Şufa Hakkının Mülkiyet Hakkı Üzerindeki Sınırlayıcı Rolü: Konya Örneği

Öz

Bu çalışma, Osmanlı dönemi Konya Şer’iye Sicilleri’nde yer alan şufa belgeleri üzerinden, şufa hakkının özel mülkiyet üzerindeki sınırlayıcı etkilerini analiz etmeyi amaçlamaktadır. Şufa hakkı, literatürde teorik düzeyde sıkça ele alınsa da, özellikle taşra şehirlerindeki uygulamaları somut belgelerle yeterince değerlendirilmemiştir. Bu bağlamda araştırma, söz konusu boşluğu doldurmayı hedeflemekte ve mülkiyet hakkının sınırlandırılmasına dair tartışmalara tarihsel bir perspektif sunmaktadır. Çalışmada, 1563–1839 yılları arasında Konya’da düzenlenen 57 adet şufa belgesi nitel araştırma yöntemiyle incelenmiş; belgeler, içerik analizi yoluyla değerlendirilmiştir. Bu analizler sonucunda, şufa uygulamasının hem hukuki hem de toplumsal boyutları somut örneklerle ortaya konmuştur. Şufa hakkı, mülkiyetin mutlak bir bireysel hak olarak değil, toplumsal ilişkiler içinde şekillenen ve sınırlandırılabilen bir yetki olarak işlediğini göstermektedir. Özellikle komşuluk ve ortaklık ilişkilerinden kaynaklanan öncelikler, mülkiyetin yalnızca ekonomik bir değer değil, aynı zamanda sosyal bir unsur olarak görüldüğüne işaret etmektedir. Mahkeme kararları, şufa hakkının etkin bir şekilde uygulandığını ve mülkiyet devrini doğrudan etkilediğini ortaya koyarken; feragat beyanları ve hileli satış girişimleri gibi örnekler, bu hakkın dinamik ve esnek bir yapıya sahip olduğunu göstermektedir. Sonuç olarak, şufa hakkı, Osmanlı hukuk sisteminde bireysel özgürlük ile toplumsal düzen arasında denge kuran işlevsel bir mekanizma olarak karşımıza çıkmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Osmanlı Hukuku
• Şufa Hakkı ve Konya Örneği
• Önalım Hakkı
• Mülkiyet Hakkı
• Mülkiyetin Sınırlandırılması

The Restrictive Role of the Şufa Right on Property Rights: The Case of Konya

Öz

This study aims to analyze the restrictive effects of the pre-emption right on private property through the examination of şufa documents recorded in the Konya Şer’iye Sicilleri during the Ottoman period. Although the concept of şufa has been frequently discussed in the theoretical literature, its practical applications—particularly in provincial towns—have not been adequately addressed using concrete historical sources. In this context, the research seeks to fill this gap and contribute a historical perspective to ongoing debates on the limitations of property rights. The study is based on the qualitative analysis of 57 shuf‘a records dated between 1563 and 1839, drawn from the Konya Şer’iye Sicilleri. These documents were evaluated through content analysis, revealing both the legal and social dimensions of the implementation of shuf‘a. The findings demonstrate that property was not regarded as an absolute individual right in the Ottoman legal system, but rather as a socially embedded and restrictable entitlement. Pre-emption claims often arose from neighborhood or co-ownership relations, indicating that property was perceived not only as an economic asset but also as a social value. Court decisions confirm that the right of shuf‘a was actively enforced and directly influenced the transfer of property. Moreover, cases of waiver and attempts at fraudulent sales illustrate that this right functioned within a flexible and dynamic legal framework. Ultimately, the study concludes that the pre-emption right served as a functional mechanism in balancing individual ownership rights with social order in the Ottoman legal context.

Anahtar Kelimeler

• Ottoman Law
• Şufa Right and The Case of Konya
• Pre-emption Right
• Property Right
• Property Restrictions

Kaynakça

1. Akbaş, E., & Sak, İ. (2023). Konya Kadı Sicili (1087-1088/1676-1677) Defter 13. Konya Büyükşehir Belediyesi Kültür Yayınları.
2. Akyüz, Ş. (1999). İslam Hukukunda Şuf’a Hakkı. [Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Marmara Üniversitesi]. Yükseköğretim Kurulu Ulusal Tez Merkezi. (Tez No. 87088).
3. Arslan, M. (2019). 5 Numaralı Konya Şer‘iye Sicili (970-1213/1562-1798) Değerlendirme ve Transkripsiyon. [Yüksek Lisans Tezi, Selçuk Üniversitesi]. Yükseköğretim Kurulu Ulusal Tez Merkezi. (Tez No. 568477).
4. Berki, A. H. (1982). Mecelle. Hikmet Neşriyat.
5. Bildik, F. (2010). 1837 – 1840 Tarihlerinde Konya’nın Sosyal ve Ekonomik Durumu (83 Numaralı Konya Ser’iyye Siciline Göre). [Yüksek Lisans Tezi, Selçuk Üniversitesi]. Yükseköğretim Kurulu Ulusal Tez Merkezi. (Tez No. 261100).
6. Bilgin, A. (1992). İslam Hukukunda İrtifak Haklarının Mahiyeti. Dicle Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, 5(5), 79-113.
7. Bilmen, Ö. N. (1986). İslamiye ve İstilâhat-ı Fıkhiyye Kamusu (C. 6). Bilmen Yayınevi.
8. Çalış, H. (2003). İslâm Hukuku Literatüründe Eşya Hukukunun Temel Kavramları ve Konu ve Kapsam Açısından “Milk” Terimi. İslâm Hukuku Araştırmaları Dergisi, 2, 185-205.

