Tür Bağlamında Türk Televizyon Dizilerinin ve Seriyallerinin Evrimi ve Dönüşümü

Yıl 2025, Cilt: 2 Sayı: 2, 339 - 369, 25.07.2025

Ferhat Kaçar , İrfan Hıdıroğlu

Öz

Türk dizileri hem Türkiye’de hem de dünya çapında milyonlarca izleyiciye ulaşarak geniş bir kültürel etki alanı oluşturmaktadır. Dolayısıyla Türk televizyon dizilerini tür bağlamında incelenmesi, akademik çalışmalar ve medya endüstrisi açısından büyük önem taşımaktadır. Tür sınıflandırmaları, dizilerin anlatı yapısını, temalarını ve karakter yapılarını belirlemeye yardımcı olurken, izleyici eğilimlerini anlamada da önemli bir araçtır. Bu çalışma, Türk televizyon dizilerini türsel olarak sınıflandırarak analiz etmeyi amaçlamaktadır. Doküman analizi yöntemi kullanılarak veriler elde edilmiştir. Araştırmacılar tarafında uzun yıllar izlenen Türk televizyon dizilerin türsel yapısı belirlenmiş ve elde edilen verilere göre Türk televizyon dizilerinin melez özellikler taşıdığı sonucuna ulaşılmıştır. Türk dizileri “soap opera”, “dramedi”, “durum komedisi”, “suç ve mafya”, “polisiye”, “hastane melodramları” ve “tarih seriyalleri” gibi türlerden oluşurken, korku ve bilim-kurgu türlerinin gelişmediği tespit edilmiştir. Türler üzerine düzenli araştırmalar yapmak hem sektörün gelişimi hem de dizi ve seriyallerin kültürel ve toplumsal etkilerini anlamak açısından büyük önem taşımaktadır.

Anahtar Kelimeler

Tür , Soap Operalar , Dizi , Seriyal , Kültür Endüstrisi

The Evolution and Transformation of Turkish Television Series and Serials in the Context of Genre

Öz

Turkish TV series reach millions of viewers both in Turkey and around the world, creating a wide cultural sphere of influence. Therefore, analyzing Turkish television series in terms of genre is of great importance for academic studies and the media industry. While genre classifications help to determine the narrative structure, themes and character structures of series, they are also an important tool in understanding audience tendencies. This study aims to analyze Turkish television series by classifying them in terms of genre. Data was obtained using document analysis method. The genre structure of Turkish television series, which have been watched by the researchers for many years, was determined and according to the data obtained, it was concluded that Turkish television series have hybrid characteristics. While Turkish TV series consist of genres such as ‘soap opera’, “dramedy”, ‘situation comedy’, ‘crime and mafia’, ‘detective series’, ‘hospital melodramas’ and ‘history series’, it was determined that horror and science fiction genres were not developed. Regular research on genres is of great importance both for the development of the sector and for understanding the cultural and social impact of series and serialization.

