Polibromlu Dibenzo-p-Dioksinler/Furanlar (PBDD/F'lar) ve Hegzabromosiklododekanlar (HBCDD’lar): Kimyasal Oluşum, İzleme, Etki ve Ölçüm
Öz
Kalıcı organik kirleticiler (KOK'lar), biyolojik olarak parçalanmamaları nedeniyle çevrede daha uzun süre kalabilen organik kimyasallardır. Polibromlu dibenzo-p-dioksinler/furanlar (PBDD/F’ler), istemeden üretilen ve Stockholm Sözleşmesi'ne henüz dahil olmamış kirleticilerdir. PBDD/F’ler poliklorlu dibenzo-p-dioksinler/furanlar (PCDD/F'ler) gibi kalıcı halojenize organik kirleticiler olup, lipofilik ve biyoakümülatif özelliklerinden ötürü besin zincirlerinde birikerek insan sağlığı ve çevre üzerinde olumsuz sonuçlar doğurma potansiyeline sahiptirler. PBDD/F'ler esas olarak bromlu alev geciktiricilerin (BFR’lerin) yanması, elektrikli ve elektronik ekipmanların sökülmesi, metal eritme ve atık yakma gibi termal koşullar altında ortaya çıkmaktadır. Hegzabromosiklododekanlar (HBCDD’lar) ise Stockholm KOK'lar Sözleşmesi'nin Ek A kısmında listelenmiş olup; insan maruziyetinin meydana geldiği başta su, toz, hava ve toprak yoluyla taşınarak çevreyi kirletirler. Kontamine olmuş yiyecekler, nefes alma ve içme suyu, insanların HBCDD'lere maruz kalması için üç önemli yoldur. Özellikle balık tüketimi, insanların HBCDD'lere maruz kalmasının ana yollarından biridir. Günümüzde, varlığı, özellikleri, etkileri ve ölçüm yöntemleri de dahil olmak üzere PBDD/F'ların ve HBCDD'lerin kapsamlı bir açıklanması eksiktir; bu nedenle, bu derleme bu bilgileri sağlamak için yapılmıştır.
Anahtar Kelimeler
Kaynakça
- [1] Jensen, S., Johnels, A.G., Olsson, M., Otterlin, G., 1969. DDT and PCB in marine animals from Swedish waters. Nature 224, 247‐250.
- [2] Arnoldsson, K., 2012. Polybrominated dibenzo-p-dioxins: natural formation mechanisms and biota retention, maternal transfer, and effects. Umeå Universitet, Doctoral Dissertation.
- [3] Xiao, X. Hu, J. Chen, D. Bi, X., 2016. Characterization of polybrominated dibenzo-p-dioxins and dibenzo-furans (PBDDs/Fs) in environmental matrices from an intensive electronic waste recycling site, South China. Environmental Pollution 212, 464-471.
- [4] Shen, X., Yang, Q., Shen, J., Yang, L., Wang, M., Yang, Y., Liu, G., 2021. Characterizing the emissions of polybrominated dibenzo-p-dioxins and dibenzofurans (PBDD/Fs) from electric arc furnaces during steel-making. Ecotoxicology and Environmental Safety 208, 11722.
- [5] Lin, Y., Le, S., Feng, C., Qiu, X., Xu, Q., Jin, S., Lu, D., 2021. Exposure and health risk assessment of secondary contaminants closely related to brominated flame retardants (BFRs): Polybrominated dibenzo-p-dioxins and dibenzofurans (PBDD/Fs) in human milk in Shanghai. Environmental Pollution 268, 115121.
- [6] Canli, O., Güzel, B., Karademir, A., 2022. Determination of PCDD/F and DL-PCB pollution levels, source appointment and risk assessment of surface sediments in dam lakes in Istanbul, Türkiye. Environmental Science and Pollution Research 60(29), 90923-90935.
- [7] Ebert, J., Bahadir, M., 2003. Formation of PBDD/F from flame-retarded plastic materials under thermal stress. Environment International 29, 711-716.
- [8] Zhou, Y., Liu, J., 2018. Emissions, environmental levels, sources, formation pathways, and analysis of polybrominated dibenzo-p-dioxins and dibenzofurans: A review. Environmental Science and Pollution Research 25(33), 33082-33102.