9. Çoban, L., & Sak, İ. (2018). 1 Numaralı Konya Kadı Sicili (970-1019/1563-1610) (Transkripsiyon ve Dizin). Konya Büyükşehir Belediyesi Kültür Yayınları.
10. Demiralay, B. (2023). İslâm Hukuku ve Türk Hukukunda Ön Alım Hakkı (ŞÜF’A). [Yüksek Lisans Tezi, Uludağ Üniversitesi]. Yükseköğretim Kurulu Ulusal Tez Merkezi. (Tez No. 794365).
11. Dereci, M. (2020). 31 Numaralı Konya Şer‘iye Sicili (1097-1098/1686-1687) Değerlendirme ve Transkripsiyon. [Yüksek Lisans Tezi, Selçuk Üniversitesi]. Yükseköğretim Kurulu Ulusal Tez Merkezi. (Tez No. 620184).
12. Doğan, N. (2018). 1629-1631 Tarihleri Arasında Konya’nın Sosyal ve Ekonomik Durumu (22 Numaralı Konya Şer’iye Siciline Göre). [Yüksek Lisans Tezi, Selçuk Üniversitesi]. Yükseköğretim Kurulu Ulusal Tez Merkezi. (Tez No. 531752).
13. Dönmez, İ. K. (2010). Şüf‘a. İçinde TDV İslâm Ansiklopedisi (C. 39, ss. 248-252). DİA.
14. Feyzioğlu, F. (1959). Şuf’a Hakkı. Fakülteler Matbaası.
15. Feyzioğlu, F. (2011a). Evvelki Hukukumuzda (Mecelle’de) Şuf’a Hakkı. Journal of Istanbul University Law Faculty, 16(3-4), 958-992.
16. Feyzioğlu, F. (2011b). Şuf‘a Hakkının Kullanılması Mümkün Olan ve Olmayan Tasarruflar. Journal of Istanbul University Law Faculty, 19(1-2), 22-269.
17. Feyzioğlu, F. (2011c). Şuf’a Hakkının Mevzuu ve Süjeleri. İstanbul Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, 18(3-4), 875-902.
18. Güngören, A., & Sak, İ. (2023). Konya Kadı Sicili (1074-1075/1663-1664) Defter 12. Konya Büyükşehir Belediyesi Kültür Yayınları.
19. Habibullah, K. (2016). İslam Hukukunda Şüf’a. [Yüksek Lisans Tezi, İstanbul 29 Mayıs Üniversitesi]. Yükseköğretim Kurulu Ulusal Tez Merkezi. (Tez No. 451848).
20. Hacak, H. (1993). İslam Hukukunda İrtifak Hakları ve İlgili Kavramların Gelişimi. [Yüksek Lisans Tezi, Marmara Üniversitesi]. Yükseköğretim Kurulu Ulusal Tez Merkezi. (Tez No. 26741).
21. Hacak, H. (2000). İrtifak. TDV İslâm Ansiklopedisi: C. XXII (ss. 460-464). TDV Yayınları.
22. Hacak, H. (2000). İslam Hukukunun Klasik Kaynaklarında Hak Kavramının Analizi. [Doktora Tezi, Marmara Üniversitesi]. Yükseköğretim Kurulu Ulusal Tez Merkezi. (Tez No. 102262).
23. Hoyaz, M. (1967). Şuf’a Akdi. Journal of Istanbul University Law Faculty, 33(3-4), 273-287.
24. Kılıç, S. (2022). Osmanlı Komşuluk Hukukunda Mülkiyet Haklarının Sınırlandırılması: Zarar-ı Fahiş. İstanbul Medeniyet Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, 7(12), 1-33.
25. Korkmaz, S. (2023). Uygur Hukukunda Şuf’a (Önalım) Hakkı –Uygur Hukuk Vesikalarına Göre-. Ankara Hacı Bayram Veli Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, 27(4), 337-364. https://doi.org/10.34246/ahbvuhfd.1269963.
26. Korkmaz, S. B. S. (2018). Roma Hukuku’nda ve Türk Hukuku’nda Mülkiyet Hakkının Sınırları. 8th International Conference of Strategic Research on Scientific Studies and Education 2018, 1, 1-15.
27. Küçük, F. (2013). 14 Numaralı Konya Şer’iye Sicili (1080–1081/1669–1670) (Değerlendirme ve Transkripsiyon). [Yüksek Lisans Tezi, Selçuk Üniversitesi]. Yükseköğretim Kurulu Ulusal Tez Merkezi. (Tez No. 337696).
28. Oğuzman, M. K., Seliçi, Ö., & Özdemir, S. O. (2016). Eşya Hukuku. Filiz Kitabevi.
