From Diyarbakır to Elazığ: A comparative Analysis of Vocal Performance in Maya

Öz

Traditional folk music has historically been one of the principal means through which the people of Anatolia have expressed their social and cultural lives. This musical tradition has played a decisive role in various social occasions such as weddings, military farewells, migration, and death, conveying not only the joy, happiness, and enthusiasm of Anatolian society, but also its sorrow, separation, and longing. This multidimensional transmission of emotion has led to the emergence of distinctive genres and melodies in different regions of Anatolia, shaped by geographical and cultural conditions. One of the fundamental ways to understand a condition or phenomenon is to classify it within a particular system. In this context, the concept of genre may be defined as a category formed by the grouping of elements that share common characteristics. The regional differences that emerged in Anatolia due to geographical and cultural conditions were reflected in musical products through sociocultural lifestyles, narrative traditions, beliefs, and regional performance styles, thereby laying the groundwork for the formation of local musical idioms. In traditional folk music, genre refers to the classification of musical works according to these multilayered characteristics. In traditional folk music, uzun hava is defined as a performance genre characterized by free rhythm, the absence of a fixed meter, and openness to the performer’s interpretation; nevertheless, it does not possess a completely free structure, but rather an inherent “internal rhythm.” Since 1926, definitions of uzun hava have associated it with forms in European music such as recitative and parlando rubato; it has thus been described as a melodic type not bound by fixed rhythmic patterns, yet shaped within the framework of particular modal and melodic progressional characteristics. In this respect, uzun hava may be regarded as a performative field that foregrounds the individual interpretation of the performer while developing within the boundaries of established melodic patterns and traditional stylistic conventions. Maya is one of the uzun hava genres most frequently performed, particularly in the Eastern and Southeastern Anatolia regions. It also possesses a distinctive melodic progression, regional style, and performance characteristics. The regions of Diyarbakır and Elâzığ are among the areas where the maya genre is especially prominent and are known as regions that have hosted numerous civilizations throughout history. Factors such as the geographical location, climate, and social structure of both regions have played an active role in shaping the maya genre and its modes of performance. In this study, the concepts of “genre,” “uzun hava,” and “maya” in traditional folk music were examined in detail in light of the relevant literature; subsequently, two examples of maya from the Diyarbakır and Elâzığ regions were comparatively analyzed. Employing comparative document analysis, one of the qualitative research methods, the study was based on works performed by Celal Güzelses and Enver Demirbağ, two significant source performers from these regions. Within this framework, the vocal performance characteristics of the works were evaluated in terms of ornamentation techniques, formulaic melodic patterns, and styles of vocal articulation through auditory analysis and musical transcription. The findings revealed that there are notable similarities as well as differences between the maya performances of the two regions. It was concluded that these elements, which are of great importance in the context of regional identity and cultural diversity, have endowed the maya performances in both regions with distinctive characteristic structures. Finally, this study aims to make a significant contribution to the vocal performance traditions of these two regions. In doing so, it sheds light on the cultural interaction between Diyarbakır and Elâzığ and emphasizes the richness of Anatolia’s traditional folk music heritage.

Anahtar Kelimeler

• Genres in Traditional Folk Music
• Uzun Hava
• Maya
• Vocal Performance
• Comparative Analysis

