Linguistic Characteristics of Embroidery and Pattern Names Used in Turkmen (Afghanistan) Carpets

Öz

Turkmen carpets hold a distinct place within the millennia-old tradition of Turkish carpet weaving. Among the Turkish tribes, the Turkmens have transformed weaving which originally emerged to meet clothing and shelter needs during their ancestors' nomadic pastoral life in the steppes into a national art form and a primary source of income. Afghanistan is the country where Turkmens live in the highest concentration outside of Turkmenistan, an independent Turkish state. For the Afghanistan Turkmens, a majority of whom belong to the Ersari tribe, carpet weaving remains a fundamental means of subsistence. The carpets woven by Turkmen women in Afghanistan using traditional methods and tools are noteworthy not only for their embroidery, patterns, compositions, and colors but also for their nomenclature. Data collected directly from Turkmen weavers in Afghanistan reveal that the embroidery and patterns used in these carpets are named by drawing upon the extensive vocabulary and grammatical features of Turkmen Turkic. The preservation of the weaving process through traditional methods has ensured the transmission of the Turkmen Turkic vocabulary used in this craft from the past to the present. Within this lexicon, embroidery and pattern names occupy a significant position. These embroideries and patterns, shaped by the transformation of Turkmen emotions and thoughts into colorful woolen threads, serve as a visual language of millennia of Turkish history, acting as meaning-laden cultural signs. Through the process of naming, these forms have evolved into "linguistic signs." These signs, expressed as embroidery and pattern names, possess diverse structural characteristics as linguistic units. In this study, the embroidery and pattern names used by Afghanistan Turkmens were identified, and these names which hold a unique place within the vocabulary of Turkmen Turkic were analyzed through a classification into "simple" and "compound" structures. Furthermore, this analysis sought to determine the semantic values of the words constituting these embroidery and pattern names within the context of Turkmen Turkic.

Anahtar Kelimeler

• Afghanistan Turkmens
• Embroidery and Pattern Nomenclature
• Turkmen Turkic
• Carpet Weaving

Türkmen (Afganistan) Halılarında Kullanılan Nakış ve Desen Adlarının Dil Özellikleri

Öz

Binlerce yıllık geçmişi olan Türk halı sanatı içerisinde Türkmen halılarının çok özel bir yeri vardır. Atalarının bozkır hayatındaki hayvancılığa dayalı göçerevli yaşamında giyecek ve barınma ihtiyacını karşılamak için ortaya çıkan dokumacılığı millî bir sanata ve gelir kaynağına dönüştüren Türk boylarından biri de Türkmenlerdir. Türkmenlerin, bağımsız bir Türk devleti olan Türkmenistan dışında en kalabalık olarak yaşadıkları ülke Afganistan’dır. Büyük bir kısmı Ersarı boyuna mensup olan Afganistan Türkmenlerinin temel geçim kaynaklarından biri de halı dokumacılığıdır. Afganistan’da Türkmen kadınlar tarafından geleneksel yöntem ve araçlarla da dokunan halılar; sadece nakışları, desenleri, kompozisyonları ve renkleriyle değil, aynı zamanda adlarıyla da dikkat çekmektedir. Türkmen halılarında kullanılan nakış ve desenlerin Türkmen Türkçesinin geniş söz varlığından ve dil bilgisi özelliklerinden yararlanılarak adlandırıldığı, doğrudan Afganistan’daki Türkmen dokuyuculardan derlenen söz varlığından anlaşılmaktadır. Dokuma sürecinin geleneksel yöntemlerle sürdürülmesi bu süreçte kullanılan Türkmen Türkçesi söz varlığının geçmişten günümüze kadar taşınmasını sağlamıştır. Bu söz varlığı içerisinde nakış ve desen adlarının özel bir yeri bulunmaktadır. Türkmenlerin duygu ve düşüncelerinin, yünlerden oluşturulan renk renk iplikler kullanılarak biçimlendirilmesiyle oluşan nakış ve desenler, anlam yüklü birer kültürel gösterge olmaları nedeniyle binlerce yıllık Türk tarihinin görsel bir dili durumundadır. Bu biçimlerin adlandırılmasıyla birer “dil göstergesi”ne dönüşmüşlerdir. Nakış ve desen adları olarak ifade edilen bu göstergeler, birer dil birimi olarak farklı yapı özelliklerine sahiptir. Bu çalışmada Afganistan Türkmenleri tarafından kullanılan nakış ve desen adları belirlenmiş ve Türkmen Türkçesinin söz varlığı içerisinde çok özel bir yere sahip olan bu adlar “basit” ve “birleşik” olmak üzere sınıflandırılarak incelenmiştir. Bu incelemede nakış ve desen adlarını oluşturan sözcüklerin Türkmen Türkçesindeki anlamları da belirlenmeye çalışılmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Afganistan Türkmenleri
• Nakış ve Desen Adlandırmaları
• Türkmen Türkçesi
• Halı Dokumacılığı
• Kültür Dil Bilimi

