates. Although Nedim is regarded as a representative of the Mahallîleşme (Localization) movement—an aesthetic and linguistic trend favoring the use of Turkish—this poem prominently features Arabic and Persian-origin words, contrary to such expectations.
From a linguistic perspective, the poem is evaluated in terms of its use of verbs, verbals, and sentence structure. Various types of verbals (verbal nouns, participles, and adverbial clauses) and verbs are employed. Furthermore, most of the sentences in the poem are verbal in nature, with some displaying an inverted (devrik) sentence structure.
The content of Nedim’s ghazal centers on the themes of love, wine, and the beloved. Numerous words associated with love and wine are utilized to support these themes.
Among the literary devices employed in the ghazal are ishtiqaq (derivational pun), jinās (paronomasia), repetition (tekerrür), ḥusn-i taʿlīl (aesthetic or poetic justification), tawriya (double entendre), and siḥr-i ḥalāl (a form of permissible poetic magic). These figures of speech contribute richly to the poem’s aesthetic depth.
In the conclusion, it is noted that the frequency of Turkish vocabulary in Nedim’s ghazal is relatively low, while Arabic and Persian words are more prevalent. This observation is presented as a notable deviation from what might be expected of Nedim, who is seen as a pioneer of the Localization movement.
In light of all the evaluations presented, it is emphasized that generalizations regarding Nedim’s stylistic features based on a single ghazal would be methodologically inappropriate. The proper approach to stylistic analysis should involve considering the poet’s entire body of work holistically.
Although this study provides an important example for analyzing Nedim’s style, it is evident that more comprehensive research is necessary to arrive at definitive conclusions regarding the poet’s overall stylistic tendencies.

Anahtar Kelimeler

Style , Ghazal , Localization (Mahallîleşme) , Nedim

Kaynakça

• Aktaş, Ş. (1986) Edebiyatta üslûp ve problemleri. Akçağ Yayınları.
• Çalışkan, Â. (2021). Üslûp ve üslûp bilim üzerine-1: ilk belirlemeler. Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi, 7(34), 30.
• Dilçin, C. (2000). Örneklerle Türk şiir bilgisi. Ankara Üniversitesi Basımevi.
• İpekten, H. (1997). Eski Türk edebiyatı nazım şekilleri ve aruz. Dergâh Yayınları.
• Macit, M. (2012). Nedîm divânı. Kültür Yayınları.
• Mengi, M. (2013). Eski Türk edebiyatı tarihi. Akçağ Yayınları.
• Mum, C. (2011). Divan şiirinde bercesteli beyitler. Mengüceli Yayınları.
• Saraç, M. A. Y. (2012). Klasik Türk edebiyatı bilgisi/belağat. Gökkubbe Yayınları.