SEYYİDÎ’NİN MANZUM AVÂMİL TERCÜMESİ

Yıl 2025, Sayı: 27 (Ağustos 2025), 131 - 170, 31.08.2025

Şule Kandemir , Mehmet Özdemir

Öz

Çeşitli sahalarda eser veren büyük Türk âlimi Birgivî Mehmed Efendi (öl. 981/1573)’nin nahiv ilmine dair Arapça olarak kaleme alınan el-Avâmilü’l-cedîd adlı eseri, Osmanlı medrese geleneğinde Arapça gramer öğretiminin en temel metinlerinden biri olarak asırlarca okutulmuş hem nahiv ilminin özlü bir özeti hem de dil öğretiminde vazgeçilmez bir kaynak olmuştur. Eser, özellikle anlaşılır üslubu ve sistematik yapısıyla şerh, haşiye ve tercüme faaliyetlerine konu olmuş, ezber kolaylığı sağlamak amacıyla manzum formlara da aktarılmıştır.
Bu çalışma, XVII. yüzyıl Osmanlı âlimlerinden Seyyidî mahlasıyla eserler veren Seyyid Abdullah Efendi’nin Birgivî Mehmed Efendi’nin el-Avâmilü’l-cedîd’ine yaptığı manzum tercümeyi ele almaktadır. Çalışmada öncelikle el-Avâmil literatürü ve manzum tercüme geleneği hakkında bilgi verilmiş, ardından Seyyid Abdullah Efendi’nin hayatı, ilmî kişiliği ve eserleri değerlendirilmiştir. Makalenin esas kısmında, Seyyidî’nin Manzum Avâmil Tercümesi’nin yazma nüshaları tanıtılmış, şekil ve içerik özellikleri incelenmiştir. Tercümede didaktik kaygının ön planda olduğu, üslupta sadelik ve açıklığın gözetildiği, vezin ve kafiyede ise dikkatli bir kullanım sergilendiği tespit edilmiştir. Ayrıca, eserin nahiv öğretiminde pedagojik katkısı ve Osmanlı eğitim geleneği içindeki yeri vurgulanmıştır. Bu yönüyle Seyyidî’nin tercümesi hem dil öğretiminde hem de klasik Türk edebiyatında şiirin işlevsel kullanımını yansıtan önemli bir örnek niteliği taşımaktadır. Çalışmanın sonunda, söz konusu manzumenin tespit edilen dokuz nüshadan hareketle karşılaştırmalı metni neşre hazırlanmış ve literatüre kazandırılmıştır.

