Konya Bektaşi Tarikatı ve Tekkeleri

Öz

Bu çalışma, Konya’daki Bektaşi tekkelerini konu almakta ve yazılı kaynaklar özellikle arşiv belgelerinde yer alan verilere dayanmaktadır. Osmanlı Devleti’nin yenileşme döneminde 1826 yılında Bektaşi tekkeleri kapatılmış ve Bektaşiler varlıklarını sürdürmeye devam etmiştir. Konya merkezde Pir Ebi ve Kulu Karacadağ’da Ali Baba, Hacı Bektaş Veli’nin halifesidir. Ilgın ve Doğanhisar’da Dediği Sultan, Dediği Sultan halifelerinden Yatağan Mürsel, Taşgun Baba ve son olarak Ali Gav tekkeleri, Konya’daki Bektaşi tekkelerinin en meşhurları arasında yer almaktadır. Türkiye Cumhuriyet’inin kuruluşu ardından çıkarılan tekke ve zaviyelerin kapatılmasına dair kanun ile diğer bütün tekkeler yasaklanmıştır. Konya’da Bektaşi tekkelerinin varlığı unutulmuş ve adeta arşiv belgelerindeki kayıtlarda kalmıştır. Bu durum Konya ve çevresindeki diğer tekkeler için de söz konusudur ve çok az bir kısmı varlığını sürdürebilmiştir. Tekkelerin faaliyetlerini sürdürmesini sağlayan bütün başlıklar yasa kapsamında imkânsız hale getirilmiştir. Kanunla kapatılan, gelirlerine ve mal varlıklarına el konulan tekkeler, yeni çözüm arayışıyla tekke dışında faaliyetlerini sürdürmeye çalışmıştır. Fakat zaviye ve tekkeler, faaliyetlerini tekkenin dışında sürdürmeye başlamıştır. Bir süre sonra kamusal alanda yürütülen faaliyetleri yasaklanan zaviye ve tekkeler, müdavimlerini giderek kaybetmiş ve daha sınırlı sayıda kişiye hitap etmeye başlamıştır. Konya ve çevresinde kayıtlarda isimlerine rastlanan Bektaşi tekkeleri, doğal olarak (1826 yılında Osmanlı Devleti’nde Bektaşi tekkelerinin kapatılması ve Türkiye Cumhuriyeti’nde tekke ve zaviyelerin kapatılmasının ardından) varlığını kaybetmiştir. Geriye tekke, türbe ve bazı mimari eserlerin parçaları kalmış, Bektaşi tekkelerindeki faaliyetler ise iki yasak arasında yavaş yavaş zayıflamış ve sonunda da kaybolmuştur.

Anahtar Kelimeler

• Konya
• Bektaşi
• Hacı Bektaş
• Tekke
• Zaviye

The Konya Bektashi Order and Its Tekkes

Öz

This study focuses on the Bektashi tekkes in Konya and is based on written sources, particularly data found in archival documents. During the Ottoman Empire's period of reform in 1826, the Bektashi tekkes were closed, but the Bektashis continued to exist. Pir Ebi in central Konya and Ali Baba in Kulu Karacadağ are the caliphs of Hacı Bektaş Veli, while Dediği Sultan in Ilgın and Doğanhisar, Yatağan Mürsel, Taşgun Baba, and finally Ali Gav tekkes are among the most famous Bektaşi tekkes in Konya. Following the establishment of the Republic of Turkey, a law was passed prohibiting tekkes and zawiyas, and all other tekkes were banned. The existence of Bektashi tekkes in Konya was forgotten and remained only in the records of archival documents. This situation also applies to other tekkes in Konya and its surroundings, and only a very small number of them have managed to survive. All the activities that enabled tekkes to continue their operations were made impossible under the law. Tekkes that were closed down by law and had their income and property confiscated tried to continue their activities outside the tekke in search of new solutions. However, zawiyas and tekkes began to continue their activities outside the tekke. After a while, zawiyas and tekkes, whose activities in the public sphere were banned, gradually lost their regular visitors and began to cater to a more limited number of people. The Bektashi tekkes mentioned in records in Konya and its surroundings naturally ceased to exist after the Ottoman Empire closed the Bektashi tekkes in 1826 and the Republic of Turkey decided to close the tekkes and zawiyas. Only tekkes, tombs, and some architectural fragments remain, while the activities of the Bektaşi tekkes gradually weakened between the two bans and eventually disappeared.

