Âşık Veysel Üslubunun Müzikal Kodları: Nota, Makam ve Söz Dili Üzerinden Bir Okuma

Öz

Bu çalışma, Âşık Veysel’in müzikal üslubunu “müzikal kodlar” kavramı çerçevesinde yapısal olarak incelemeyi amaçlamaktadır. Araştırma, mahlas taşıyan, notası ve ses kaydına erişilebilen yirmi eser üzerinden yürütülmüş; nota temelli müzikal analiz ile sözel çözümleme birlikte değerlendirilmiştir. Müzikal analiz kapsamında makam tercihleri, ezgisel seyir anlayışı, ritmik yapı ve biçimsel örgütlenme incelenmiş; sözel analizde hece ölçüsü, nazım birimi, uyak düzeni ve tematik yapı ele alınmıştır. Eserler arası karşılaştırmalı değerlendirme sonucunda, belirli yapısal noktalarda tekrar eden ezgisel yapıların varlığı tespit edilmiştir. Araştırma sonuçları, repertuvarın belirgin biçimde Hüseynî makamı merkezli olduğunu, melodik hareketlerin dar ses alanında ve karar odaklı ilerlediğini göstermektedir. Ritmik yapı çoğunlukla düzenli zamanlı ölçülerde yoğunlaşmakta; biçimsel kurgu ise kıta merkezli ve tekrar temelli bir yapı sergilemektedir. Sözel düzlemde 11’li hece ölçüsünün baskınlığı ve tasavvufi tematik yoğunluk dikkat çekmektedir. Söz başlangıçlarında, orta bölümlerde ve karar alanlarında görülen tekrar eden ezgisel yapılar %25 ile %45 arasında değişen oranlarda tespit edilmiştir. Bu çalışma, müzikal kod kavramını mutlak ve sabit kalıplar olarak değil; repertuvar içerisinde belirli oranlarda tekrar eden ve yapısal tutarlılık oluşturan eğilimler olarak ele almaktadır. Elde edilen bulgular incelendiğinde Âşık Veysel’in Türk halk müziğinin çok katmanlı yapısını birlikte işlemesiyle müzikal kimliğini oluşturduğunu göstermekte ve Türk halk müziğinde bireysel üslubun analitik olarak tanımlanabileceğine işaret etmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Âşık Veysel
• Müzikal Üslup
• Makam-Nota Analizi

The Musical Codes of Âşık Veysel’s Style: A Musicological Analysis of Notation, Makam, and Poetic Language

Öz

This study aims to examine the musical style of Âşık Veysel structurally within the framework of the concept of “musical codes.” The research was conducted on twenty works that contain a mahlas (poetic signature) and whose notations and audio recordings are accessible. In this context, notation-based musical analysis and textual analysis were evaluated together. Within the scope of musical analysis, modal preferences, melodic progression characteristics, rhythmic structure, and formal organization were examined, while the textual analysis focused on syllabic meter, poetic units, rhyme schemes, and thematic structures. As a result of the comparative evaluation among the works, the presence of recurring melodic patterns at certain structural points was identified. The findings indicate that the repertoire is predominantly centered on the Hüseynî mode, with melodic movements progressing within a narrow pitch range and exhibiting a cadence-oriented character. The rhythmic structure is largely concentrated in regular meters, whereas the formal construction displays a stanza-centered and repetition-based organization. On the textual level, the predominance of the eleven-syllable meter and the density of mystical themes are noteworthy. Recurring melodic patterns observed at the beginnings of verses, in middle sections, and at cadence points were identified at rates varying between 25% and 45%. This study approaches the concept of musical codes not as absolute and fixed formulas, but as tendencies that recur within the repertoire at certain rates and contribute to structural consistency. The overall findings demonstrate that Âşık Veysel constructs his musical identity through the integrated use of the multilayered characteristics of Turkish folk music and suggest that individual stylistic features in this tradition can be analytically defined.

