THEOLOGICAL IMAGES IN ŞANLIURFA KISAS CEM HOUSES

Öz

Kısas, which is one of the central neighborhoods of Şanlıurfa, is a valuable part of the linguistic, religious and cultural diversity in which it is located. The Turkmen branch of this multi-ethnic, linguistic, religious and cultural field represents the Alevi-Bektashi faith pillar. Kısas, which is one of the special areas where the Alevi-Bektashi faith is represented, also has a special position in this respect within the geographical area to which it belongs. For this reason, Kısas has also taken its place in the academic literature, which has been increasing especially in recent years. However, when the literature is examined, it is seen that the studies conducted do not look at the community-space relationship with sufficient sensitivity from a theological perspective. The religious meaning of the visual material in the place where the cems take place can be considered as a representation of the Anatolian Alevi-Bektashi cem houses. This intense similarity contains natural, but so ignored images of communities with the Alevi-Bektashi faith living scattered in different geographies. With this study, the purpose of Keeping the politically divided Kısas Cem Culture Alive in Kısas and the theological images in the Alevi-Bektashi Association Cem House and Kısas Cem Houses were examined. Thus, an attempt has been made to make an explanation of the political discussions in two separate cem houses through their apparent images. At the same time, Veli Garip's field experiences, which are short-lived, formed the focus of the study. In the study, which is a phenomenological research, data were collected by accessing the field through document analysis, semi-fictional interview and participant observer. It has been tried to interpret the materials that have a theological equivalent in the places where the congregations are held, the statements of those who have a representative equivalent in the religious field in the region, and literature based on.

Anahtar Kelimeler

• Alevi Bektashi
• Theology
• Erkân of djem
• Faith.

ŞANLIURFA KISAS YÖRESİ CEM EVLERİNDE TEOLOJİK İMGELER

Öz

Şanlıurfa’nın merkez mahallelerinden olan Kısas, içinde bulunduğu dilsel, dinsel ve kültürel çeşitliliğin kıymetli bir parçasıdır. Bu çok etnikli, dilli, dinli ve kültürel alanın Türkmen kolu, Alevi-Bektaşi inanç ayağını temsil eder. Alevi-Bektaşi inancının temsil edildiği özel alanlardan biri olan Kısas, ait olduğu coğrafi alan içerisinde de bu yönüyle özel bir konuma sahiptir. Bu sebeple Kısas, bilhassa son yıllarda artan akademik literatürde de yerini almıştır. Ancak, literatür incelendiğinde yapılan çalışmaların cem-mekân ilişkisine yeteri hassasiyetle, teolojik perspektiften bakmadığı görülmektedir. Cemlerin gerçekleştiği mekân içindeki görsel malzemenin taşıdığı inançsal anlamı, Anadolu Alevi-Bektaşi cem evlerinin bir temsili gibi düşünülebilir. Bu yoğun benzerlik, farklı coğrafyalarda dağınık halde yaşayan Alevi-Bektaşi inancına sahip toplulukların doğal, ancak bir o kadar göz ardı edilmiş imgelerini barındırır. Bu çalışmayla, Kısas’ta bulunan, politik olarak ayrışmış Kısas Cem Kültürünü Yaşatma ve Alevi-Bektaşi Derneği Cem Evi ile Kısas Cem Evlerindeki teolojik imgeler irdelenmiştir. Böylelikle, iki ayrı cem evindeki politik tartışmalara, görünürdeki imgeleri üzerinden bir açıklama yapılmaya çalışılmıştır. Aynı zamanda Kısaslı olan Veli Garip’in saha deneyimleri çalışmanın odak noktasını oluşturmuştur. Fenomenolojik bir araştırma olan çalışmada, doküman analizi, yarı kurgulu görüşme ve katılımcı gözlemci yoluyla sahaya erişilerek veriler toplanmıştır. Cemlerin yürütüldüğü mekanlardaki teolojik karşılığı olan malzemeler, yörede inançsal alanda temsili karşılığı bulunanların beyanları ve literatür esas alınarak yorumlanmaya çalışılmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Kısas
• Alevi-Bektaşi
• Teoloji
• Cem erkanı
• İnanç

Kaynakça

1. Akın, Bülent. “Kopuzdan 'Telli Kur‘an'a Türklerde Kutsal Sazın Kültürel Serüveni”. Türk Dünyası İncelemeleri Dergisi 20. 1 (2020): 135-62.
2. Arbaş, Hamit. “Kerbela Şehidi Abbas Bin Ali’nin Fırat’tan Su Getirmesi Konulu İki Resmin Karşılaştırılması”. Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Velî Araştırma Dergisi 113 (2025): 1-18.
3. Atalay, Battal. "Alevi ve Bektaşi İnançlarındaki Mitolojik Unsurların Tarihi ve Dinî Kökeni". Yüksek lisans tezi. Erzincan Binali Yıldırım Üniversitesi, 2022.
4. Atılgan, Halil. Kısaslı Âşıklar. Şanlıurfa: Özdal Basım Yayım, 1992.
5. Benli, Yusuf. “Alevi Kültürel Kimliğinde Bağlamanın Yeri ve Önemi”. Turkish Studies Social Sciences 14. 5 (2022): 2070-2083.
6. Birdoğan, Nejat. Anadolu Aleviliği Yol Ayrımında. İstanbul: Mozaik Yayınları, 1995.
7. Boztemir, Emine. "Alevi-Bektaşi Şiirlerinde Mitolojik Ögeler 20. yy. Örneği". Yüksek lisans tezi. İstanbul: Fatih Üniversitesi, 2013.
8. Coşkun, Gamze. “Alevilikte Cem ve Semah’ın Kaynağı Olarak Görülen Miraç Hadisesi ve Kırklar Cemi”. Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Araştırma Dergisi 103 (2022): 187-203. Doı: https://doi.org/10.34189/hbv.103.009.