Anahtar Kelimeler

Genre , Soap Opera , Series , Serial , Culture Industry

Kaynakça

• Abisel, N. (1999). Popüler Sinema ve Türler. Alan Yayıncılık.
• Adorno, T. W. (2011). Kültür endüstrisini yeniden düşünmek. E. Mutlu (Ed. & Trans.), Kitle iletişim kuramları (ss. 240-249). Ütopya Yayınları.
• Akbulut, N. T. (1994). Televizyon yayınlarında soap operalar (Yayımlanmamış doktora tezi). Marmara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, İstanbul.
• Akçay, Z. G. (2011). Türkiye’de bir dramedi türü: Mahalle dizileri. İçinde S. C. Y. Aksel (Ed.), Beyaz camın yerlileri: Dokunaklı öyküler, dokunulmaz gerçeklikler (ss. 53-84). Umuttepe Yayınları.
• Akşit, N. (1984). A’dan Z’ye Tarih Ansiklopedisi. Serhat Yayınları.
• Allen, R. (1985). Speaking of soap opera. University of North Carolina Press.
• Althusser, L. (2003). İdeoloji ve devletin ideolojik aygıtları (A. Tümertekin, Çev.). İthaki Yayınları.
• Atayman, V., & Çetinkaya, T. (2016). Popüler sinemanın mitolojisi. Ayrıntı Yayınları.
• Avcı, N. (2007). Toplumsal değerler ve gençlik: Bir değerler sosyolojisi denemesi. Siyasal Kitabevi Yayınları.
• Bailey, K. D. (1994). Methods of social research. The Free Press.
• Balcı, A. (2016). Sosyal bilimlerde araştırma yöntem, teknik ve ilkeler. Pegem Akademi.
• Bilis, A. (2013). Popüler televizyon dizilerinden Muhteşem Yüzyıl dizisi örneğinde tarihin yapısökümü. İstanbul Üniversitesi İletişim Fakültesi Dergisi, 45, 19–38.
• Bordwell, D. (1989). Making meaning: Inference and rhetoric in the interpretation of cinema (Vol. 7). Harvard University Press.
• Bourdieu, P. (2015). Televizyon üzerine (A. Bakım, Çev.). Sel Yayınları.
• Bowen, G. A. (2009). Document analysis as a qualitative research method. Qualitative Research Journal, 9(2), 27-40.
• Creeber, G. (2004). Serial television: Big drama on the small screen. British Film Institute.
• Çelenk, S. (2005). Televizyon, temsil, kültür: 90’lı yıllarda sosyokültürel iklim ve televizyon içerikleri. Ütopya Yayınları.
• Çencen, N., & Şimşek, A. (2015). Usta tarihçilerin bakış açısı ile Diriliş dizisi. International Journal of Human Sciences, 12(2), 1377–1396.
• Çetin, Z. (1994). Soap operaların doğuşu, tarihsel gelişimi ve başarı nedenleri. Marmara İletişim Dergisi, 6, 143–170.
• Çöteli, S. (2016). İnternetten izlenen dizi ve seriyallerin araç iletidir ve kullanımlar doyumlar bağlamında incelenmesi. İstanbul Gelişim Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 3(2), 119–134.
• Devran, Y., Göksun, Y., & İhtiyar, B. (2018). İhracatta yeni bir alan: Değer ihracı. In Y. Göksun (Ed.), Televizyon dizilerinin keşfi (ss. 39-67). Kaknüs Yayınları.
• Ebren, Ö. (2022). Dönemsel olarak Türk komedi filmlerinde sempatik şiddet olgusu ve toplumsal yansımaları (Yayımlanmamış doktora tezi). Atatürk Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Erzurum.
• Erdoğan, İ., Alemdar, K. (1999). Televizyon dünyaya açılan pencere. Ankara Üniversitesi, İletişim Fakültesi, İletişim Yıllığı. (ss. 169-197).
• Eliade, M. (2001). Mitlerin özellikleri (S. Rifat, Çev.). Om Yayınları.
• Favaro, A., & Akşit, O. (2016). Cool’dan kitsch’e kendini ciddiye almamanın dayanılmaz hafifliği: “Ve Sinem’in canı çok sıkılıyor”. İçinde H. Kuruoğlu & M. Boz (Eds.), Medya ve mizah (ss. 207-240). Nobel Yayınları.
• Featherstone, M. (2014). Kültürel tüketim, tüketim ve kültürel alanın gelişmesi (C. Atay, Çev.). İçinde R. Münch & N. J. Smelser (Eds.), Kültür kuramı (ss. 313-345). Pales Yayınları.
• Feilitzen, C. v. (2004). Young people, soap operas and reality TV: Perspectives on media literacy and media regulations. İçinde C. v. Feilitzen (Ed.), The International Clearinghouse on Children, Youth and Media. Nordicom.
• Feuer, J. (1992). Genre study and television (A. İnal, Çev.). İçinde, R. C. Allen (Ed.), Channels of discourse, reassembled (pp. 104-120). Routledge.
• Giddens, A. (2002). Sosyoloji. Ayraç Yayınları.
• Gledhill, C. (2018). Tür, temsil ve pembe dizi. İçinde, J. Özata Dirlikyapan (Ed.), Tür kuramı: Temel metinler (A. İnal & J. Özata Dirlikyapan, Çev., ss. 228–367). Doğu Batı Yayınları.
• Gledhill, C. (2019). Tür kavramını yeniden düşünmek. In S. Büker & Y. G. Topçu (Eds.), Sinema: Tarih, kuram, eleştiri (H. Akbulut, Çev., ss. 321–359). İthaki Yayınları.
• Gül, R. (2009). Televizyonda program türü olgusu ve Türkiye’deki gelişim süreci (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Selçuk Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Konya.
• Güneş, S. (2001). Medya ve kültür: Sessiz yığınların kültürel intiharı. Vadi Yayınları.
• Hagedorn, R. (1988). Technology and economic exploitation: The serial as a form of narrative presentation. Wide Angle, 10(4), 4-12.