Anahtar Kelimeler

• Konya
• Bektashi
• Hacı Bektaş
• Tekke
• Zawiya

Kaynakça

1. Arabacı, C. (1996). 1900-1924 yılları arası Konya medreseleri. (Tez No: 61063) [Selçuk Üniversitesi Yayınlanmış Doktora Tezi]. Yök Tez Merkezi.
2. Altı, A. (2022). Bektaşi Şeyhlerinin Hacı Bektaş Veli Tekkesi (Pirevi) Postnişinlerinin Arzlarıyla Atanmaları. Edeb Erkan, 2, 1-10. https://doi.org/10.59402/EE002202201.
3. Âşık Paşazade. (2003). Osmanoğulları’nın Tarihi (K. Yavuz & M. A. Y. Saraç, Çev. ve Akt.). K Kitaplığı.
4. Bağcı, B. (2021). Selçuklu ve Beylikler Dönemi Konya Zâviye Vakıfları. C. Arabacı, N. Yazıcı, İ.
5. Kıvrım, A. Akman & M. Akkuş (Ed.), Konya Kitabı XVIII: Konya Vakıfları (Cilt 1, ss. 339–361). Konya Ticaret Odası.
6. Bakırer, Ö. & Faroqhi, S. (1975). Dediği Dede ve Tekkeleri. Belleten, 39(155), 447-471.
7. BOA MAD. 9771.
8. BOA. AE.SSLM.III. 21.1237.

