Selçuklu Konya’sında Saray Erkânının Spor Merasimleri

Öz

Selçuklu Konya’sında spor, sultanların ve devlet erkânının yaşamında merkezî bir konuma sahip olmuştur. Bu faaliyetler, yalnızca bedensel zindeliği koruma amacı taşımamış; aynı zamanda askerî hazırlığın bir unsuru, eğlence ve sosyal etkileşim aracı ile diplomatik temsiliyetin önemli bir göstergesi olarak işlev görmüştür. Türklerin savaşçı kimliğini sürdürme arzusu ve atın kültürel açıdan taşıdığı önem, çevgân, cirit, okçuluk ve avcılık gibi atlı sporların yanı sıra güreş ve mızrak atışı gibi etkinliklerin yaygınlaşmasının temel nedenlerini oluşturmuştur. Bu çalışma, döneme ilişkin birincil kaynaklar olan İbn Bîbî’nin el-Evâmirü’l-Alâ’iyye fî’l-Umûri’l-Alâ’iyye’si, Kaşgarlı Mahmud’un Dîvânu Lugâti’t-Türk’ü ve Hekim Bereket’in Tuhfe-i Mübarizi adlı eserinden elde edilen verileri betimsel bir yöntemle analiz etmektedir. Söz konusu etkinliklerin, sefer hazırlıkları, cülus törenleri, elçilik kabulleri, fetih kutlamaları ve bayramlar gibi önemli devlet ve halk merasimlerinde icra edilmesi, sporun dönemin toplumsal yapısıyla ne denli iç içe geçtiğini göstermektedir. Bu çalışma Selçuklu dönemi spor kültürü üzerine mevcut literatüre, sporun yalnızca bir eğlence veya askerî pratikten ibaret olmadığını; aksine devlet yönetimi, toplumsal düzen ve kültürel kimliğin şekillenmesinde belirleyici bir unsur olduğunu ortaya koyarak katkı sağlamaktadır. Selçuklu’nun bu zengin spor mirası, dönemin dinamik, çok yönlü ve bütüncül yapısını anlamada önemli bir anahtar niteliği taşımaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Selçuklular
• Konya
• Spor

Sports Ceremonies of Palace Staff in Seljuk Konya

Öz

In Seljuk Konya, sports held a central place in the lives of sultans and state officials. These activities not only aimed to maintain physical fitness but also functioned as an element of military preparedness, a means of entertainment and social interaction, and a significant instrument of diplomatic representation. The Turkish desire to preserve their warrior identity, together with the cultural significance of the horse, constituted the primary reasons for the widespread practice of equestrian sports such as chovgan (polo), jirit (equestrian javelin), archery, and hunting, as well as activities like wrestling and spear-throwing. This study analyzes information derived from primary sources—namely Ibn Bībī’s al-Awāmir al-‘Alā’iyya fī al-Umūr al-‘Alā’iyya, Kaşgarlı Mahmud’s Dīwān Lughāt al-Turk, and Hekim Bereket’s Tuhfe-i Mübarizi—through a descriptive methodological approach. The performance of these activities during military preparations, enthronement ceremonies, diplomatic receptions, conquest celebrations, and public festivals demonstrates the deep integration of sports into the social structure of the period. Ultimately, this study contributes to the existing literature on Seljuk sports culture by revealing that sports were not merely a form of entertainment or military exercise; rather, they played a crucial role in shaping state governance, social order, and cultural identity. The rich sporting heritage of the Seljuks thus serves as a key to understanding the dynamic, multifaceted, and holistic character of the period.

Anahtar Kelimeler

• Seljuks
• Konya
• Sport

Kaynakça

1. Ahmed Eflâkî. (1976). Menâkıbû’l-Arifîn, I-II. Tahsin Yazıcı (nşr.). Ankara: Milli Eğitim Basımevi.
2. Aksarayî, Kerimüddin Mahmud. (1944). Müsameretü’l-Ahbar. Osman Turan (neşr.), Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
3. Akyüz, V. (2007). Asr-ı Saadet'te Spor, Vecdi Akyüz (Ed.) Bütün Yönleriyle Asr-ı Saadet’te İslâm. (IV), İstanbul: Ensar Neşriyat.
4. Bakır, A. (2018). Türk-İslam Dünyasının Geç Dönemlerinde Tıp Kültürü ve Çalışmaları. Selçuklu Medeniyeti Araştırmaları Dergisi, (3), 11-60.
5. Bozkurt, N. (2009). “Spor”. DİA, (37), 418-421.
6. Çavuşoğlu, A. (2008). Çevgen/Çöğen Oyunu Kültürü ve Edebi Tasavvufi Metinlerde Yansıması. İstem Dergisi, (11), 159-174.
7. Çetin, A. (2007). Yahya Kazvınî’nın Lubb Et-Tevârıh’inde Selçuklularla Alâkalı Bilgiler. Gazi Türkiyat Dergisi, (19), 183-192.
8. Çıplak, E. (2021). Memlûklerde La’bü’l-Kürre “Çevgan”. Ortaçağ Araştırmaları Dergisi, 4(2), 255-263. https://doi.org/10.48120/oad.1028632