Diyarbakır’dan Elâzığ’a Maya Avazı: Karşılaştırmalı Ses İcrası Analizi

Öz

Geleneksel halk müziği, tarih boyunca Anadolu insanının sosyal ve kültürel yaşamını ifade etmesinde temel araçlardan biri olmuştur. Anadolu toplumunun sevinç, mutluluk ve coşkusu olduğu kadar hüzün, ayrılık ve özlemini de ifade eden bu müzik türü, düğün, asker uğurlama, göç ve ölüm gibi farklı toplumsal olaylarda belirleyici rol üstlenmiştir. Bu çok yönlü duygu aktarımı, Anadolu’nun farklı yörelerinde, coğrafi ve kültürel şartlara bağlı olarak özgün türlerin ve ezgilerin oluşmasını sağlamıştır. Bir durumu veya olguyu anlamanın temel yolu, onu belirli bir sistem içerisinde sınıflandırmaktan geçmektedir. Bu bağlamda “tür” kavramı, ortak özellikler taşıyan unsurların bir araya gelmesiyle oluşan bir birliktelik olarak ifade edilmektedir. Anadolu coğrafyasında coğrafi ve kültürel şartlara bağlı olarak ortaya çıkan farklılıklar; sosyokültürel yaşam biçimleri, anlatı gelenekleri, inançlar ve bölgesel tavırlar aracılığıyla müzik ürünlerine yansımış ve yöresel üslupların oluşmasına zemin hazırlamıştır. Geleneksel halk müziğinde tür ise, bu çok katmanlı özellikler doğrultusunda eserlerin sınıflandırılmasıdır. Geleneksel halk müziğinde uzun hava; serbest ritimli, usulsüz ve icracının yorumuna açık bir icra türü olarak tanımlanmakla birlikte, tamamen serbest olmayan ve “iç ritim” özelliği taşıyan bir yapıya sahiptir. 1926’dan itibaren yapılan tanımlamalarda uzun hava, Avrupa müziğindeki resitatif ve parlando rubato gibi formlarla ilişkilendirilmiş; usûl kalıplarına bağlı olmayan ancak belirli dizi ve seyir özellikleri çerçevesinde şekillenen bir ezgi tipi olarak açıklanmıştır. Bu bağlamda uzun havalar, icracının bireysel yorumunu ön plana çıkaran, ancak belirli kalıplaşmış melodik yapı ve geleneksel üslup sınırları içerisinde gelişen bir icra alanı olarak değerlendirilmektedir. Maya, özellikle Doğu ve Güneydoğu Anadolu bölgelerinde sıklıkla icra edilen uzun hava türlerinden birisidir. Ayrıca belirgin bir melodik seyre, yöresel üsluba ve icra özelliklerine sahiptir. Diyarbakır ve Elâzığ yöreleri ise maya türünün en sık öne çıktığı, tarih boyunca birçok medeniyete ev sahipliği yapmış bölgeler olarak bilinir. Her iki bölgenin coğrafi konumu, iklimi ve sosyal yapısı gibi etkenler maya türünün ve icra biçimlerinin şekillenmesinde etkin bir rol oynamıştır. Bu araştırmada, geleneksel halk müziğinde yer alan “tür”, “uzun hava” ve “maya” kavramları ilgili literatür doğrultusunda detaylı bir biçimde incelenmiş; ardından Diyarbakır ve Elâzığ yörelerine ait iki maya örneği karşılaştırmalı olarak analiz edilmiştir. Nitel araştırma yöntemlerinden karşılaştırılmalı doküman analizinin kullanıldığı çalışmada, her iki yörenin önemli kaynak kişilerinden Celal Güzelses ve Enver Demirbağ’ın icra ettiği eserler temel alınmıştır. Bu kapsamda eserlerin ses icrası özellikleri; işitsel analiz ve nota yazımı yoluyla süsleme teknikleri, kalıp ezgiler ve hançere kullanım biçimleri açısından değerlendirilmiştir. Araştırma sonucunda, her iki bölgenin maya icraları arasında belirgin benzerlikler ve farklılıklar bulunduğu tespit edilmiştir. Bölgesel kimlik ve kültürel çeşitlilik bağlamında büyük önem taşıyan bu unsurların, her iki yöredeki maya icralarına kendine has karakteristik bir yapı kazandırdığı sonucuna varılmıştır. Son olarak bu çalışma iki yörenin ses icrası geleneğine önemli katkılar sağlamayı hedeflemektedir. Böylelikle Diyarbakır ve Elâzığ bölgeleri arasındaki kültürel etkileşime ışık tutulmakta ve Anadolu’nun geleneksel halk müziği alanındaki zenginliğine vurgu yapılmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Geleneksel Halk Müziğinde Türler
• Uzun Hava
• Maya
• Ses İcrası
• Karşılaştırmalı Analiz

Kaynakça

1. Akbaş, E. (2019). TRT Türk Halk Müziği repertuvarında yer alan maya türündeki uzun havaların müzikal açıdan incelenmesi (Tez No: 616696) [Yüksek lisans tezi]. Atatürk Üniversitesi, Erzurum. google scholar
2. Akbaş, E., & Şen, Y. (2020). Türk Halk Müziği repertuvarında yer alan maya türündeki uzun havalar üzerine bir araştırma. Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi, 13(71), 467–499. google scholar
3. Akdoğu, O. (1995). Türk müziğinde türler ve biçimler (2. bs.). Can Ofset. google scholar
4. Ataman, S. Y. (1953, Şubat). Halk musikisinde çok seslilik meselesi. Türkiye Folklor Araştırmaları Derneği Dergisi, 43, 677. google scholar
5. Demir, S. (2011). Türk halk müziğinde tür meselesi (Tez No: 306720) [Doktora tezi]. Sakarya Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü. google scholar
6. Demir, Z. (1999). TRT repertuvarında bulunan Denizli türkülerinin, makam ayak, tür ve usûl yönünden incelenmesi (Tez No: 092567) [Yüksek lisans tezi]. Ege Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Temel Bilimler Anabilim Dalı. google scholar
7. Dönmez, M. (2014). Konularına göre yapılmış türkü sınıflandırmalarının geleneksel Türk halk müziği nazariyatı açısından. Journal of Turkish Studies. google scholar
8. Duygulu, M. (2014). Türk halk müziği sözlüğü. Pan Yayıncılık. google scholar