Anahtar Kelimeler

• Âşık Veysel
• Musical Style
• Makam-Notation Analysis

Kaynakça

1. Avşar. Z. (2023). Âşık Veysel türkülerinin edebi ve prozodi yönünden incelenmesi [Yayımlanmamış /yüksek lisans tezi]. Haliç Üniversitesi google scholar
2. Boratav, P. N. (1982). Halk edebiyatı dersleri. Adam Yayınları. google scholar
3. Cook, N. (1987). A guide to musical analysis. Oxford University Press. google scholar
4. Gökkaya. E. F. (2023). Lisans müzik programlarındaki ses eğitimcilerinin görüşleri doğrultusunda, Âşık Veysel türkülerinin ses eğitimi disiplinine uygunluğunun incelenmesi [Yayımlanmamış /yüksek lisans tezi]. Sivas Cumhuriyet Üniversitesi google scholar
5. Güçlü. D. (2016). Âşık Veysel'in düşünce dünyasını oluşturan temel inanç görüşlerinin ve felsefenin Bektâşîlik ile ilişkisi [Yayımlanmamış /yüksek lisans tezi]. Hacettepe Üniversitesi google scholar
6. Karabulut. E. (2019). Kaynak kişilerin icrası ile derleme / notaya alım sürecinde ortaya çıkan farklar- Âşık Veysel Şatıroğlu örneği [Yayımlanmamış /yüksek lisans tezi]. Hacettepe Üniversitesi. google scholar
7. Krippendorff, K. (2018). Content analysis: An introduction to its methodology (4th ed.). Sage. google scholar
8. Mayring, P. (2014). Qualitative content analysis: Theoretical foundation, basic procedures and software solution. Klagenfurt. google scholar