9. BOA. C. EV. 285.14530.
10. BOA. C.EV. 115.5711.
11. BOA. C.EV.460.23284.
12. BOA. DH.İD. 28.1.
13. BOA. EV.d. 19743.
14. BOA. İE.EV. 38.4359.
15. BOA. İE.EV. 39.4509.
16. BOA. MF.MKT. 819.18.
17. BOA. MF.MKT. 821.47.
18. Cirtil, S. (2005). Vali Mehmet Ferit Paşa’nın Konya’daki İmar Faaliyetleri. Sakarya Üniversitesi Fen Edebiyat Fakültesi Dergisi, 1, 121-137.
19. Coşkun, F. (1996). 888/1483 tarihli Karaman eyaleti Vakıf Tahrir Defteri (Tanıtım, tahlil ve metin). (Tez No: 64792) [İstanbul Üniversitesi Yayınlanmış Yüksek Lisans Tezi]. Yök Tez Merkezi.
20. Coşkun, F. (2010). 888/1483 Tarihli Karaman Eyaleti Vakıf Tahrir Defteri. Vakıflar Dergisi, 33, 15-52.
21. Çakır, A. (2007). El yazması iki Menâkıb-ı Seyyid Ahmed Er-Rifâî - inceleme ve karşılaştırma, (Tez No: 210227) [Marmara Üniversitesi Yayınlanmış Yüksek Lisans Tezi]. Yök Tez Merkezi.
22. Çam, M. (2012). Ilgın Vakıfları. I. Ulusal Ilgın Sempozyumu (ss. 171–235). Ilgın Belediyesi Yayınları.
23. Çift, S. (2001). Osmanlılar Döneminde Bursa’da Bektaşi Kültürü ve Bektaşi Tekkeleri. Uludağ Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 10(2), 225-239.
24. Çift, S. (2002). Bursa’da Bektaşi Kültürü. R. Dara (Ed.), Bursa’da Dünden Bugüne Tasavvuf Kültürü (ss. 231–244). Bursa Kültür Sanat ve Turizm Vakfı Yayınları.
25. Değerli, A, & Küçükdağ, Y. (2018). Vaka-i Hayriyye’ye Kadar Anadolu’da Bektaşi Tekkeleri veZaviyeleri, Alevilik Araştırmaları Dergisi, 15, 107-135.
26. Ebu’l-Hayr Rûmî. (2017). Saltıknâme (Saltık Gazi Destanı). Hazırlayanlar Necati Demir & M. Dursun Erdem. Tika Yayınları.
27. el-Amâsî, İbrâhîm b. Ahmed. (2021). Amâsî’nin Şakâ’ik Tercümesi, Tercüme-i Şakâ’ik-i Nu‘mâniyye, Hazırlayan Gökhan Alp, Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yayınları.
28. Erdoğru, Mehmet A. (1994). Karaman Vilâyeti Zâviyeleri. Tarih İncelemeleri Dergisi, 9, 89-158.
29. Erdoğru, Mehmet A. (2004). Murad Çelebi Defteri: 1483 Yılında Karaman Vilâyetinde Vakıflar. Tarih İncelemeleri Dergisi, 19, 119-154.
30. Es, S. (1975). Ali Gav Zaviyesi Cinayeti. Büyük Konya Ansiklopedisi.
31. Gökçe, T. (2022). Gümülcine’de erken tarihli bir tekke: Pûşî pûşân zâviyesi. A. Temizer (Ed.), VIII. Uluslararası Balkan Tarihi Araştırmaları Sempozyumu Tam Metin Bildiri Kitabı (Cilt 1, ss. 459–508). Livre de Lyon.
32. Gölpınarlı, A. (1958). Manakıb-ı Hacı Bektâş-ı Velî Vilâyet-Nâme. İnkilâp Kitabevi.
33. İbnü’s-Serrâc, Muhammed b. Ali. (2015). Tuffâhu’l-Ervâh ve Miftâhu’l-İrbâh, Hazırlayanlar Sarıkaya, Mehmet S. & Bardakçı, Mehmet N. & Gürkan, N. Kitabevi Yayınları.
34. Kahraman, Seyyit A. (2009). Karaman Vilayeti Vakıfları. Kayseri Büyükşehir Belediyesi Kültür Yayınları.
35. Karakaya, E. (2007). Postinpûş baba zâviyesi. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi (34, 334). Türkiye Diyanet Vakfı.
36. Kendi, İbrahim A. (1962). Devirler Arasında Konya Tefreka 37-38, Işık Gazetesi, 3.
37. Koman, Mesud. Konya'da Mevcûd Bulunan Âsâr-ı Kadîme'-i İslâmiyye. Marmara Üniversitesi Nadir Eserler Kütüphanesi, No: YZ 1649. KŞS. No 68.
38. Konyalı, İbrahim H. (1964). Âbideleri ve Kitabeleriyle Konya Tarihi. Yeni Kitap Basımevi.
39. Köprülü, Mehmet F. (1943). Anadolu Selçuklu Tarihi’nin Yerli Kaynakları I. Belleten, 7(27), 379- 522.
40. Köprülü, Mehmet F. (1976). Türk Edebiyatında İlk Mutasavvıflar. Diyanet Vakfı Yayınları.
41. Küçükdağ, Y. & Akman, İbrahim H. (2015). Konya’da Ali Gâv Tekkesi, Vakıfları ve Vakfiyeleri. Türk-İslam Medeniyeti Akademik Araştırmalar Dergisi, 19, 19-48.
42. Küçükdağ, Y. (2014). Konya’nın Kırk Tekkesi. Konya Büyükşehir Belediyesi Yayınları.
43. Küçükdağ, Y. & Özdemir, G. (2012). Ilgın’da Tasavvufi Hayat, Tekke ve Zaviyeler. I. Ulusal Ilgın Sempozyumu, Ilgın Belediyesi Yayınları, 465-480.