9. Demirci, M. (2022). İslâm’da Dayanışma ve Spor, M. Raşit Akpınar (Ed.), Selçuklularda Spor ve İdman Faaliyetleri. (ss. 225-236). Konya: Konya Büyükşehir Belediyesi Kültür Yayınları.
10. Demirci, M. (2022). Yassıçemen Savaşına Giden Süreçte Alâeddin Keykubad ile Celâleddin Harzemşah Arasındaki Diplomatik Münasebetler, Elçiler ve Mektuplar. Selçuklu Medeniyeti Araştırmaları Dergisi (SEMA), (7), 18-36. https://doi.org/10.47702/sema.2022.21
11. Elibol, R. (2023), Ortaçağ’da Aristokrat Bir Eğlence: Çevgan Oyunu ve Pratikleri. Mardin Artuklu Üniversitesi. Lisansüstü Eğitim Enstitüsü Tarih Ana Bilim Dalı. Yüksek Lisans Tezi. Mardin.
12. Ersan, M. (2006). Türkiye Selçuklularında Devlet Erkânının Eğlence Hayatı. Tarih İncelemeleri Dergisi, 21(1), 73-106.
13. Eyduran, A. (2009). Türk Kültürü ve Edebiyatında Çevgan Oyunu. Erdem İnsan ve Toplum Bilimleri Dergisi, (53), 83-114.
14. Göksu, E. (2018). Okla Yükselen Millet. İstanbul: Okçular Vakfı Yayınları.
15. Gömeç, S. (2006). Türk Kültürünün Ana Hatları. Ankara: Akçağ Yayınları.
16. Gül, M., Uzun, R. N. ve Çebi, M. (2018). Türk Kültüründeki Geleneksel Oyunlar ve Sporlara Yüzeysel Bir Bakış. Turkish Studies, 13(26), 658-671. http://dx.doi.org/10.7827/TurkishStudies.14386
17. Hacıgökmen, M. A. (2018). Selçuklularda Av Merasimleri ve Emir-i Şikarlar. SUTAD, (43), 325-339.
18. Halaçoğlu, Yusuf (1991). “At”. DİA, (4), 28-31.
19. Halıcı, F. (1993), “Cirit”. DİA, (8), 26-27.
20. Halıcı, F. (1993). Çevgân”, DİA, (8), 294-295.
21. Hekim Bereket. (2013). Tuhfe-i Mübarizi Metin-Sözlük, Binnur Erdağı Doğuer (Haz.). Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
22. İbn Bibi. (1996). El- Evâmirü’l- Alaiyye fi’l-Umuri’l- Alaiyye (Selçuk-nâme), I-II. M. Öztürk (Çev.). Ankara: Kültür Bakanlığı Yayınları.
23. İşler, H. (1999). Türk Kültüründe Sportif Aktiviteleri Etkileyen İslami Unsurlar ve Hz. Muhammed (s.a.v)’in Sünnetinde Spor. Türk Kültürü Dergisi, 37(435), 403-415.
24. Kahraman, A. (1995). Osmanlı Devleti’nde Spor. Ankara: T.C. Kültür Bakanlığı Yayınları.
25. Kara, S. (2014). Selçuklu Türkiye’sinde Eğlence Türü Olarak Bezm ve Musiki. Bilig, (68), 68- 169.
26. Karabey, T. (2012). Evliya Çelebî Seyâhatnâmesinde Gûy ve Çevgan Oyunu. Turkish Studies, 7(1), 81-86.
27. Karçaalticaba, N. C. (2024). Türkiye Selçuklularında Çevgan. Bayterek, 7(2), 177-187. https://doi.org/10.48174/buaad.1579772
28. Kaşgarlı Mahmud. (1992). Divanü Lügat-it- Türk, Besim Atalay (Çev.), I-II. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
29. Kaymak, S. (2013). Selçuklu’nun Çevgânı Avrupa’da Oldu Polo. Yedi Kıta, (63), 13-15.
30. Kepecioğlu, K. (1936). Türklerde Spor. Uludağ Bursa Halkevleri Dergisi, (5), 17-20.
31. Kesik, M. (2011). At Üstünde Selçuklular, Türkiye Selçukluları’nda Ordu ve Savaş. İstanbul: Timaş Yayınları.