Kaynakça

1. Aslanapa, Oktay. “Türk Halı Sanatının Tarihi Gelişmesi.” Arış 3 (1997): 18-28.
2. Atanyyazow, Soltanşa. Türkmen Diliniñ Sözköki (Etimologik) Sözlügi. Aşgabat: Türkmenistanıñ Milli Medeniyet “Miras” Merkezi, 2004.
3. Atayev, G. Türkmen Diliniñ Hünärmentçilik Leksikasınıñ Sözlügi. Aşgabat: Türkmenistan SSR Ilımlar Akademiyası Magtumgulı Adındaki Dil ve Edebiyat İnstitutı, 1982.
4. Azemoun, Youssef. “Türkmen Halısından Yansıyanlar.” Eskişehir Osmangazi Üniversitesi Tarih Dergisi 3.2 (2020): 23-58.
5. Balpınar Acar, Belkıs. Kilim ve Düz Dokuma Yaygıları. İstanbul: Ak Yayınları, 1975.
6. Behmen, Abdul Karim. Afganistan Türk Boylarının İsimlerinin Kökeni. N.p.: Mirza Uluğ Bek, 2009.
7. —. Tarihte Türkmen Görünüşü. N.p.: N.p., 2001.
8. Clark, Hartley. Bokhara, Turkoman and Afghan Rugs. Londra: John Lane, 1922.