• Halloran, J. D. (1973). Televizyonun toplum üzerindeki etkileri (S. Gürbaşkan, Çev.). Televizyonun etkileri içinde (ss. 8-20). Reklam Yayınları.
• İlhan, V. (2010). Medya ve gençlik: 15-24 yaş arası gençlerin televizyon dizilerini izleme pratiklerindeki dönüşüm (Yayımlanmamış doktora tezi). Erciyes Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü.
• İmik, N., & Yağbasan, M. (2012). Televizyon dizilerinde kullanılan müziklerin genç izleyicilerin dizileri izleme oranına etkisi. İstanbul Üniversitesi İletişim Fakültesi Dergisi, (28), 103-114.
• Kaçar, F. (2022). Anaakım Türk komedi sinemasında stereotip olgusu: Mahsun Kırmızıgül’ün filmlerinde stereotip ve klişelerin analizi. Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 32(2), 685-698.
• Karasar, N. (2012). Bilimsel araştırma yöntemi. Nobel Yayın Dağıtım.
• Keane, J. (2010). Şiddet ve demokrasi (M. Üst, Çev.). İmge Yayınları.
• Kıral, B. (2020). Nitel bir veri analizi yöntemi olarak doküman analizi. Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 15, 170-189.
• Kozloff, S. (2018). Anlatı kuramı ve televizyon. İçinde, J. Özata Dirlikyapan (Ed.), Tür kuramı: Temel metinler (C. Duran Taseouji, Çev., ss. 286–328). Doğu Batı Yayınları.
• Kuhn, A. (2019). Kadınlara yönelik türler (A. Doğan Topçu, Çev.). S. Büker & Y. G. Topçu (Ed.), Sinema: Tarih, kuram, eleştiri, içinde (ss. 321-359). İthaki Yayınları.
• Kula, N. (2012). “TV Dizileri Yoluyla Yeniden Üretilen Tüketim Kültürü”. Karabük üniversitesi: Tarih Kültür ve Sanat Araştırmaları Dergisi, 1(4), 507-530.
• Kuipers, G. (2016). Mizahın sosyolojisi. İçinde, H. Kuruoğlu & M. Boz (Eds.), Medya ve mizah (N. Dungan, Çev., ss. 45–79). Nobel Yayınları.
• Kotaman, A. (2009). Toplumsallaşma sürecinde yerli diziler. In N. T. Akbulut & C. Bilgili (Eds.), Kitle iletişimi ve toplumsal üretimi (ss. 30–50). Beta Yayınları.
• Mardin, Ş. (1997). Din ve ideoloji. İletişim Yayınları.
• Nacaroğlu, D. (2024). Türk tarih dizilerinde yükselen Osmanlı miti. Kastamonu İletişim Araştırmaları Dergisi, 12, 148–176.
• Meşe, G. (2016). Mizah ve sosyoloji. İçinde H. Kuruoğlu & M. Boz (Eds.), Medya ve mizah (ss. 81-96). Nobel Yayınları.
• Mete, M. (1999). Televizyon yayınlarının Türk toplumu üzerindeki etkisi. Atatürk Kültür Merkezi Başkanlığı Yayınları.
• Mutlu, E. (1991). Televizyonu anlamak. Gündoğan Yayınları.
• O’Leary, Z. (2017). The essential guide to doing your research project. SAGE Publications Inc.
• Oskay, Ü. (2008). Yıkanmak istemeyen çocuklar olalım. Yapı Kredi Yayınları.
• Özer, M., & Özer, Ö. (2010). Pazarda satışın öyküsü: Medyada sunulan şiddetin ekonomisi. İçinde Ö. Özer (Ed.), Medyada şiddet kültürü (ss. 35-60). Literatürk Yayınları.
• Özkan, U. B. (2020). Eğitim bilimleri araştırmaları için doküman inceleme yöntemi. Pegem Akademi
• Özsoy, A. (2011). Televizyon ve izleyici: Türkiye’de dönüşen televizyon kültürü ve izleyici. Ütopya Yayınları.
• Postman, N. (2016). Televizyon: Öldüren eğlence (O. Akınhay, Çev.). Ayrıntı Yayınları.
• Rankin, J. (2002). What is narrative? Ricoeur, Bakhtin and process approaches. Concrescence: The Australasian Journal of Process Thought, 3, 1–12.
• Sak, R., Şahin Sak, İ. T., Öneren Şendil, Ç., & Nas, E. (2021). Bir araştırma yöntemi olarak doküman analizi. Kocaeli Üniversitesi Eğitim Dergisi, 4(1), 227-256.
• Sütçü, Ö. Y. (2016). Komedi ve felsefe. In H. Kuruoğlu & M. Boz (Eds.), Medya ve mizah (ss. 3–31). Nobel Yayınları.
• Schlütz, D. M. (2016). Contemporary quality TV: The entertainment experience of complex serial narratives. Annals of the International Communication Association, 40(1), 95–124.
• Somersan, S. (2007). Şiddetin iki yüzü. Cogito Üç Aylık Düşünce Dergisi, 6-7, 41–50.
• Taylan, H. H. (2011). Televizyonla yetişmek: Televizyon şiddetinin etkileri üzerine bir araştırma. Çizgi Yayınları.
• Trend, D. (2008). Medyada şiddet efsanesi: Eleştirel bir giriş (G. Bostancı, Çev.). Yapı Kredi Yayınları.
• Ünsal, A. (2007). Genişletilmiş bir şiddet tipolojisi. Cogito: Üç Aylık Düşünce Dergisi, 6-7, 29–37.
• Wach, E., & Ward, R. (2013). Learning about qualitative document analysis. IDS Practice Paper in Brief, 13, 1-11.
• Wood, R. (2018). İdeoloji, tür, auteur. In J. Özata Dirlikyapan (Ed.), Tür kuramı: Temel metinler (F. Berksun, Çev). (ss. 194–215). Doğu Batı Yayınları. Yetkiner, B. (2024). Seküler ve muhafazakâr kimlik bağlamında “Kızılcık Şerbeti” dizisinin alımlanmasına yönelik bir çalışma. TRT Akademi, 9(22), 752–779. Yıldırım, A., & Şimşek, H. (2018). Sosyal bilimlerde nitel araştırma yöntemleri. Seçkin Yayıncılık. Yin, R. K. (2014). Case study research: Design and methods. Sage Publication.