9. Meyer, L. B. (1956). Emotion and meaning in music. University of Chicago Press. google scholar
10. Meyer, L. B. (1989). Style and music: Theory, history, and ideology. Chicago: University of Chicago Press. google scholar
11. Özbek, M. (2013). Popüler kültür ve Orhan Gencebay arabeski (2. baskı). İletişim Yayınları. google scholar
12. Özbek, M. (2013). Türk halk müziği el kitabı. İstanbul: Pan Yayıncılık. google scholar
13. Özdek, A. (2021, Mayıs 7-9). Türk Halk Müziği Eserlerinde Analitik Çözümleme Yaklaşımları Üzerine Bir Değerlendirme [Konferans sunum özeti]. Doğumunun 150. Yılında Uluslararası “Üstad-ı Cihan Tamburi Cemil Bey Çevrimiçi Sempozyumu, Türkiye. google scholar
14. Özdek, A. (2022). Anadolu müziğini doğru anlamak ve aktarmak üzerine bir örnek: “uzun ince bir yoldayım”. Anadolu Müzik Kültürü Dergisi, (1), 85-111. google scholar
15. Özdek, A., Kulay, G. (2024, Mart 21-23). Âşık Veysel ve Sazı Üzerine Bazı Tespitler [Konferans sunum özeti]. I. Uluslararası bilim, sanat ve toplumda aşıklık geleneği sempozyumu, Ankara. google scholar
16. Özkan, İ. H. (2010). Türk musikisi nazariyatı ve usulleri. Ötüken Neşriyat. google scholar
17. Sarısözen, M. (1962). Türk halk müziği ve problemleri. Kültür Bakanlığı Yayınları. google scholar
18. Say, A. (2001). Türk halk müziğinde yapı ve biçim. Müzik Ansiklopedisi Yayınları. google scholar
19. Tagg, P. (2013). Music’s meanings: A modern musicology for non-musos. The Mass Media Music Scholars’ Press. https://tagg.org/mmmsp/NonMuso/ google scholar
20. Turhan, S. (1997). Türk halk müziği nazariyatı. Kültür Bakanlığı Yayınları. google scholar
21. Tüfekçi, N. (1999). Türk halk müziğinde makam kavramı sorunu. In S. Turhan (Ed.), Türk halk müziği üzerine araştırmalar (ss. 45-58). Kültür Bakanlığı Yayınları. google scholar
22. Yıldırım, A., & Şimşek, H. (2018). Sosyal bilimlerde nitel araştırma yöntemleri (11. baskı). Seçkin. google scholar
23. Repertükül. (2026, 20 02). Kırık Havalar. Repertükül repertuvar türküleri külliyatı. https://www.repertukul.com google scholar
24. Türkiye Radyo Televizyon Kurumu. (t.y.). Türk halk müziği nota arşivi. TRT Müzik Dairesi Başkanlığı. google scholar
25. Ulaş. (07.04.207). Ağlayalım Atatürk’e-Âşık Veysel Şatıroğlu [Video]. YouTube. https://www.youtube.com/watch?v=qdes9l5WJnY&list=RDqdes9l5WJnY&start_radio=1 google scholar
26. Eskilerden. (14.11.2015). Âşık Veysel Allah Birdir Peygamber Hak Şiiri [Video]. YouTube. https://www.youtube.com/watch?v=Un13co1Dm44&list=RDUn13co1Dm44&start_radio=1 google scholar
27. BigBakuTV. (28.04.2013). Âşık Veysel-Anlatmam derdimi Dertsiz İnsana [Video]. YouTube. https://www.youtube.com/watch?v=t64yH04XWs8&list=RDt64yH04XWs8&start_radio=1 google scholar
28. Kalan Müzik. (27.11.2023). Âşık Veysel-Asırlar Elimde Bir Tesbih Gibi [Video]. YouTube. https://www.youtube.com/watch?v=bDjxqfOXqMk&list=RDbDjxqfOXqMk&start_radio=1 google scholar
29. Kalan Müzik. (27.11.2023). Âşık Veysel-Bahar Gelir Kudurursun [Video]. YouTube. https://www.youtube.com/watch?v=heyib5wDT-M&list=RDheyib5wDT M&start_radio=1 google scholar
30. Kalan Müzik. (09.04.2016). Âşık Veysel-Ben Gidersem Sazım Sen Kal [Video]. YouTube. https://www.youtube.com/watch?v=6fFuVCLIEF8&list=RD6fFuVCLIEF8&start_radio=1 google scholar
31. Esen Müzik. (05.05.2016). Beni Hor Görme Kardeşim (Âşık Veysel) Official Audio [Video]. YouTube. https://www.youtube.com/watch?v=gL8ccdjDgVM&list=RDgL8ccdjDgVM&start_radio=1 google scholar
32. TRT Arşiv. (25.10.2023). Âşık Veysel-Bir Küçük Dünyam Var İçimde Benim (1969) | TRT Arşiv [Video].YouTube.https://www.youtube.com/watch?v=3JMLNqsUjc0&list=RD3JMLNqsUjc0&start_radio=1 google scholar
33. Türküola Müzik. (31.10.2016). Âşık Veysel-Bir Ulu Ağaçtan Bir Yaprak Düşse [Video]. YouTube.https://www.youtube.com/watch?v=B02OI_4fCkE&list=RDB02OI_4fCkE&start_radio=1 google scholar
34. Kalan Müzik. (09.04.2016). Âşık Veysel- Derdimi Dökersem Derin Dereye [Video]. YouTube. https://www.youtube.com/watch?v=1W-pPq5DEmc&list=RD1W pPq5DEmc&start_radio=1 google scholar
35. TRT Arşiv. (21.03.2019). Âşık Veysel- Kara Toprak (1969) | TRT Arşiv [Video]. YouTube. https://www.youtube.com/watch?v=BwAjsvfRbTY&list=RDBwAjsvfRbTY&start_radio=1 google scholar
36. Habibornekol. (21.04.2007). Âşık Veysel- Dünyada Tükenmez Murat Varmış [Video]. YouTube. https://www.youtube.com/watch?v=-KekLzuYkPo&list=RD-KekLzuYkPo&start_radio=1 google scholar
37. Gunerguk. (22.06.2011). Âşık Veysel- Esti Bahar Yeli Karlar Eridi [Video]. YouTube. https://www.youtube.com/watch?v=2FUhLYtk0xo&list=RD2FUhLYtk0xo&start_radio=1 google scholar
38. Yüreğimizi Yakan Dertli Türkülere Sor Beni. (03.11.2022). Âşık Veysel- Geçti Bahar Geldi Yazın [Video]. YouTube. https://www.youtube.com/watch?v=fWAr-z-lbKw&list=RDfWAr-z-lbKw&start_radio=1 google scholar
39. Kalan Müzik. (27.11.2023). Âşık Veysel- Gonca Gülün Kokusuna Meftunum [Video]. YouTube. https://www.youtube.com/watch?v=ABoRHDR2dDI&list=RDABoRHDR2dDI&start_radio=1 google scholar
40. Gulyabani. (14.04.2009). Âşık Veysel- Güzelliğin On Para Etmez [Video]. YouTube. https://www.youtube.com/watch?v=mvGkJag5r6c&list=RDmvGkJag5r6c&start_radio=1 google scholar
41. Kalan Müzik. (27.11.2023). Âşık Veysel- Hayal Bana Yakın Yâr Bana Uzak [Video]. YouTube. https://www.youtube.com/watch?v=a_4GAAdS-Hk google scholar
42. Deniz Efsane. Cankut. Aşıklar. Ozanlar. Taş Plak. (03.03.2025). Âşık Veysel- İzi Kayıp Kendi Gizli Bir Yare [Video]. YouTube. https://www.youtube.com/watch?v=5et2txcksno&list=RD5et2txcksno&start_radio=1 google scholar
43. Şarkılara Sığınmak. (21.09.2014). Âşık Veysel- Sen Bir Ceylan Olsan [Video]. YouTube. https://www.youtube.com/watch?v=3JA7SGTB0rs&list=RD3JA7SGTB0rs&start_radio=1 google scholar
44. Kalan Müzik. (27.11.2023). Âşık Veysel- Uzun İnce Bir Yoldayım [Video]. YouTube. https://www.youtube.com/watch?v=_IP9IW7Yv9g&list=RD_IP9IW7Yv9g&start_radio=1 google scholar