Batı Karadeniz Geleneksel Yemek Kültürünün Somut Olmayan Kültürel Miras Kapsamında Değerlendirilmesi: Safranbolu Örneği

Öz

Amaç: Bu çalışma, Batı Karadeniz geleneksel yemek kültürünün somut olmayan kültürel miras öğeleri içindeki yeri ve önemi, geçmişten günümüze nasıl geldiği/korunduğu, günümüzde eski orijinal özelliğini koruyup korumadığı, uygulanıp/uygulanmadığı, yok olmuş ya da yok olmaya yüz tutmuş yemek çeşidi var mı? Sorusuna cevap vermek amacıyla, Safranbolu ilçesindeki geleneksel yemek kültürünün bu bağlamda karşılaştırmasının yapılması amaçlanmıştır. Bu önemli turizm kentine ait yemek kültürünün, kent turizmine etkisini belirlemek için yerel halk ile görüşmeler gerçekleştirilmiş ve kültürel turizme katkı sağlaması amaçlanmıştır.

Yöntem: Bu araştırmada nitel araştırma tekniklerini barındıran yarı yapılandırılmış görüşme tekniği kullanılmıştır. Alana uygun tespit edilen sorular aracılığıyla görüşmeler sağlanmıştır. Nitel araştırma yöntemi kapsamında, araştırmanın yapıldığı kent olan Safranbolu'da 25 kişi ile yüz yüze görüşme yapılmıştır. İçerik analizi yapılarak, her ayrı soru için tablolar oluşturulmuştur.

Bulgular: Safranbolu, geleneksel yemek kültürünün somut olmayan kültürel miras kapsamında yaşayan, mekâna ve toplumsal yapıya bağlı bir pratik olduğunu ortaya koymaktadır. Safranbolu’da geleneksel yemeklerin daha çok ev içi üretim, özel günler ve aile belleği üzerinden korunduğu tespit edilmiştir. Kentte yemek bilgisinin ağırlıklı olarak kadınlar aracılığıyla kuşaktan kuşağa aktarıldığı, ancak turizm ve ticarileşme süreçlerinin tariflerde sadeleşme ve özgünlük kaybı riskini beraberinde getirdiği görülmüştür. Bulgular ayrıca yerel yemeklerin toplumsal kimliği güçlendirdiğini, aidiyet duygusunu pekiştirdiğini ve UNESCO Somut Olmayan Kültürel Miras kriterleri açısından aktarım, süreklilik ve toplumsal temsil niteliklerini büyük ölçüde karşıladığını göstermektedir.

Pratik Çıkarımlar: Safranbolu, Batı Karadeniz mutfağının yalnızca beslenme değil; kimlik, bellek ve yerel kalkınma aracı olduğunu göstermektedir. Bu nedenle geleneksel yemek kültürü, somut olmayan kültürel miras politikalarına aktif biçimde entegre edilmelidir.

Özgünlük/Bilimsel Katkı: Çalışmanın en önemli özgün katkılarından biri, kırsal–kentsel ve kara–deniz etkileşiminin yemek kültürü üzerindeki yansımalarını aynı bölge içinde iki farklı yerleşim örneği üzerinden analiz etmesidir. Safranbolu’nun tarihsel konak kültürü ve ev içi üretime dayalı mutfağı coğrafi çevre, ekonomik faaliyet ve kültürel süreklilik arasındaki ilişki somut biçimde ortaya konmuştur.

Anahtar Kelimeler

• Yemek kültürü
• Somut olmayan kültürel miras
• Safranbolu

Evaluation of Western Black Sea Traditional Food Culture in the Scope of Intangible Cultural Heritage: The Case of Safranbolu

Öz

Purpose: This study aims to answer the question of the place and importance of traditional food culture in the Western Black Sea region within the intangible cultural heritage elements, how it has come down to the present day/been preserved, whether it retains its original characteristics today, whether it is still practiced, and whether there are any food types that have disappeared or are on the verge of disappearing. The study compares the traditional food culture of Safranbolu district within this context. Interviews were conducted with local people to determine the impact of this important tourism city's food culture on urban tourism and to contribute to cultural tourism.

Method: This research used a semi-structured interview technique incorporating qualitative research techniques. Interviews were conducted using questions appropriate to the field. Within the scope of qualitative research methodology, face-to-face interviews were conducted with 25 people in Safranbolu, the city where the research was conducted. Content analysis was performed, and tables were created for each question.

