GELİBOLULU ÂLÎ DİVANI’NDA “ÇÂH”A (KUYUYA) DAİR
Öz
XVI. yüzyıl Divan şairi olarak bilinen Gelibolulu Âlî’nin ayrıca bürokrat ve tarihçi yönleri vardır. Çeşitli devlet görevlerinde bulunan şair, yaptığı görevlerde karşılaştığı olumsuz durumları ve toplumun yaşadığı bazı sorunları eserlerinde dile getirmiştir. Bu nedenle onun şiirlerinde günlük hayat sahneleri ve sosyal eleştiri önemli bir yer tutar. Farklı içerik ve türde eserleri bulunan Gelibolulu Âlî’nin diğer divan şairlerinde fazla rastlanmayan kimi özellikleri şiirlerinde ve eserlerinde yansıtması dikkat çekici yönlerindendir. En çok gazel yazan divan şairlerinden biri olmasının yanı sıra şair, gazel nazım şeklinden övgü amacıyla yararlanır. Gazellerinde farklı aruz kalıpları kullanır. Günlük hayata dair hemen her konuyu ele alan Âlî şiirlerinde yaşadığı coğrafyanın yer adlarına ve yerel söyleyişlerine de yer verir. Gelibolulu Âlî Divanı’nda kuyu ve kuyu çeşitleri sıklıkla kullanılan benzetme ögelerindendir. Divan şiiri geleneğinde kuyu denildiği zaman sevgilinin çene çukuru ve Yusuf kıssasında anlatılan Hz. Yusuf’un kuyuya atılması ilk akla gelen örneklerdir. Ancak Gelibolulu Âlî’de bu tür kullanımlardan başka tamlamalarla kuyu ile ilgili değişik unsurların çokça yer aldığı görülür. Bu çalışmada hem bir klasik dönem şairi hem de şiirlerinde diğer şairlerden ayrı özellikler bulunması, Divan şiirinde kuyu ve kuyuyla ilgili unsurların nasıl işlendiğini göstermesi bakımından Gelibolulu Âlî Divanı incelenmiştir. Divandaki örnek beyitlerden yararlanılıp kuyunun kullanım sıklığı ve kullanım özellikleri belirlenmeye çalışılmıştır.
Anahtar Kelimeler
Kaynakça
- Aksoyak, İ. Hakkı (Haz.) (2014). Uluslararası Gelibolulu Mustafa Âlî Çalıştayı Bildirileri, 28-29 Nisan 2011. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
- Aksoyak, İsmail Hakkı (Haz.) (2018). Gelibolulu Mustafa Âlî Dîvânı. Kültür Bakanlığı e-kitap Yayını. https://ekitap.ktb.gov.tr/Eklenti/58695,gelibolulu-mustafa-ali-divanipdf.pdf?0 (erişim tarihi 05.10.2023)
- Aksoyak, İsmail Hakkı, M. İsen (2020). https://teis.yesevi.edu.tr/madde-detay/ali-cesmi-gelibolulu-mustafa (Erişim Tarihi: 05.10.2023)
- Akün, Ömer Faruk (1989). “Âlî Mustafa Efendi (Edebi yönü)”. İslâm Ansiklopedisi. C. II. İstanbul: TDV Yayını. 416-421.
- Aslan, Murat (2015). “Divan Şiirinde Hârût İle Mârût”. Turkish Studies International Periodical For The Languages, Literature and History of Turkish or Turkic 10(8): 485-516.
- Balkaya, Adem (2014). “Halk Anlatılarında Kuyunun İşlevselliği Üzerine Bir Okuma”. Milli Folklor 102: 53-64. Batğı, Özlem (2014). “Uluslararası Gelibolulu Mustafa Âlî Çalıştayı Bildirileri” (Tanıtma). Gazi Türkiyat 14: 242-245.
- Batislam, H. Dilek (2023). “Sevgilinin Kuyuya Benzetilen Çene Çukuru”. Kuyu Kitabı, Haz. Emine Gürsoy Naskali. İstanbul: Kitabevi Yayınları. 99-136.
- Çavuşoğlu, Mehmet (2001). Necati Bey Divanı’nın Tahlili. İstanbul: Kitabevi Yayınları.
- Devellioğlu, Ferit (1986). Osmanlıca-Türkçe Ansiklopedik Lügat [7. Baskı]. Ankara: Aydın Kitabevi.
- Dilçin, Cem (1986), “Divan Şiirinde Gazel”. Türk Dili, Türk Şiiri Özel Sayısı II (Divan Şiiri) (S. 415-416-417). Ankara: TDK Yay. 78-247.