9. Çelebi, Ebru. "Çorum’da Tekke Tarzı Kültür Gelenekleri ve Temsilcileri". Yüksek lisans tezi. Erciyes Üniversitesi, 2010. Doi: 10.30798/makuiibf.317630
10. Dönmez, Mehmet ve Çelik, Hasan. “Alevilikte Cem İbadetine Yüklenen Anlamlar ve Cem İbadetinin Manevi Makamları”. Millî Kültür Araştırmaları Dergisi 2. 2 (2018): 1-21.
11. Durbilmez, Bayram. Âşık Edebiyatı ve Taşpınarlı Halk Şairleri. Ankara: Akçağ Yayınları, 2016.
12. Dursun, Çetin ve Hança, Baki Bora. “Alevi İnancında Hayvan Sembolizmi: Kul Himmet Örneği”. Asya Akademik Sosyal Araştırmalar 6. 19 (2022): 107-14.
13. Erdem, Cem. (2010). “Alevilik Geleneğinde Bir Aşık: Dertli Divani”. Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Velî Araştırma Dergisi 56 (2010): 211-26.
14. Erdem, Cem. “Âşık Dertli Divani’de Tasavvufî Tema”. Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Velî Araştırma Dergisi 96 (2020): 345-64.
15. Güngör, İsmail. "Şanlıurfa İli Kısas Yöresi 'Cem Formu'nun Analizi". Yüksek lisans tezi. İstanbul Üniversitesi, 2011.
16. İlhan, Halil İbrahim. "Şanlıurfa Kısas Beldesinde Alevilik Bektaşilik Üzerine Sosyal Antropolojik Araştırma". Yüksek lisans tezi. Ankara Üniversitesi, 2006.
17. İlhan, Muhammed Emir. “Zâkirin Bir Dünya Derdi: Âşıklık ve Kısas”. Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Velî Araştırma Dergisi 99 (2021): 405-14.
18. Karayel, Salih Emre. "Alevi-Bektaşi İnanç Sisteminde Mitolojik Unsurların Tespiti ve Değerlendirilmesi". Yüksek lisans tezi. Akdeniz Üniversitesi, 2019.
19. Kaynakçı Elinç, Zuhal ve Kaya, Latif Gürkan. “Mitoloji ve İnanışlar Işığında Türk Kültüründe Hurma Ağacı (Phoenıx Dactylıfera L.) ve Sembolleri”. Mehmet Akif Ersoy Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Enstitüsü Dergisi 5. 2 (2018): 413-24.
20. Öz. Talat. “Türkiye’de Alevi-Bektaşi Gruplar ve Sembolizm”. Yüksek lisans tezi. Gümüşhane Üniversitesi, 2021.
21. Özdemir, Özlem. “Risâle Der Beyan-ı İkrâr ve Bi-ismi’ş-şah Başlıklı Metnin Işığında Bektaşilikte İkrâr Kavramına Dair Bazı Değerlendirmeler”. Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Araştırma Dergisi 112 (2024): 85-98.
22. Öztürk, Ünsal. Alevilerin Büyük Sırrı. Ankara: Yurt Kitap-Yayın Araştırma İnceleme Dizisi, 2005.
23. Palabıyık, Muhammet Hanefi. “Mekke Döneminde Hz. Ali”. Ardahan Üniversitesi İnsani Bilimler ve Edebiyat Fakültesi Belgü Dergisi 1 (2015): 125-60.
24. Rençber, Fevzi. “Alevi Geleneğinde 'Cemevinin' Tarihsel Kökeni”. Din Bilimler Akademik Araştırma Dergisi 12. 3 (2012): 73-86.
25. Sezgin, Fatma. "Günümüzde Şanlıurfa Kısas Köyü Âşıklık Geleneği ve Kısaslı Âşıklar." Yüksek lisans tezi. Çukurova Üniversitesi, 1998.
26. Soyyer, Ahmet Yılmaz. "Şanlıurfa’nın Kısas Beldesi’nde Bir Toplumsal ve Kültürel Yapı Çözümlemesi". Doktora tezi. İstanbul Üniversitesi, 1992.
27. Taşğın, Ahmet ve Solmaz, Bünyamin. “Hacı Bektaş ve Hacı Toğrul Karşılaşması: Güvercin ve Doğan Donuna Bürünme”. Turkish Studies Dergisi 7. 1 (2012): 105-29.
28. Taştan, Gülderen. "Urfa-Kısas Köyü Semahlarının İncelenmesi". Yüksek lisans tezi, Çukurova Üniversitesi, 1992.
29. Yıldız, Harun. “Hacı Bektaş Velî Sonrasında Bektaşiliğin Oluşum ve Gelişimi”. Dokuz Eylül Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi. DEUİFD Türk Kültürünü Mayalayanlar Özel Sayısı (2021): 491-510. https://doi.org/10.21054/deuifd.1051856.
30. Yurduseven, Sümeyye. Alevi-Bektaşi Menakıpnamelerinde Sembolik ve Mitolojik Unsurlar. Yüksek lisans tezi, Kırıkkale Üniversitesi, 2023.