Findings: Safranbolu reveals that traditional food culture is a living practice within the scope of intangible cultural heritage, tied to the place and social structure. In Safranbolu, it has been determined that traditional dishes are preserved primarily through home-based production, special occasions, and family memory. It has been observed that culinary knowledge in the city is predominantly passed down from generation to generation through women, but tourism and commercialization processes carry the risk of simplification and loss of originality in recipes. The findings also show that local dishes strengthen social identity, reinforce a sense of belonging, and largely meet the criteria of transmission, continuity, and social representation in terms of UNESCO Intangible Cultural Heritage.

Practical Implications: Safranbolu demonstrates that Western Black Sea cuisine is not only about nutrition but also a tool for identity, memory, and local development. Therefore, traditional food culture should be actively integrated into intangible cultural heritage policies.

Originality/Scientific Contribution: One of the most important original contributions of the study is its analysis of the reflections of rural-urban and land-sea interaction on food culture through two different settlement examples within the same region. The relationship between Safranbolu's historical mansion culture and its home-based cuisine, geographical environment, economic activity, and cultural continuity is concretely revealed.

Anahtar Kelimeler

• Food culture
• Intangible Cultural Heritage
• Safranbolu

Kaynakça

1. Aghayeva, N., & Bogenç, Ç. (2022). Mimaride ekolojik yaklaşımlar. İksad Yayınevi.
2. Aktan, C. C., & Tutar, H. (2007). Bir sosyal sabit sermaye olarak kültür. Pazarlama ve İletişim Kültürü Dergisi, 6(20), 1–11.
3. Ayaz, N., Artuğer, S., & Türkmen, F. (2009). Tarihi Zela (Zile) ilçesindeki yerel halkın turizme bakış açılarını belirlemeye yönelik bir alan araştırması. Ticaret ve Turizm Eğitim Fakültesi Dergisi, 2, 103–124.
4. Bakkaloğlu, M., Türker, N., & Dağ, T. (2024). Safranbolu’nun tören yemekleri ve tören yemek kültürünün incelenmesi. Journal of Academic Tourism Studies, 5(1), 27–45.
5. Bekci, B. (2022). Cruise tourism directed to natural and cultural landscape areas in the Black Sea Basin. Journal of Multidisciplinary Academic Tourism, 7(2), 1–17. https://doi.org/10.31822/jomat.2022-7-2-1.
6. Bekci, B., Dinçer, D., & Üçok, M. (2017). Contribution of sustainable gastronomic tourism in Rize province to recreational areas: The case of Guneysu. International Journal of Social and Economic Sciences, 7, 7–11.
7. Bekci, B., Taşkan, G., & Bogenç, Ç. (2013). A habitant-focused approach to the concept of eco-city at industrialized cities with a rural city character (Bartın-Karabük) Turkey sample. Journal of Food, Agriculture & Environment, 11(2), 867–872.
8. Bessière, J. (2013). Heritagisation, a challenge for tourism promotion and regional development: An example of food heritage. Journal of Heritage Tourism, 8(4), 275–291. https://doi.org/10.1080/1743873X.2013.770861

