Reconstructing Crimea in Eskişehir: The Tepreş Festival, Cultural Memory and Diaspora Identity

Öz

1985’ten bu yana Eskişehir’de düzenlenen Tepreş Şenliği, Kırım Tatar diasporasının kültürel kimliğini yeniden ürettiği en somut kamusal alanlardan birini oluşturmaktadır. Şenlik ekseninde şekillenen bu çalışma, Türkiye’de yaşayan Kırım Tatar diasporasının kültürel kimliğini koruma ve yeniden üretme süreçlerini söz konusu şenlik aracılığıyla incelemektedir. Diaspora topluluklarının anavatanlarından coğrafi olarak kopuk olmalarına karşın kültürel sürekliliği nasıl sürdürdükleri sorunsalından hareket eden çalışma, şenlik pratiklerinin kimlik inşasındaki dinamik işlevini merkeze almaktadır. Bu doğrultuda çalışmada iki temel araştırma sorusu belirlenmiştir: Tepreş Şenliği, Kırım Tatar diaspora kimliğinin korunması ve kuşaklar arası aktarımında nasıl bir işlev üstlenmektedir? Kuşak güreşi, çocuk oyunları gibi etkinlikler diaspora bağlamında nasıl anlam kazanmakta ve anavatandaki işlevinden nasıl farklılaşmaktadır? Araştırma, bağlam merkezli yaklaşım temelinde, diaspora, kimlik ve kültürel bellek kuramlarıyla ilişkilendirilerek kurgulanmıştır. Makalede, Stuart Hall’un dinamik kimlik kavramsallaştırması, Avtar Brah’ın diaspora mekânı ve anavatana dönüş arzusu kavramları, Arjun Appadurai’nin küresel kültürel akışlar kuramı, Paul Connerton’un bedensel bellek yaklaşımı ve Jan Assmann’ın kültürel bellek kuramından yararlanılmıştır. Bu kuramsal çerçeve aracılığıyla Tepreş Şenliği; bellek taşıyıcısı, kimlik mekânı, siyasi kamusal alan ve sosyal dayanışma zemini olmak üzere dört işlevsel katman üzerinden çözümlenmiştir. Araştırma, Eskişehir’de 2022 yılında gerçekleştirilen saha çalışmasına dayanmaktadır. Veri toplama sürecinde katılımcı gözlem ve yarı yapılandırılmış görüşme teknikleri bir arada kullanılmış; elde edilen veriler yukarıda ifade edilen kuramlarla çözümlenmiştir. Araştırma, Ankara Hacı Bayram Veli Üniversitesi Etik Komisyonu’nun 23.09.2021 tarihli ve 46327 sayılı kararıyla etik açıdan onaylanmıştır. Bulgular, Tepreş Şenliği’nin salt geleneksel bir kutlama etkinliği olmadığını; kültürel pratiklerin diaspora bağlamında dönüştüğünü ve derinleştiğini ortaya koymaktadır. Başta kuşak güreşi olmak üzere şenlik bünyesindeki pratikler, rekabet işlevini büyük ölçüde ikincil plana iterek kimlik beyanı, topluluk dayanışması ve bellek aktarımı gibi anlam örüntülerini ön plana çıkarmaktadır. 2022 Rusya-Ukrayna savaşının şenlik ritüellerine yansıması ise diaspora kimliğinin durağan bir nostalji yapısı olmadığını; güncel siyasi gelişmelerle canlı bir diyalog içinde yeniden inşa edilen dinamik bir olgu olduğunu açıkça göstermektedir. Bu bağlamda Tepreş Şenliği, yalnızca geçmişe referans veren bir anma etkinliği değil; aynı zamanda güncel toplumsal, kültürel ve politik dinamiklerle etkileşim içinde sürekli yeniden kurulan yaşayan bir kültürel miras alanı olarak değerlendirilmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Kırım Tatar diasporası
• Tepreş Şenliği
• kuşak güreşi
• kültürel bellek
• somut olmayan kültürel miras.