Anahtar Kelimeler

Seyyidî , Birgivî , el-Avâmil , manzum tercüme , nahiv ilmi

Kaynakça

• Adıgüzel, Mikail. (2001). Avamil Mefhumu ve İrabı. Yasin Yayınevi.
• Akbal, Rahime. (1996). Avâmil’in İzahı. Enes Kitabevi.
• Alagöz Hocaoğlu, Kadriye. (2022). “Manzum Şerh-i Avâmil (Celâl/Celâlî)”. Türk Edebiyatı Eserler Sözlüğü, https://tees.yesevi.edu.tr/madde-detay/manzum-serh-i-avamil-celal-celali. [erişim tarihi: 04.07.2025].
• Alak, Musa. (2002). Avamil Risalesi-Avamil ve Tercümesi. İstanbul: İstanbul Üniversitesi İlahiyat Fakültesi.
• Arslan Mehmet Ali. (2015). Avamilü’i-Cürcani, İmam Abdulkahir Cürcani, Avamilü’l Birgivi, İmam Birgivi (Arapça-Türkçe) Tercüme ve Dipnotlar. Seyda Yayınları.
• Arslan, Mehmet. (2002). “Klasik Türk Edebiyatı manzum didaktik eserlerinden bir örnek: manzum Avâmil”. Türk Dili ve Edebiyatı Makaleleri, (2): 5-39.
• Ayçiçeği, Bünyamin. (2022). Tokatlı Abdüllatif Sıhhatî’nin (ö. 1692-93) Manzum ‘Avâmil Tercümesi. Tokat Sempozyumu V, Bildiriler II. c.2 14-15-16 Ekim 2022: 480-490, Tokat. Gaziosmanpaşa Üniversitesi Yayınları.
• Aydın, Zeycan. (2012). Avâmil Tercümesi: Ahıska Yayınevi.
• Babaarslan, Giyasi. (2022). “Bir Mahbûba Sevb-i Cedîd Giydirmek: Erzurumlu Rahmî’nin Manzum Avâmil Tercümesi”. Divan Edebiyatı Araştırmaları Dergisi, 29 (29): 310-330.
• Bardakçı, Ramazan. (2022). “Manzûme-i Mefhûme-i Binâ (Kazım Paşa)”. Türk Edebiyatı Eserler Sözlüğü, http://tees.yesevi.edu.tr/madde detay/manzume-i-mefhume-i-bina-kazim-pasa-tees-1838. [erişim tarihi: 10 Haziran 2025].
• Çiftçi Muhammed H. (2023). Avâmil, İmam Birgivî: Ensar Neşriyat.
• Donuk, Suat (2019). “Bursa Enarlı Zaviyesi Şeyhi Seyyid Mehmed Efendi ve Manzum Hac Menâzilnâmesi”. Uludağ Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 28: 123-169.
• Durmuş, İsmail. (1991), “el-Avâmilü’l-Mie”. İslam Ansiklopedisi. C.4. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yay.106-107.
• Eke, Uçan, Nagehan & Dandan, Ermiş (2022). “Telif-Tercüme Meselesi: Abdullah Seyyidî’nin Şifâ-i Kulub’u
• Mehmet Birgivî Efendi’nin Tarîkat-i Muhammediyyesi’nin Bir Tercümesi Midir?”. Divan Edebiyatı Araştırmaları Dergisi, 28 (28): 123-153.
• Erkal, Abdulkadir. (2021). “Avâmil-i Atîka” (Rahmî, Abdurrahim Efendi). Türk Edebiyatı Eserler Sözlüğü, https://tees.yesevi.edu.tr/madde-detay/avamil-i-atika. [erişim tarihi: 04.07.2025].
• Erkan, Arif. (ty.). Açıklamalı Avâmil ve İzhar. Sağlam Yayınevi.
• Güneş, Murat. (2013). Manastırlı Celâl Bey Dîvânı: İnceleme-Metin. Yüksek Lisans Tezi. Sivas: Cumhuriyet Üniversitesi.
• https://islamansiklopedisi.org.tr/kadizadeliler Erişim Tarihi: 14.07.2025.
• https://lugatim.com/ [erişim tarihi: 20.06.2025].
• İbrahim Cudi Efendi, Hüseyin Hıfzi. (ty.). Sualli-Cevaplı Tahlilli Avamil Tercemesi. Hanifiyye Kitabevi.
• Kaçar, Mücahit (2018). “Kadızâdelilerin Din ve Ahlâk Anlayışını Yansıtan Bir Eser: Seyyidî’nin Şifâ-i Kulûb’u”. Amasya Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 2: 77-96.
• Kiraz, Seydi. (2020) “Konyalı Seyyid Mehmed Efendi’nin Manzum Menâsik-i Hacc’ı, Külliyat: Osmanlı Araştırmaları Dergisi”. 10: 1-21.
• Koyuncu, Fatih. & Babaarslan, Giyasi. (2024). “İskeçeli Mîr-i Alem-Zâde Rifat’ın Bilinmeyen Bir Eseri: Manzum Avâmil Tercümesi”. Eski Türk Edebiyatı Araştırmaları Dergisi, 7 (2): 845-873.
• Koyuncu, Fatih. (2022). “Türkçe Avâmil Tuhfesi (Mehmed Hayri Bey)”. Türk Edebiyatı Eserler Sözlüğü,https://tees.yesevi.edu.tr/madde-detay/turkce-avamil-tuhfesi-mehmed-hayri-bey. [erişim tarihi: 04.07.2025].
• Omay, Muhammed. (1994). Yeni ve İlaveli Avâmil Tercümesi. İstanbul: Kendi Yayını.
• Özcan, Gülsüm. (2013) Manzûme-i Akâid-i Seyyidî (İnceleme-Tenkitli Metin- Sözlük-Dizin). Yüksek Lisans Tezi. İstanbul: Fatih Üniversitesi.
• Seven, Zehra. (ty.). Avamil Tercümesi Açıklamalı Nahiv Kitabı. İstanbul: Kitap Kalbi Yayıncılık.
• Seyyidî, Şifâ-i Kulûb, Süleymaniye Kütüphanesi Çelebi Abdullah Bölümü, No. 387/1.
• Söylemez, İdris. (2020) “Konyalı Seyyid Mehmed Efendi’nin Dinî Manzumeleri”. Külliyat: Osmanlı Araştırmaları Dergisi, 12: 35-48.
• Söylemez, İdris. (2021). “Larendeli Şânî’nin Manzum Avâmil Adlı Eseri”. Yakın Doğu Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 7 (2): 333-376.
• Şahin Seyyid Ahmet (1963). İzahlı Avâmil Tercümesi (Arapça Metni ile Birlikte). Ankara: Sesimiz Neşriyat.
• Yanık, Nevzat H. & Çögenli, M. Sadi (1997). Avamil ve Tercümesi. Erzurum: Kültür ve Eğitim Vakfı Yayınları.
• Yaşar, İsmail (2024). Avâmil Tercümesi ve Şerhi. Kitap Kalbi Yayıncılık.
• Yılmaz, Kübra & Yılmaz Oğuz (2021). “Birgivî’nin el-Avâmîl’ine Yapılan Manzûm Tercümeler” Balıkesirli Bir İslam Âlimi İmam Birgivî, Mehmet Bayyiğit vd. (Ed.), C.3, İstanbul: Balıkesir Büyük Şehir Belediyesi Kent Arşivi Yay. 329-344.