9. Bogenç, Ç., & Bekci, B. (2020). Regeneration of historical Akçaabat Ortamahalle. International Refereed Journal on Social Sciences, 6(33), 810–823.
10. Bogenç, Ç., & Bekci, B. (2025). Safranbolu tarihi çarşıda yapay zekâ destekli kültürel miras yönetimi. İçinde Peyzaj mimarlığı konuları (ss. 117–132). Yaz Yayınları.
11. Dönmez, Y., & Türkmen, F. (2018). The relation between the landscape design and brand image in purchase preferences of tourists: The case of Safranbolu and Nevşehir, in Turkey. Applied Ecology and Environmental Research, 16(1), 629–643. https://doi.org/10.15666/aeer/1601_629643
12. Geertz, C. (1973). The interpretation of cultures. Basic Books.
13. Goody, J. (1982). Cooking, cuisine and class: A study in comparative sociology. Cambridge University Press.
14. Güler, S. (2015). Türk mutfağı ve geleneksel tatlılar. Lezzet Yayınları.
15. Gürsoy, D., & Akova, O. (2018). Gastronomi turizmi ve yerel mutfakların sürdürülebilirliği. Detay Yayıncılık.
16. Halıcı, N. (2015). Türk mutfağı. Oğlak Yayıncılık.
17. Hobsbawm, E. J., & Ranger, T. (1983). The invention of tradition. Cambridge University Press.
18. Kivela, J., & Crotts, J. C. (2005). Gastronomy tourism: A meaningful travel market segment. Journal of Culinary Science & Technology, 4(2–3), 39–55.
19. Kocakaya, E., & Dönmez, Y. (2022). Z kuşağının kültürel miras algısı: Safranbolu örneği. Anasay, 6(21), 119–140. https://doi.org/10.33404/anasay.1127416
20. Köse, B., & Dönmez, Y. (2021). Mahalle ölçeğinde kültürel değerlerin kent kimliğine etkileri: Kale Mahallesi-Samsun. Kent Akademisi, 14(4), 1156–1190. https://doi.org/10.35674/kent.955281
21. Mintz, S. W., & Du Bois, C. M. (2002). The anthropology of food and eating. Annual Review of Anthropology, 31, 99–119. https://doi.org/10.1146/annurev.anthro.31.040402.085840
22. Özdemir, N. (2010). Türk mutfak kültürü. Akçağ Yayınları.
23. Öztürk, S., Işınkaralar, Ö., & Yılmaz, D. (2021b). Restorasyon çalışmaları sonrası yerel halkın algı ve tutumları (Kayseri Kalesi örneği). Doğu Coğrafya Dergisi, 26(45), 183–194. https://doi.org/10.17295/ataunidcd.933070
24. Öztürk, S., Işınkaralar, Ö., Yılmaz, D., & Çılgınoğlu, H. (2021a). Bir kültür turizmi destinasyonu olarak Hasankeyf örneğinde ziyaretçi memnuniyeti. Bartın Orman Fakültesi Dergisi, 23(2), 359–369. https://doi.org/10.24011/barofd.901027
25. Öztürk, S., Işınkaralar, Ö., Yılmaz, D., & İhtiyar, M. (2020). Koruma yaklaşımı olarak tarihi bir güzergâhın kültür rotasına dönüştürülmesi: Kastamonu örneği. Turar Turizm ve Araştırma Dergisi, 9(2), 144–159.
26. Richards, G. (2012). An overview of food and tourism trends and policies. İçinde OECD studies on tourism (ss. 13–46).
27. Sarıtunç, B. (2023). Safranbolu halk kültüründe ritüellerin önemli gastronomi unsuru: Zerde tatlısı. İçinde A. Gökçe, G. Coşkun, N. Eker, E. Dilmaç, & O. Çolak (Ed.), Turizmde yeni trendler. Özgür Yayınları.
28. Türkmen, F., & Dönmez, Y. (2015). Korunan alanların turizme açılmasına ilişkin yerel halkın görüşleri (Yenice örneği). Karabük Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 5(2), 189–204.
29. Tylor, E. B. (1871). Primitive culture: Researches into the development of mythology, philosophy, religion, art, and custom. John Murray.
30. Uğur, İ., & Dönmez, Y. (2021). Somut kültürel miras alanlarının turistik çekicilik açısından değerlendirilmesi: Birgi örneği. Journal of Academic Tourism Studies, 2(2), 131–144. https://doi.org/10.29228/jatos.52523
31. UNESCO. (2003). Convention for the safeguarding of the intangible cultural heritage. UNESCO Publishing.
32. Uslu, E., & Bölükbaşı Ertürk, A. (2019). A design approach of urban furniture in a historical place: Safranbolu. Turkish Studies: Social Sciences, 14(4), 1841–1866. https://doi.org/10.29228/TurkishStudies
33. Uslu, E., Dönmez, Y., & Bölükbaşı Ertürk, A. (2024). Tarihi gar binalarının kullanıcı tercihlerine göre zamansız müzeye dönüştürülmesi üzerine bir araştırma: Ankara Gar Binası örneği. Gazi Üniversitesi Mühendislik Mimarlık Fakültesi Dergisi, 40(1), 429–442. https://doi.org/10.17341/gazimmfd.1413669
34. Yılmaz, D., Öztürk, S., & Işınkaralar, Ö. (2022). Kent imgesinin yapıtaşı olarak sokaklarda mekânsal zenginliğin fraktal geometri ile analizi. Kent Akademisi, 15(3), 1341–1358. https://doi.org/10.35674/kent.996119
35. Yılmaz, D., Öztürk, S., & Işınkaralar, Ö. (2023). Bir yaşam sahnesi olarak sokak algısının kullanıcılar gözünden okunması: Ankara ve İstanbul sokaklarından tespitler. Artium, 11(1), 75–86. https://doi.org/10.51664/artium.1169765