“Kırım’ı Eskişehir’de Yaşatmak”: Tepreş Şenliği, Kültürel Bellek ve Diaspora Kimliği

Öz

The Tepreş Festival, held in Eskişehir since 1985, constitutes a prominent public arena in which the Crimean Tatar diaspora reproduces its cultural identity. This study examines how the diaspora in Türkiye preserves and reconstructs its cultural identity through this festival. Departing from the question of how diaspora communities sustain cultural continuity despite geographical dislocation, the study foregrounds the dynamic role of festival practices in identity construction. Two main research questions guide the analysis: What role does the Tepreş Festival play in the preservation and intergenerational transmission of Crimean Tatar diaspora identity? How do practices such as belt wrestling and children’s games acquire meaning in the diasporic context, and how do they differ from their functions in the homeland? The research is grounded in a context-centered approach and draws on theories of diaspora, identity, and cultural memory. In this framework, the festival is analyzed as a carrier of memory, a site of identity, a political public sphere, and a ground for social solidarity. The study is based on fieldwork conducted in Eskişehir in 2022, using participant observation and semi-structured interviews. The data were analyzed in relation to the theoretical framework. Ethical approval was granted by Ankara Hacı Bayram Veli University Ethics Committee 23.09.2021, No. 46327. The findings reveal that the Tepreş Festival is not merely a traditional celebration but a dynamic arena where cultural practices are transformed and intensified. Practices such as belt wrestling shift from competition toward identity expression, communal solidarity, and memory transmission. Moreover, the reflection of the 2022 Russia–Ukraine war in festival rituals demonstrates that diaspora identity is not a static nostalgic construct but a dynamic phenomenon continuously reconstructed through engagement with contemporary political developments. In this respect, the Tepreş Festival should be understood as a living field of cultural heritage that is continuously reconfigured through ongoing social, cultural, and political interactions.

Anahtar Kelimeler

• Crimean Tatar diaspora
• Tepreş Festival
• belt wrestling
• cultural memory
• intangible cultural heritage.

Kaynakça

1. Alexander, Jeffrey C. “Toward a Theory of Cultural Trauma”. Cultural Trauma and Collective Identity. Ed. Jeffrey C. Alexander, Ron Eyerman, Neil J. Smelser, Piotr Sztompka, Bernhard Giesen. Berkeley: University of California Press, (2004): 1-30.
2. And, Metin. Oyun ve Bügü: Türk Kültüründe Oyun Kavramı. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları, 2012. Anderson, Benedict. Imagined Communities: Reflections on the Origin and Spread of Nationalism. London: Verso, 1983.
3. Appadurai, Arjun. Modernity at Large: Cultural Dimensions of Globalization. London: University of Minnesota Press, 1996.
4. Assmann, Jan. Kültürel Bellek: Eski Yüksek Kültürlerde Yazı, Hatırlama ve Politik Kimlik. Çev. Ayşe Tekin. İstanbul: Ayrıntı Yayınları, 2015.
5. Aydıngün, Ayşegül. “Kırım Tatarlarının Ana Vatana Dönüşü ve Kültürel Canlanma Sürecinde Dil ve Eğitimi”. Hacettepe Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi 21.1 (2004): 107-122.
6. Bayraktar, Zülfikar ve Saçkesen, Ahmet. “Eskişehir Kırım Tatar Türklerinde Tepreş Şenlikleri”. JASSS Studies 5.1 (2012): 49-61.
7. Bektöre, Yalkın. Tepreş. Eskişehir: Eskişehir Kırım Folklor Derneği Yayınları, 1990.
8. Brah, Avtar. Cartographies of Diaspora: Contesting Identities. Londra ve New York: Routledge, 1996.

