Cultural Codes and Representation Dynamics in Diyarbakır Region Turkish Folk Music

Yıl 2025, Cilt: 12 Sayı: 2, 748 - 757, 31.12.2025

Serdar Budak , Orhan Alkan

https://doi.org/10.26650/CONS2025-1738740

https://izlik.org/JA54GG57MX

Öz

This study aims to identify the cultural codes specific to the region through the Turkish folk music repertoire of the Diyarbakır region and to reveal how these codes are represented through music. The research was conducted within the framework of ethnomusicology discipline and qualitative research method, in line with ethnographic pattern and descriptive approach. In the study, content and music analyzes were carried out in the light of literature review and data obtained from the TRT Turkish Folk Music repertoire. It was determined that 67 of the 129 works examined in the research belonged to Celal Güzelses, 13 of them belonged to İzzet Altınmeşe, and the remaining works were created by other artists. This shows that individual-authentic folk music comes to the fore in the musical culture of Diyarbakır region.

In maqam studies, it is seen that the repertoire is mainly shaped around Hüseyni and Uşşak maqam series; In terms of style, it has been determined that 4/4 and 10/8 measures are decisive. Seven-syllable meter was used in most of the oral melodies and themes such as love, lament, homesickness and henna came to the fore. In the instrument repertoire, cümbüş has come to the fore as the characteristic and distinctive instrument of Diyarbakır region music; It has become an important means of representation in city-centered music culture. In addition, Diyarbakır folk music is generally performed in temporary, community-based social environments such as velime nights, weddings and ceremonies rather than fixed venues.

In line with the findings obtained, the folk music culture of Diyarbakır region; In terms of creative identity, it is coded and represented by Celal Güzelses, in terms of maqam, Hüseyni and Uşşak maqams, in terms of style, 4/4 and 10/8 meters, textually, with 7-syllable meter and the theme of love, and in terms of instrument, with cümbüş.

Anahtar Kelimeler

Diyarbakır Turkish Folk Music , Cultural Codes , Ethnomusicology

Diyarbakır Yöresi Türk Halk Müziğinde Kültürel Kodlar ve Temsil Dinamikleri

https://izlik.org/JA54GG57MX

Öz

Bu çalışma, Diyarbakır yöresi Türk halk müziği repertuvarı üzerinden, yöreye özgü kültürel kodların tespit edilmesi ve bu kodların müzik aracılığıyla nasıl temsil edildiğinin ortaya konulmasını amaçlamaktadır. Araştırma, etnomüzikoloji disiplini ve nitel araştırma yöntemi çerçevesinde, etnografik desen ve betimsel yaklaşım doğrultusunda yürütülmüştür. Çalışmada, literatür taraması ve TRT Türk halk müziği repertuvarından sağlanan veriler ışığında içerik ve müzik analizleri gerçekleştirilmiştir. Araştırmada incelenen toplam 129 eserin 67’sinin Celal Güzelses’e, 13’ünün İzzet Altınmeşe’ye ait olduğu, geri kalan eserlerin ise diğer sanatçılar tarafından oluşturulduğu belirlenmiştir.

Makamsal incelemelerde ise repertuvarın ağırlıklı olarak Hüseyni ve Uşşak makam dizileri etrafında şekillendiği; usul açısından ise 4/4 ve 10/8 ölçülerin belirleyici olduğu tespit edilmiştir. Sözlü ezgilerin büyük bölümünde 7’li hece ölçüsü kullanılmış ve aşk, ağıt, gurbet, kına gibi temaların öne çıktığı görülmüştür. Çalgı repertuvarında cümbüş, Diyarbakır yöresi müziğinin karakteristik ve ayırt edici çalgısı olarak ön plana çıkmış; kent merkezli müzik kültüründe önemli bir temsil aracı hâline gelmiştir. Ayrıca, Diyarbakır halk müziği genellikle sabit mekânlar yerine velime geceleri, düğünler, törenler gibi geçici, topluluk temelli sosyal ortamlarda icra edilmektedir.

Elde edilen bulgular doğrultusunda Diyarbakır yöresi halk müziği kültürü; yaratıcı kimlikte Celal Güzelses, makamsal olarak hüseyni ve uşşak makamları, usul bakımından 4/4 ve 10/8 ölçüler, metinsel olarak 7’li hece ölçüsü ve aşk teması, çalgı açısından ise cümbüş ile kodlanmakta ve temsil edilmektedir.

Anahtar Kelimeler

Diyarbakır Türk Halk Müziği , Kültürel Kodlar , Etnomüzikoloji

Kaynakça

• Abakay, M. Ali. (1995). Diyarbakır Folklorundan Kesitler “Celal Güzelses” Diyarbakır Halk Mûsıkîsi Üzerine İnceleme, Diyarbakır Büyükşehir Belediyesi Kültür Sanat Yayınları. google scholar
• Aras Oruç, İ. (2025). Çokkültürlülük Perspektifine Göre Medeniyetler Korosu. Ayalgu İnterdisciplinary Turkhish Music Research Journal. google scholar
• Çakmak, S. (2019). Diyarbakır’da Kültürel Müzik Çeşitliliği ve Geleneksel Halk Müziğine Tesirleri. Yüzüncü Yıl Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi(44), 153-170. google scholar
• Giray, Z. M. (2010). Diyarbakır musiki folkloru (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Sakarya Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü. google scholar
• Güldoğan, V. (2011). Diyarbakır tarihi. Kripto Kitaplar. google scholar
• Karataş, Ö. S. (2022). Klasik Türk mûsikîsinde makam analizi. Ü. S. Şen, Y. Şen, & Ş. Ö. Akçay (Eds.), Müzik araştırmalarında bilimsel yöntem ve yaklaşımlar (s. 69-90). Nobel Yayıncılık. google scholar
• Küçükuncular, O. (2019). Diyarbakır müzik kültürü ve Celal Güzelses’in T.R.T. repertuvarındaki eserlerine yönelik tespitler (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). İnönü Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü. google scholar
• Laçin, G. (2023). Diyarbakır müzik folkloründe yer alan Velime Grubu ile günümüz Mahalli İcra Ekibinin müzik anlayışının karşılaştırılması: durum çalışması. Türk Müziği, 257-268. google scholar
• Meriç, C. (2015). Kültürden irfana. İletişim Yayınları. google scholar
• Özay, A. K. (2019). Diyarbakır Yöresi Erkek Halayı Oyununda Melodi ve Makam Analizi. Atatürk Üniversitesi, Güzel Sanatlar Enstitüsü. google scholar
• Özlem, D. (2008). Kültür bilimleri ve kültür felsefesi. Doğu Batı Yayınları.google scholar
• Rapaille, C. (2011). Kültür kodu (D. Dölek, Çev.). FGP Yayıncılık. google scholar
• Scalbert-Yücel, C. (2009). The invention of a tradition: Diyarbakir’s dengbêj project. European Journal of Turkish Studies, 10, 1–16. google scholar
• Yaşar, S. (2006). Diyarbakır-Bismil Türkmenhacı Köyü Halk Kültüründe Müzik Unsurları. Milli Folklor Dergisi, 18(71), 9–14. google scholar
• Yöre, S. (2000). Türkiye’de Halk Müziğinin Çeşitliliği ve Yapısı Üzerine. Orkestra Aylık Müzik Dergisi, (313) s.38-46. google scholar
• Yöre, S. (2012). Kırşehir yöresi halk müziği kültürünün kodları ve temsiliyeti. Uluslararası İnsan Bilimleri Dergisi, 9(1), 563-584. google scholar