9. Emnalar, A. (1998). Türk halk müziği ve nazariyatı. Ege Üniversitesi Basımevi. google scholar
10. Ersen, M. (2019). Türk halk müziğinde bir uzun hava türü olan "Maya"nın müzikal açıdan incelenmesi (Tez No: 580637) [Yüksek lisans tezi]. Haliç Üniversitesi, İstanbul. google scholar
11. Ersoy, İ. (2017). Müzikte tür kavramı: Müzik türleri sınıflandırmasında yeni bir model önerisi. Ege Üniversitesi Devlet Türk Musikisi Konservatuvarı Dergisi, (11), 1–16. google scholar
12. Gazimihal, M. R. (1950, Ocak). Uzun hava. Türk Folklor Araştırmaları Derneği Dergisi, 6, 83. google scholar
13. Gündoğdu, S. (2022). Şark Bülbülü Celal Güzelses’in yaşamından kesitler ve "Kar mı yağmış Diyarbakır’ın dağına" mayası özelinde ses icrasının incelenmesi. In Müzik kültürüne dair çeşitli görüşler XI (pp. 197–208). Eğitim Yayınevi. google scholar
14. Gündoğdu, S. (2024). Harput yöresindeki uzun hava formundaki eserlerin makam, form ve ses icrası özellikleri bakımından incelenmesi (Tez No: 908056) [Sanatta yeterlik tezi]. Ankara Müzik ve Güzel Sanatlar Üniversitesi, Ankara. google scholar
15. Gündoğdu, S. (2025). Uzun havalardaki iç ritim olgusunun nota yazımına yansımaları. In 1. Uluslararası MARMARİS Sanat ve Tasarım Sempozyumu. google scholar
16. Gündoğdu, S. (2025). Silifke yöresi ses icrasında hançere motifleri: Silifke folklor ekibi örneği. Yegah Müzikoloji Dergisi, 8(1), 807–831. google scholar
17. Kaygısız, M. (2000). Türkler’de müzik. Kaynak Yayınları. google scholar
18. Öncel, M. (2022). Türk Halk Müzi: Formlar-Çalgılar ve Yedi Bölgeden Hikâyeli Türküler. Evrensel Değerler Derneği. google scholar
19. Özbek, M. (1981). Folklor ve türkülerimiz. Ötüken Yayınevi. google scholar
20. Özbek, M. (2009). Türkülerin dili (Sözlük). Ötüken Neşriyat. google scholar
21. Özdemir, E. (2024). Âşık müziğinden türeyen bir uzun hava türünün tasnif ve önerisi: “Derbeder havası.” google scholar
22. Özgül, M., Turhan, S., & Dökmetaş, K. (1996). Uzun havalarımız. Ankara. google scholar
23. Pinter, C. M., & Fejervari, B. (2008). The significance of the varieties of parlando rubato in the rhythmic language of “Bluebeard’s Castle.” Studia Musicologica, 49(3/4), 369–382. [suspicious link removed] google scholar
24. Ren, X., Lv, Y., Wang, K., & Han, J. (2017, February). Comparative document analysis for large text corpora. In Proceedings of the tenth ACM international conference on web search and data mining (pp. 325–334). google scholar
25. Sarısözen, M. (1962). Türk halk müziği usulleri. google scholar
26. Şenel, S. (1992). Türk halk musikisinde “uzun hava” tanımları ve bu tanımlar etrafında ortaya çıkan problemler. In IV. Milletlerarası Türk Halk Kültürü Kongresi Bildirileri, Ankara. google scholar
27. Sunguroğlu, İ. (1961). Harput yollarında (Cilt 3). Elazığ Kültürü ve Tanıtma Vakfı Yayınları. google scholar
28. Türk Dil Kurumu. (1974). Bilim ve sanat terimleri sözlüğü. Erişim tarihi: 7 Mayıs 2025, https://sozluk.gov.tr/ google scholar
29. Türk Dil Kurumu. (1983). Gösterim sanatları terimleri sözlüğü. Erişim tarihi: 6 Mayıs 2025, https://sozluk.gov.tr/ google scholar
30. Türk Dil Kurumu. (n.d.). TDK sözlüğü. Erişim tarihi: 7 Mayıs 2025, https://sozluk.gov.tr/ google scholar
31. Repertukul. (n.d.). TRT Türk Halk Müziği repertuvarı. Erişim tarihi: 26 Nisan 2025, https://www.repertukul.com/ google scholar