9. Clifford, James. “Diasporas”. Cultural Anthropology 9.3 (1994): 302-338.
10. Connerton, Paul. Toplumlar Nasıl Anımsar?. Çev. Alaeddin Şenel. İstanbul: Ayrıntı Yayınları, 1999.
11. Çobanoğlu, Özkul. Halkbilimi Kuramları ve Araştırma Yöntemleri Tarihine Giriş. Ankara: Akçağ Yayınları, 2005.
12. Dundes, Alan. “Halk Kimdir?”. Halkbiliminde Kuramlar ve Yaklaşımlar. Ed. Gülin Öğüt Eker vd. Ankara: Millî Folklor Yayınları, 2003: 1-30.
13. Emiroğlu, Kudret ve Suavi Aydın. Antropoloji Sözlüğü. Ankara: Bilim ve Sanat Yayınları, 2003.
14. Ersoy, İlhan. Kırım Tatar Ritüeli “Tepreş” Ekseninde Diaspora, Kimlik ve Müzik. İzmir: Ege Üniversitesi Basımevi, 2010. Fisher, Alan. The Crimean Tatars. Stanford University: Hoover Institution Press, 1978.
15. Gönel Sönmez, Tuğba. “Toplumsal Uygulamalar, Ritüeller ve Şölenler”. Eskişehir’de Yaşayan Kırım Tatarlarının Somut Olmayan Kültürel Mirası. Ed. Mehmet Ali Yolcu. Kütahya: Academia Yayınevi, 2016. 77-104.
16. Güven, Özbay. Türklerde Spor Kültürü. Ankara: Türk Tarih Kurumu Basım Evi, 1992.
17. Hall, Stuart. “Cultural Identity and Diaspora”. Identity: Community, Culture, Difference. Ed. Jonathan Rutherford. Lawrence & Wishart, 1990. 222-237.
18. Hobsbawm, Eric ve Ranger. Terence Geleneğin İcadı. Çev. Mehmet Murat Şahin. İstanbul: Agora Kitaplığı, 2006. Kaya, Ayhan. Sicher in Kreuzberg Constructing Diasporas: Turkish Hip-Hop Youth in Berlin. Bielefeld: Transcript, 2001.
19. Kırımlı, Hakan. “Kırım'dan Türkiye'ye Kırım Tatar Göçleri”. 6 Haziran 2017. Kırım Türkleri Kültür ve Yardımlaşma Derneği. İnternet. 10.04.2026. https://www.kirimdernegi.org.tr/temel-bilgiler/kirim-dan-turkiye-ye-kirim-tatar-gocleri.
20. Lefebvre, Henri. Mekânın Üretimi. Çev. Işık Ergüden. İstanbul: Sel Yayıncılık, 2014.
21. Nora, Pierre. Hafıza Mekânları. Çev. Mehmet Emin Özcan. Ankara: Dost Kitabevi Yayınları, 2006.
22. Safran, William. “Diasporas in modern Societies: Myths of Homeland and Return”. Diaspora: A Journal of Transnational Studies 1.1 (1991): 83-99.
23. Sağlık Şahin, G. Selcan. “Kırım Tatar Türklerinin Bahar Bayramı: Tepreş”. Modern Türklük Araştırmaları Dergisi 9.2 (2012): 69-88.
24. Turner, Victor. Ritüeller- Yapı ve Anti-Yapı. Çev. Nur Küçük. İstanbul: İthaki Yayınları, 2018.
25. Williams, Brian Glyn. The Crimean Tatars: The Diaspora Experience and the Forging of a Nation. Netherlands: Brill, 2001.
26. Yaldız, Fırat. “Diaspora Kavramı: Tarihçe, Gelişme ve Tartışmalar”. Hacettepe Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları (HÜTAD) 18 (2013): 289-318.
27. Yolcu, Mehmet Ali (Ed.). Eskişehir’de Kırım Tatarları: Diaspora. Kültürel Miras ve Kimlik. Eskişehir: Tepebaşı Belediyesi Kültür Yayınları, 2016a.
28. Yolcu, Mehmet Ali (Ed.). Eskişehir’de Yaşayan Kırım Tatarlarının Somut Olmayan Kültürel Mirası. Kütahya: Academia Yayınevi, 2016b.
29. Yolcu, Mehmet Ali ve Aça, Mehmet. “Kırım Tatar Kimliğini Yeniden İnşa Etme Çabalarında Süreli Yayınlar ve Kitaplarda Yer Alan Folklor Ürünlerinin Rolü (1991-2014)”. Türk Dünyası İncelemeleri Dergisi 15.1 (2015): 115-129.