44. Maden, F. (2020). Bektaşî Tekkelerinin Kapatılması (1826). 3. Baskı. Türk Tarih Kurumu Yayınları.
45. Odabaşı, S. (1998). Didiği Sultan Menâkıbnâmesi’nin Konyalı Seyyid Mustafa Rüşdi Tarafından Yapılan Manzum Tercümesi. Y. Küçükdağ (Ed.), İpek Yolu Konya I (ss. 365–403). Konya Ticaret Odası Yayınları.
46. Oğur, Ö. (2018). Karaman eyaleti Konya merkez kazası hurufat defterlerine göre Konya ve civarının idari ve sosyal durumu (1690-1839). (Tez No: 532561) [Kırıkkale Üniversitesi Yayınlanmış Doktora Tezi]. Yök Tez Merkezi.
47. Oral, Mehmet Z. (1954). Karamanoğulları Tarihine Ait Vesikalar: Yatağan Mürsel Vakfiyesi. Belleten, 18(71), 337-345.
48. Önder, M. (1962). Mevlâna Şehri Konya (Tarihî Kılavuz). Yeni Kitap Basımevi.
49. Sarıkaya, Mehmet S. & Bardakçı, Mehmet N. & Gürkan N. (2014). 715/1315’de Yazılan Tuffâhu’l-Ervah’a Göre Sarı Saltuk. Balkanlara Gidişinin 750. Yılında Uluslararası Sarı Saltuk Gazi Sempozyumu, 293-311.
50. Sarıkaya, Mehmet S. & Bardakçı, Mehmet N. & Gürkan, N. (2013). İbnü’s-Serrâc’a Göre Sarı Saltuk. Tasavvuf: İlmî ve Akademik Araştırma Dergisi, 14(32), 75-110.
51. Sarıkaya, S. (2016). Anadolu’nun Dini Tarihiyle İlgili Mühim Bir Eser: Tuffâhu’l-Ervâh. Uluslararası Alevî-Bektâşî Klasikleri Sempozyumu, 33-62.
52. Silleli Said. (2024). Konya Tarihi Eserleri ve Vakfiyeleri (Cilt 1–3) (Z. Karakuş, Haz.). Konya Büyükşehir Belediyesi Kültür Yayınları.
53. Şafak, L. (2019). 2 numaralı Konya Şer'iye Sicili (978-989 / 1570-1582) değerlendirme ve transkripsiyon. (Tez No: 570963) [Selçuk Üniversitesi Yayınlanmış Yüksek Lisans Tezi]. Yök Tez Merkezi.
54. Şafakcı, H. (2005). 1644-1645 tarihlerinde Konya'nın sosyal ve ekonomik durumu (7 numaralı Konya şer'iye siciline göre). (Tez No: 476239) [Selçuk Üniversitesi Yayınlanmış Yüksek Lisans Tezi]. Yök Tez Merkezi.
55. Taşğın, A. (2015). Taşgun / Taşgın / Taşkun / Taşkın Baba. Konya Ansiklopedisi (Cilt 8, ss. 279–280). Konya Büyükşehir Belediyesi Kültür Yayınları.
56. Taşğın, A. & Taşğın, H. (2022). “Türkistan, Horasan, Azerbaycan, Rum ve Rumeli Marifetinde Pirlerin İsimleri: Sarı Saltuk Adlandırmasında Renk ve Anlam Üzerine”, Rumeli’nin Gözcüsü Sarı Saltık Gazi Tarih, Edebiyat ve Folklor Yazıları, Editör Ayşegül Kılıç, Trakya Üniversitesi Sarı Saltuk Gazi Uygulama ve Araştırma Merkezi Yayınları, 151-175.
57. Taşğın, A. (2010). “Hacı Bektaş’ın Rum’a Gelişi ve Karaca Ahmed İle Karşılaşması”, Uluslararası Hacı Bektaş Veli Sempozyumu, Derleyenler Pınar Ecevitoğlu & Ali Murat İrat & Ayhan Yalçınkaya, Dipnot Yayınları, 56-67.
58. Taşğın, A. (2013). Dediği Sultan ve Menakıbı: Konya ve Çevresinde Ahmet Yesevi Halifelerinin İzleri. Çizgi Kitabevi Yayınları.
59. Tosun, N. (2013). Yûnus Emre Rifâî, Hacı Bektaş Vefâî. Tasavvuf: İlmî ve Akademik Araştırma Dergisi, 14(31), 109-115.
60. Tuş, M. (2007). Sosyal ve Ekonomik Açıdan Konya. Tablet Kitabevi Yayınları.
61. Uzluk, Feridun N. (1958). Fatih Devrinde Karaman Eyaleti Vakıfları Fihristi. Vakıflar Umum Müdürlüğü Neşriyatı.
62. Ülkü, A. (2024). Hurufat Defterlerine Göre Akşehir Vakıf Eserleri. (Tez No: 926128) [Kütahya Dumlupınar Üniversitesi Yayınlanmış Yüksek Lisans Tezi]. Yök Tez Merkezi.
63. VGMA Defter 1141 s. 166.
64. VGMA Defter 1767.50.202-203.
65. VGMA Defter 294.150.
66. VGMA Defter 4195.39.
67. VGMA Defter 582.471.353.
68. Yaman, E. (2012). Avlonyalı Mehmed Ferid Paşa'nın Konya Valiliği (1898-1902). (Tez No: 664290) [Selçuk Üniversitesi Yayınlanmış Yüksek Lisans Tezi]. Yök Tez Merkezi.
69. Yörük, D. (2017). Konya Çevresinde Kolonizatör Dervişler (XV–XVI. yüzyıl). A. Aköz & D. Yörük (Ed.), Konya Araştırmaları: Göç ve İskân (ss. 109–144). Palet Yayınları.