9. Deniz, Bekir. Türk Dünyasında Halı ve Düz Dokuma Yaygıları. Ankara: Atatürk Kültür Merkezi Yayınları, 2000.
10. Diyarbekirli, Nejat. “İlk Türk Halısı.” 1. Uluslararası Türk Folklor Seminer Bildirileri. Ankara: Milli Folklor Araştırma Dairesi Yayınları, 1974. 262-72.
11. Durul, Yusuf. “Kilim Motiflerine Göre Anadolu’da Afşar, Türkmen, Yörük Yerleşmeleri.” Türk Halk Edebiyatı ve Folklorunda Yeni Görüşler 1 (26-28 Ekim 1984 Kongre Bildirileri). Konya: Konya Kültür ve Turizm Derneği Yayınları, 1985. 58-64.
12. —. “Türkmen Kilimleri.” Sanat Dünyamız 16 (1979): 21-27.
13. Gökçür, Engin. “Türkmen Türkçesinde Ad Türünden Birleşik Sözcükler Üzerine.” Uluslararası Türk Lehçe Araştırmaları Dergisi (TÜRKLAD) 1.2 (2017): 67-84.
14. Gülensoy, Tuncer. Türkiye Türkçesindeki Türkçe Sözcüklerin Köken Bilgisi Sözlüğü. 2nd ed. Ankara: TDK Yayınları, 2011.
15. Güngör, İ. Hulusi, and Berna Sevinç. “Milas Halı Desenlerinin Sınıflandırılması ve Yayınlanmamış Madalyonlu Milas Halılarının Tanıtılması.” 38. Uluslararası Asya ve Kuzey Afrika Çalışmaları Kongresi (ICANAS) Maddi Kültür Bildirileri. Ankara: Atatürk Kültür, Dil ve Tarih Yüksek Kurumu Yayınları, 2008. 635-44.
16. Hamzayew, M. Ya., et al. Türkmen Diliniñ Sözlügi. Aşgabat: Türkmenistan SSR Ilımlar Akademiyasınıñ Neşiryatı, 1962.
17. Hasouri, Ali. Türkmen ve Komşu Kavimlerin Halı Nakışları. Tahran: Ferhengan, 1992.
18. Kara, Mehmet. Türkmen Türkçesi Grameri. İstanbul: Etkileşim Yayınları, 2012.
19. Karaağaç, Günay. Dil Bilimi Terimleri Sözlüğü. Ankara: TDK Yayınları, 2018.
20. Karahan, Leyla. Türkçede Söz Dizimi. Ankara: Akçağ Yayınları, 2004.
21. Karataş, Mustafa. “Bir Gösterge Türü Olarak Türk Yanışları (Motifler).” Dil Araştırmaları 20 (2017): 167-85.
22. —. “Bir İletişim Kanalı Olarak Türk Yanışları.” I. Uluslararası Türk Dünyasının Ortak Dili Nakışlar Sempozyumu (02-03.06.2016, Bakü): Təsviri və Dekortiv-Tətbiqi Sənət Məsələləri Sempozyum Özel Sayısı. Bakü: Azərbaycan Respublikası Mədəniyyət Nazirliyi, 2018. 54-59.
23. —. Türk Dilinde Yanış (Motif) Adları: Anadolu Sahası. Muğla: Muğla Sıtkı Koçman Üniversitesi Yayınları, 2013.
24. —. “Türk Dünyasının Ortak Dili Yanışlar (Nakışlar).” Yeni Türkiye: Türk Dili Özel Sayısı I 99 (2018): 216-28.
25. — “Türk Yanışlarının Dili.” VI. Uluslararası Dünya Dili Türkçe Sempozyumu. N.p.: N.p., 2014. 1023-35.
26. —. “Yanış Sözünün Etimolojisi ve Anadolu Sahası Türk Kilimlerindeki Yanışların Dili.” Türk Kilimleri: Kilim, Cicim, Zili, Palas. Vol. 1. Ankara: Atatürk Kültür Merkezi Başkanlığı Yayınları, 2023. 149-86.
27. —. “Yanışların Adlandırılma Yolları.” Türk Dünyası Araştırmaları Dergisi 105.207 (2013): 373-88.
28. Kerimoğlu, Caner. “Takısız Ad Tamlaması Tartışması ve Tür-Öbek İlişkisi.” Turkish Studies 6.1 (2011): 1442-56.
29. Kıyasova, G., A. Geldimıradov, and H. Durdıyev. Türkmen Diliniñ Düşündirişli Sözlügi. 2 vols. Aşgabat: N.p., 2016.
30. Korkmaz, Zeynep. Gramer Terimleri Sözlüğü. Ankara: TDK Yayınları, 1992.
31. Koşar, Şebnem. “Kirkitli Dokumalarda (Türkmen Aynası) Motifi.” MA thesis. Marmara Üniversitesi, 1999.
32. Mıradova, S. Halıçılık ve El İşlerinin Sözlügi. Aşgabat: Ilım Neşriyatı, 1967.
33. Moin, Mohammad. Farhang-i Moin. Tahran: Zarrin, 2007.
34. Moshkova, V. G. “The Rug Making of the Choudors, Igdyrs and Shiikh-Choudor Rug Items—On the Origin of the Turkmen Rug Ornament.” Oriental Rug Review 4.9 (1984): 21.
