MASRAF DEFTERİNDEN ÇEYİZ SANDIĞINA: AYŞE, SAFİYE, EMİNE VE FATMA SULTAN ÖRNEĞİ
Öz
Bu çalışma, Osmanlı padişahı Sultan III. Ahmet (1703–1730) döneminde çeyizleri hazırlanan hanedan mensubu sultanların çeyiz masraflarını incelemeyi amaçlamaktadır. Araştırmanın kaynağını, Türkiye Cumhuriyeti Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi’nde yer alan TSMA.d 1111/1 numaralı masraf defteri oluşturmaktadır. Yaklaşık üç yıllık bir döneme ait veriler içeren bu defterde, Sultan II. Mustafa’nın kızları Ayşe, Safiye, Emine Sultanlar ile Sultan III. Ahmet’in kızı Fatma Sultan’ın çeyizleri için yapılan harcamalar detaylı şekilde kaydedilmiştir. Söz konusu harcamalar arasında giyim-kuşam unsurları, takı ve mücevherler, mutfak ve sofra takımları, banyo ve hamam gereçleri gibi pek çok kültür unsuru bulunmaktadır. Sultanların çeyizlerinde yer alan maddi unsurların günümüz çeyiz geleneğinde de şekil değiştirerek devam ettiği görülmektedir. Bu nedenle defterde yer alan kayıtlar, sadece mali bilgiler sunmakla kalmayıp, aynı zamanda dönemin çeyiz anlayışını, maddi kültürünü ve günümüzdeki çeyiz geleneğine olan yansımaları da ortaya koymaktadır. Öte yandan Sultan III. Ahmet’in kızı Fatma Sultan’ın çeyizi için ayrılan kaynakların Sultan II. Mustafa’nın kızları Ayşe, Safiye ve Emine Sultanların çeyizlerine kıyasla çok daha kapsamlı ve maliyetli olduğu dikkat çekmektedir. Bu durum, Osmanlı sarayında çeyiz uygulamalarının sadece geleneksel kalıplar çerçevesinde değil, aynı zamanda siyasi konum ve dönemin iktidar ilişkileri doğrultusunda şekillendiğini de göstermektedir. Bu bağlamda çalışma, Osmanlı çeyiz kültürüne dair literatüre yeni ve özgün katkılar sunmayı amaçlamaktadır.
Anahtar Kelimeler
Kaynakça
- Acar, Funda (2015). “Osmanlıda Padişah Oğulları ve Kızlarının Eşitlendiği Alan: Teşrifat”. Hitit Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 14(27): 183–202.
- Ak, Ayşegül (2021). Osmanlı Devleti’nde Padişah Kızı Olmak: Fatma Sultan Örneği (1704-1733). Yüksek Lisans Tezi. Kocaeli: Kocaeli Üniversitesi.
- Atasoy, Abdussamed (2024). “Osmanlı Kanunlarında ve Mahkeme Kayıtlarında Çeyiz”. Eskiyeni, 54: 1241–1260.
- Aykan, Eylül (2022). III. Ahmed’in Kızı Büyük Esma Sultan (1726-1788). Yüksek Lisans Tezi. Balıkesir: Balıkesir Üniversitesi.
- Bayram, Sena 2021. XIX. Yüzyıl Osmanlı Siyasî ve Sosyal Yaşamında Çeyiz Geleneği. Yüksek Lisans Tezi. Van: Yüzüncü Yıl Üniversitesi.
- Berkol, Ceyhun (2019). “Tarihsel Süreçte Kemer Ve Kuşak Kullanımı”. Nişantaşı Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 7(2): 42–62.
- BOA, TS.MA.d. 1111/1. (H.29. 12. 1122).
- Dağlı, Barış (2007). Kelime Kazanımı Üzerinde Bir Araştırma: Kıyafet Ve Kumaş Adları Örneği. Yüksek Lisans Tezi. İstanbul: Marmara Üniversitesi.
- Demir, Ali Doğan (2021). XIX. Yüzyıl Osmanlı Devleti’nde Mihrimah, Fatma, Behice Ve Naile Sultanların Çeyiz Kayıtları. Yüksek Lisans Tezi. Yozgat: Bozok Üniversitesi.
- Dîb, Abdülazîm Mahmud (1993). “Çeyiz”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. C.8. İstanbul: TDV Yayınları. 296-297.