32. Koca, S. (2005). Selçuklular’da Ordu ve Askerî Kültür, Ankara: Berikan Yayınevi.
33. Köymen, M. A. (2011). Büyük Selçuklu İmparatorluğu Tarihi. (1-3), Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi.
34. Merçil, E. (2000). Türkiye Selçuklularında Meslekler. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
35. Özbay, G. (1990). Spor ve Kültür, Milli Kültür Unsurlarımız Üzerine Genel Görüşler, Ankara: Atatürk Kültür Merkezi Yayını.
36. Özbay, G. (1992). Spor Anlayışımız ve Sporun Sosyo-Psikolojik İşlevi. G.E.F. Dergisi, 8(1), 40-48.
37. Özbay, G. (1992). Türklerde Spor Kültürü. Ankara: Atatürk Kültür Merkezi Başkanlığı Yayınları.
38. Özen, N. (2012). Türk Kültür Tarihinde Spor ve Türklerin Spora Katkıları. Batman Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi. Batman.
39. Özgüdenli, O. G. (2012). Selçuklu Çağında Kırsal Hayat: Göçebeler ve Köylüler. Selçuklu Tarihi El Kitabı. Refik Turan (Ed.), Ankara: Grafiker Yayınları.
40. Özgüdenli, O. G. (2020), Ortaçağ Tarihçiliğinde Bir Duayen Prof. Dr. Abdülkerim Özaydın’a Armağan, “Selçuklu Anadolu’sunda At”, (ed. Ebru Altan vd.), Bilge kültür Sanat Yayınları, İstanbul, 617-657.
41. Öztek, İ. (2007). Çöğen. Türkiye Olimpiyat Derneği Dergisi, (3), 1-4.
42. Palabıyık, O. (2019). Eski Türklerde Spor. Akademik Tarih Aylık Blok Dergisi, Ağustos-Eylül, 1-10.
43. Sümer, F. (1983). Türklerde Atçılık ve Binicilik, İstanbul: Türk Dünyası Araştırma Vakfı Yayınları.
44. Şehsuvaroğlu, B. N. (1984). Türk Tıp Tarihi, Bursa: Taş Kitapçılık.
45. Taneri, A. (1977). Türkiye Selçukluları Kültür Hayatı. Konya: Bilge Yayınları.
46. Taneri, A. (1993). “Celâleddin Karatay”. DİA, (7), 251-252.
47. Tazegül, Ü. (2017). Farklı Toplumlarda Polo Sporu. İnsan ve Toplum Bilimleri Araştırmaları Dergisi, 6(3), 2150-2161. https://doi.org/10.15869/itobiad.329989
48. Tekindağ, Ş. (1971). İzzet Koyunoğlu Kütüphanesinde Bulunan Türkçe Yazmalar Üzerinde Çalışmalar. 1. Türkiyat Mecmuası, (16), 133-162.
49. Turan, O. (1988). Türkiye Selçuklular’ı Hakkında Resmî Vesikalar. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
50. Türkmen, M. (2009). Dünden Bugüne Türk Toplumlarında Çevgen/Çöğen/Çevgan/Polo Oyununa Genel Bir Bakış. Türk Dünyası Araştırmaları Dergisi, (183), 479-492.
51. Uyumaz, E. (2006). Türkiye Selçuklu Devleti'nde Resmî Eğlence/Bezm Meclisleri. Tarih Dergisi, (43), 37-52.
52. Uzunçarşılı, İ. H. (1992). Osmanlı Devleti Teşkilâtına Mêdhal. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
53. Ülkütaşır, M. Ş. (1967). “Çevgan ve Gökbörü”. Türk Kültürü Araştırma Enstitüsü, (57), 663-667.
54. Yıldırım, T. (2016). Abbasilerde Sportif Faaliyetler ve Eğlence Kültürü. Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 26(2), 351-367.
55. Yıldız, D. (2002). Çağlar Boyu Türklerde Spor. İstanbul: Telebasım.