29. Öztürk, A. (2023). Hanefî Mezhebinde Muhtasar Metinlerin Ortaya Çıkışı (Şüf‘a Örneği). [Doktora Tezi, Marmara Üniversitesi]. Yükseköğretim Kurulu Ulusal Tez Merkezi. (Tez No. 787663).
30. Pakalın, M. Z. (1971). Osmanlı Tarih Deyimleri ve Terimleri Sözlüğü (C. 1). Milli Eğitim Basım Evi.
31. Sak, İ. (2014). Konya Kadı Sicili (1070-1071/1659-1661) Defter 10. Konya Büyükşehir Belediyesi Kültür Yayınları.
32. Sak, İ. (2016a). Konya Kadı Sicili (1102-1103/1691-1692) Defter 37. Konya Büyükşehir Belediyesi Kültür Yayınları.
33. Sak, İ. (2016b). Konya Kadı Sicili (1115-1116/1703-1704) Defter 41. Konya Büyükşehir Belediyesi Kültür Yayınları.
34. Sak, İ. (2019). Konya Kadı Sicili (1118-1119/1706-1707) Defter 42. Konya Büyükşehir Belediyesi Kültür Yayınları.
35. Sak, İ. (2022a). Konya Kadı Sicili (1118-1119/1706-1707) Defter 43. Konya Büyükşehir Belediyesi Kültür Yayınları.
36. Sak, İ. (2022b). Konya Kadı Sicili (1130-1131/1718-1719) Defter 48. Konya Büyükşehir Belediyesi Kültür Yayınları.
37. Sak, İ. (2022c). Konya Kadı Sicili (1125-1125/1713-1713) Defter 46. Konya Büyükşehir Belediyesi Kültür Yayınları.
38. Sak, İ. (2022d). Konya Kadı Sicili (1140-1401/1728-1729) Defter 51. Konya Büyükşehir Belediyesi Kültür Yayınları.
39. Sak, İ. (2023). Konya Kadı Sicili (1114-1115/1702-1703) Defter 40. Konya Büyükşehir Belediyesi Kültür Yayınları.
40. Sak, İ., & Çetin, C. (2008). 45 Numaralı Konya Şer’iye Sicili (1126-1127/1714-1715), (Transkripsiyon ve Dizin).
41. Sak, İ., & Çetin, C. (2014). Konya Kadı Sicili (1138-1139/1726-1727) Defter 50. Konya Büyükşehir Belediyesi Kültür Yayınları.
42. Sak, İ., & Solak, İ. (2016). Konya Kadı Sicili (1135-1136/1723-1724) Defter 49. Konya Büyükşehir Belediyesi Kültür Yayınları.
43. Solak, İ., & Sak, İ. (2015). 38 Numaralı Konya Kadı Sicili (1103-1104/1692-1693) (Transkripsiyon ve Dizin). Konya Büyükşehir Belediyesi Kültür Yayınları.
44. Solak, İ., & Sak, İ. (2016). Konya Kadı Sicili (1113-1113/1701-1702) Defter 39. Konya Büyükşehir Belediyesi Kültür Yayınları.
45. Şafak, L. (2019). 2 Numaralı Konya Şer’iye Sicili (978-989/1570-1582) Değerlendirme ve Transkripsiyon. [Yüksek Lisans Tezi, Selçuk Üniversitesi]. Yükseköğretim Kurulu Ulusal Tez Merkezi. (Tez No. 570963).
46. Şafakcı, H., & Ürekli, B. (2022). Konya Kadı Sicili (1053-1055/1643-1645) Defter 7. Konya Büyükşehir Belediyesi Kültür Yayınları.
47. Taşın, M. F., & Sak, İ. (2023). Konya Kadı Sicili (1085/1674) (1096/1685) (1110/1698-1699) Defter 32. Konya Büyükşehir Belediyesi Kültür Yayınları.
48. Topal, Ş. (2001). İslam Hukuku Açısından Satış Sözleşmelerinde Mülkiyetin Devrine Yönelik Engeller. Ondokuz Mayıs Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 12(12-13), 517-538.
49. Ünal, M. (2022). İslam Hukukunda Mülkiyeti Kısıtlayan Bir Sebep Olarak Komşuluk Hakkı (Hakku’l-Civar). Adalet Dergisi, 68, 339-363.
50. Ünal, M. (2023). İslam Hukukunda İrtifak Hakları. [Doktora Tezi, Ankara Sosyal Bilimler Üniversitesi]. Yükseköğretim Kurulu Ulusal Tez Merkezi. (Tez No. 789564).
51. Yıldırım, İ. (2018). Şüf‘a-Önalım Hakkı: Mecelle ve Türk Medeni Kanunu Merkezli Bir Mukayese. İslam Hukuku Araştırmaları Dergisi, 31, 317-336.
52. Yörük, D. (2013). 3 Numaralı Konya Şer’iye Sicili (Transkripsiyon ve Dizin) (987-1330/1579-1912). Palet Yayınları.