FUZÛLÎ’NİN TÜRKÇE GAZELLERİNDE ŞEMʽİN GÖRÜNÜMLERİ

Klasik Türk şairleri zengin bir hayal dünyasına sahiptirler. Şairlerin bu zengin muhayyile gücü klasik Türk edebiyatında zengin bir mazmun ve motifler dünyasının ortaya çıkmasını sağlamıştır. Kültürel ve sosyolojik unsurlardan da beslenen klasik şairler günlük hayata dair birçok kültüren unsuru da şiire taşımışlardır. Günlük hayatta temel bir aydınlatma aracı olan mum, klasik şairlerin çeşitli benzetme ve anlam ilgileriyle birlikte şiirde kullandıkları motiflerden biridir. Mum; şekli, alevi, yanarak tükenmesi, aydınlık vermesi, içindeki fitili ve dumanı gibi birçok açıdan şiirlerde işlenmiştir. Şemʽ ü Pervane hikâyesiyle de mum ve mumun etrafında dönen kelebeğin serüveni mesnevilere konu edilmiştir. Klasik Türk şiirinde mum ve mumla ilgili unsurları çeşitli teşbih ve mecazlarla sıklıkla işleyen şairlerden biri şiirlerindeki lirizmle ön plana çıkan Fuzûlî’dir [ö. 1556]. Fuzûlî, Türkçe Dîvân’ında mum/şemʽʽ üzerine mustakil bir gazel ve bir rubai kaleme aldığı gibi birçok gazel ve kasidesinde de mum motifine sık sık temas etmiştir. Fuzûlî, şemʽʽ/mum ile sevgili ve sevgiliye dair güzellik unsurları, âşık, meclis, ağyar, vuslat ve ayrılık temaları arasında zarif anlam ilgileri kurmuş ve şemʽi kendisine bir yoldaş ve sırdaş kılmıştır. Şairin gazellerinde kimi zaman sevgilinin cemâlini ve nurlu yanaklarının aydınlığını ifade eden şemʽ, kimi zaman da ayrılık gecelerinde ıztırap çeken sâdık bir âşığa dönüşmüştür. Bu çalışmada Fuzûlî’nin Türkçe gazellerinde mumun çeşitli benzetme ve anlam ilgileriyle birlikte kullanımı farklı başlıklar altında tetkik edilecektir.

Classical Turkish poets possess a rich and vivid imagination. This powerful imaginative capacity has led to the emergence of a wide array of motifs and conventional metaphors (mazmuns) in classical Turkish literature. Drawing from cultural and sociological elements, classical poets frequently incorporated aspects of daily life into their poetry. One such element is the candle (mum), a fundamental source of light in daily life, which appears in poetry through various similes and layers of meaning. The candle, with its form, flame, self-consuming nature, ability to illuminate, wick, and smoke, has been explored in numerous poetic dimensions. The story of the candle and the moth (Šem ü Pervâne) also narrates the moth’s tragic journey around the candle and is a common subject in masnavis. Among the poets who frequently depicted the candle and its associated elements through diverse metaphors and similes is Fuzûlî [d. 1556], known for the lyrical depth of his poetry. In his Turkish Dīvān, Fuzûlî not only composed a standalone ghazal and a rubāʿī centered on the candle but also made recurrent use of the motif in many of his ghazals and qaṣīdas. Fuzûlî weaves delicate semantic connections between the candle and various elements such as the beloved and her beauty, the lover, the gathering (meclis), the rival (aġyār), union (wuṣlat), and separation (firāq), turning the candle into both a companion and a confidant. At times, the candle in his ghazals symbolizes the radiant beauty of the beloved and the light of her luminous cheeks; at other times, it transforms into a faithful lover suffering through the agony of separation. This study examines the various metaphorical and symbolic uses of the candle motif in Fuzûlî’s Turkish ghazals under distinct thematic categories.