35. —. “Tribal Göl in Turkoman Carpets.” Turkoman Studies I: Aspects of the Weaving and Decorative Arts of Central Asia. Ed. Robert Pinner and Michael Franses. Londra: Oguz Press, 1980. 16-26.
36. Necef, Ekber N., and Ahmet Annaberdiyev. Hazar Ötesi Türkmenleri. İstanbul: Kaknüs Yayınları, 2003.
37. Noor, Nooryaghdi. “Güney Türkistan Andhoy Bölgesi Türkmen Türkçesinde Halı Terimleri.” Avrasya Terim Dergisi 13.2 (2025): 86-94.
38. Oğuz, Esedullah. Afganistan Türkmenleri: Etnik Köken ve Aşiret Yapısı. İstanbul: AFTÜYAD, 2018.
39. —. Hedef Ülke Afganistan. İstanbul: Doğan Kitapçılık, 2001.
40. —. Uzaktaki Yakınlarımız Afganistan Türkmenleri: Büyük Selçukluların Kayıp Torunları. İstanbul: Truva, 2022.
41. Onuk, Taciser, and Feriha Akpınarlı. “Güneydoğu Anadolu Karakeçili Türkmen Kilimleri.” Türk Soylu Halkların Halı, Kilim ve Cicim Sanatı Bilgi Şöleni Bildirileri (23-27 Mayıs 1996, Kayseri). Ankara: Atatürk Kültür Merkezi Yayını, 1998. 240-48.
42. Özkan, Nevzat. Türk Dilinin Yurtları. Ankara: Akçağ, 2014.
43. Öztürk, Rıdvan. “Afganistan Türkmencesi Metinlerindeki Eksiz Ad Tamlamaları.” Turkish Studies 5.1 (2010): 585-93.
44. Ponomaryov, O. “The Motifs of Turkoman Carpets—The Salor, Tekke and Sarık.” Turkoman Studies I: Aspects of the Weaving and Decorative Arts of Central Asia. Ed. Robert Pinner and Michael Franses. Londra: Oguz Press, 1980. 27-35.
45. Sarı, İsa. “Türkçede Ekleme Dışı Sözcük Yapımı ve Sözlükselleşme.” Diss. Hacettepe Üniversitesi, 2015.
46. Sarıyev, Berdi. “Türkmenistan’da Milli Birliğin Etno-Sembolik Kaynağı Olarak Halı ve Motifleri.” Arış Dergisi 20-21 (2022): 227-39.
47. Schurmann, F. The Mongols of Afghanistan: An Ethnography of the Moghôls and Related Peoples of Afghanistan. Lahey: Mouton, 1962.
48. Sevinç, Berna. Geleneksel Milas Halıları Desen ve Kompozisyon Kataloğu. Milas: Milas Belediyesi Kültür Yayınları, 2005.
49. Sözen, Metin, and Uğur Tanyeli. Sanat Kavram ve Terimleri Sözlüğü. İstanbul: Remzi Kitabevi, 1992.
50. Şükûn, Ziya. Farsça-Türkçe Lûgat: Gencine-i Güftar, Ferheng-i Ziya. İstanbul: Millî Eğitim Bakanlığı Yayınları, 1996.
51. Tekçe, E. Fuat. Pazırık: Altaylardan Bir Halının Öyküsü. Ankara: Kültür Bakanlığı Yayınları, 1993.
52. Thompson, Jon. “Turkmen Carpet Weaving.” Turkmen: Tribal Carpets and Traditions. Ed. Louise W. Mackie and Jon Thompson. Washington, DC: The Textile Museum, 1980. 71.
53. Tokyürek, H., and Ç. Pekacar. “Eski Türkçeden Günümüze Eksiz Ad Tamlaması Meselesi.” Dil Araştırmaları 15 (2014): 9-38.
54. Türkmen, Nalan. “Orta Asya Anadolu Türkmen Dokumalarda Görülen Hayvan Figürlü Örnekler.” Arış 1 (1997): 58-65.
55. —. Orta Asya Türkmen Halıları ile Tarihi Anadolu Türk Halılarının Ortak Özellikleri. Ankara: Atatürk Kültür Merkezi Yayınları, 2001.
56. Uğurlu, Aydın. “Anadolu Dokumalarında Motif Felsefesi.” Tekstil ve Mühendis 26.5 (1991): 76-82.
57. Uluscu, Gizem. “Divânu Lûgâti’t-Türk’teki Tekçil (Donuk) Türetim Ekleri Üzerine Biçim Bilimsel Bir İnceleme.” Journal of Turkish Language and Literature 65.1 (2025): 35-48.
58. Vardar, Berke. Açıklamalı Dilbilim Terimleri Sözlüğü. İstanbul: Multilingual Yayınları, 2002.
59. Yıldırım, Mohammad Salih Rasikh. Afganistan Türkmenlerinin Tarihi ve Kültürü. Kabil: N.p., 2002.
60. —. Türkmence-Farsça Sözlük. Mezar-ı Şerif: N.p., 2009.
61. Yılmaz, Nuray, and Elvan Anmaç. Basit Yapılı Dokuma Örgüler. İzmir: Dokuz Eylül Yayınları, 2000.