Ayrıntılar
Birincil Dil
Türkçe
Konular
Çevre Mühendisliği
Bölüm
Derleme
Yayımlanma Tarihi
31 Temmuz 2023
Gönderilme Tarihi
22 Eylül 2022
Kabul Tarihi
20 Aralık 2022
Yayımlandığı Sayı
Yıl 2023 Cilt: 6 Sayı: 1
APA
Sönmez, F. Ş., Güzel, B., & Canlı, O. (2023). Polibromlu Dibenzo-p-Dioksinler/Furanlar (PBDD/F’lar) ve Hegzabromosiklododekanlar (HBCDD’lar): Kimyasal Oluşum, İzleme, Etki ve Ölçüm. Kocaeli Üniversitesi Fen Bilimleri Dergisi, 6(1), 14-26. https://doi.org/10.53410/koufbd.1178809
AMA
1.Sönmez FŞ, Güzel B, Canlı O. Polibromlu Dibenzo-p-Dioksinler/Furanlar (PBDD/F’lar) ve Hegzabromosiklododekanlar (HBCDD’lar): Kimyasal Oluşum, İzleme, Etki ve Ölçüm. KOUFBD. 2023;6(1):14-26. doi:10.53410/koufbd.1178809
Chicago
Sönmez, Fatma Şevval, Barış Güzel, ve Oltan Canlı. 2023. “Polibromlu Dibenzo-p-Dioksinler/Furanlar (PBDD/F’lar) ve Hegzabromosiklododekanlar (HBCDD’lar): Kimyasal Oluşum, İzleme, Etki ve Ölçüm”. Kocaeli Üniversitesi Fen Bilimleri Dergisi 6 (1): 14-26. https://doi.org/10.53410/koufbd.1178809.
EndNote
Sönmez FŞ, Güzel B, Canlı O (01 Temmuz 2023) Polibromlu Dibenzo-p-Dioksinler/Furanlar (PBDD/F’lar) ve Hegzabromosiklododekanlar (HBCDD’lar): Kimyasal Oluşum, İzleme, Etki ve Ölçüm. Kocaeli Üniversitesi Fen Bilimleri Dergisi 6 1 14–26.
IEEE
[1]F. Ş. Sönmez, B. Güzel, ve O. Canlı, “Polibromlu Dibenzo-p-Dioksinler/Furanlar (PBDD/F’lar) ve Hegzabromosiklododekanlar (HBCDD’lar): Kimyasal Oluşum, İzleme, Etki ve Ölçüm”, KOUFBD, c. 6, sy 1, ss. 14–26, Tem. 2023, doi: 10.53410/koufbd.1178809.
ISNAD
Sönmez, Fatma Şevval - Güzel, Barış - Canlı, Oltan. “Polibromlu Dibenzo-p-Dioksinler/Furanlar (PBDD/F’lar) ve Hegzabromosiklododekanlar (HBCDD’lar): Kimyasal Oluşum, İzleme, Etki ve Ölçüm”. Kocaeli Üniversitesi Fen Bilimleri Dergisi 6/1 (01 Temmuz 2023): 14-26. https://doi.org/10.53410/koufbd.1178809.
JAMA
1.Sönmez FŞ, Güzel B, Canlı O. Polibromlu Dibenzo-p-Dioksinler/Furanlar (PBDD/F’lar) ve Hegzabromosiklododekanlar (HBCDD’lar): Kimyasal Oluşum, İzleme, Etki ve Ölçüm. KOUFBD. 2023;6:14–26.
MLA
Sönmez, Fatma Şevval, vd. “Polibromlu Dibenzo-p-Dioksinler/Furanlar (PBDD/F’lar) ve Hegzabromosiklododekanlar (HBCDD’lar): Kimyasal Oluşum, İzleme, Etki ve Ölçüm”. Kocaeli Üniversitesi Fen Bilimleri Dergisi, c. 6, sy 1, Temmuz 2023, ss. 14-26, doi:10.53410/koufbd.1178809.
Vancouver
1.Fatma Şevval Sönmez, Barış Güzel, Oltan Canlı. Polibromlu Dibenzo-p-Dioksinler/Furanlar (PBDD/F’lar) ve Hegzabromosiklododekanlar (HBCDD’lar): Kimyasal Oluşum, İzleme, Etki ve Ölçüm. KOUFBD. 01 Temmuz 2023;6(1):14-26. doi:10.53410/koufbd.1178809
Cited By
Evaluation of hexabromocyclododecane (HBCD), polybrominated dibenzo-p-dioxins/furans (PBDD/Fs) and polychlorinated dibenzo-p-dioxins/furans (PCDD/Fs) outflows during the destruction of HBCD wastes in a hazardous waste incinerator
Science of The Total Environment
https://doi.org/10.1016/j.scitotenv.2024.172317Dioxins: in the Aspects of Toxicology
Veteriner Farmakoloji ve Toksikoloji Derneği Bülteni
https://doi.org/10.38137/vftd.1887840