Zazaki’nin Standardizasyonundaki Fonolojik ve Morfolojik Tutarsızlıkların Eleştirel İncelemesi

Öz

Bu çalışma, Zazakî’nin standartlaştırılması sürecinde ortaya çıkan bir dizi fonolojik, morfolojik ve sözdizimsel tutarsızlığı, özellikle Vate Çalışma Grubu’nun benimsediği uygulamalar bağlamında incelemektedir. Ê/ey zamirindeki ses değişimi, kişi ve işaret zamirlerinin ele alınışı, edat ve son eklerde ünsüzlerin korunması ya da düşmesi ve fiil morfolojisinin analizi gibi olgulara odaklanan çalışma, bazı standartlaştırma tercihlerinin dilin yerleşik dilbilgisel kurallarıyla çeliştiğini ileri sürmektedir. Farklı Zazakî varyantlarından, özellikle kuzey lehçesinden alınan ayrıntılı örnekler aracılığıyla makale, bu tutarsızlıkların belirsizliğe, biçimsel çelişkilere ve altta yatan morfolojik ilkelere aykırılıklara yol açabileceğini göstermektedir. Çalışma, standartlaştırmada lehçeye özgü yüzeysel biçimler yerine sözlük köklerinin korunmasını ve dil bilgisel simetrinin gözetilmesini önceleyen kural temelli bir yaklaşımı savunmaktadır. Yöntemsel olarak makale, dil bilgisi ve yazım kılavuzlarından seçilen paradigmatik biçimler ve bağlamsal örnekler üzerinden nitel, kural odaklı bir analize dayanmakta; her bir öneriyi (i) biçimbilimsel simetri, (ii) kökün geri kazanılabilirliği ve (iii) işlevsel şeffaflık açısından değerlendirmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Zazaki
• standartlaştırma
• zamirler
• ortografi
• morfoloji
• fonoloji

A Critical Examination of Some Phonological and Morphological Inconsistencies in The Standardisation of Zazaki

Öz

This study examines a series of phonological, morphological, and syntactic inconsistencies that emerge in the standardisation of Zazaki, with particular reference to the practices adopted by the Vate Studying Group. Focusing on phenomena such as the alternation between pronoun ê/ey, the treatment of personal and demonstrative pronouns, the preservation or loss of consonants in prepositions and postpositions, and the analysis of verbal morphology, the study argues that several standardisation choices conflict with well-established grammatical rules of the language. Through detailed examples drawn from different Zazaki varieties, especially the northern one, the article demonstrates that these inconsistencies may lead to ambiguity, formal contradictions, and deviations from underlying morphological principles. The study advocates for a rule-based approach to standardisation that prioritises the preservation of lexical roots and grammatical symmetry over dialect-specific surface forms. Methodologically, the paper relies on a qualitative, rule-oriented analysis of paradigmatic forms and selected contextual examples from grammars and orthographic guides, evaluating each proposal with respect to morphological symmetry, root recoverability, and functional transparency.

Anahtar Kelimeler

• Zazaki
• standardisation
• pronouns
• orthography
• morphology
• phonology

Vekolîneke Rexneyî li ser Nakokiyên Fonolojîk û Morfolojîk di Standardkirina Zazakî de

Öz

Ev xebat hevnegiriyên fonolojîk, morfolojîk û sentaktîk ên di standardkirina zazakî de peydabûyî bi awayekî rexneyî vedikole ku bi taybetî tercihên di rêbera rastnivîsînê û xebatên ferhengî yên Grûba Xebatê ya Vateyê de dixe navenda xwe. Xebat li ser diyardeyên wek guherîna dengî ya cihnava ê/ey, kêşana cihnavên kesî û nîşandanê, parastin yan ketina bêdengdan di daçekan de û analîza morfolojiya lêkeran hûr dibe û angaşt dike ku gelek tercihên standardkirinê bi rêzikên gramerê yên bingehîn re li hev nakin. Bi rêya mînakên hûrgilî yên ji şêwezarên cuda yên zazakî (bi taybetî ji şêwezarên bakurê), xebat nîşan dide ku ev hevnegirî dibin sedema nezelaliyê, nakokiyên formel û dûrketina ji prensîbên morfolojîk ên bingehîn. Xebat ji bo standardkirinê nêzîkatiyeke li ser bingeha rêzikan diparêze ku li şûna formên rûkalî yên xweserî şêwezaran, parastina rehên peyvan û hevsengiya gramerî derdixe pêş. Ji hêla metodolojiyê ve xebat xwe dispêre analîzeke çawaniyê ya formên paradîgmatîk ên hilbijartî ji mînakên rêziman û rêberên ortografîk ku her pêşniyazekê li gor xalên sîmetriya morfolojîk, vedestxistina rehên peyvan û zelaliya fonksiyonel dinirxîne.

Anahtar Kelimeler

• Zazakî
• standardkirin
• cihnav
• ortografî
• morfolojî
• fonolojî

Kaynakça

1. Bedirxan, E. C., & Lescot, R. (1990). Kürtçe grameri. Paris Kürt Enstitüsü.
2. Çem, M. (2013). Türkçe açıklamalı Kurmancca (Zazaca) gramer (2nd ed.). Deng Yayınları.
3. Dixon, R. M. W. (1998). Ergativity. Cambridge University Press.
4. Grûba Xebate ya Vateyî. (2012). Rastnuştişe Kirmanckî (Zazakî) (2nd ed.). Weşanxaneyê Vateyî.
5. Grûba Xebate ya Vateyî. (2016). Ferhengê Kirmanckî (Zazakî)-Tirkî (5th ed.). Weşanxaneyê Vateyî.
6. Ladefoged, P., & Johnson, K. (2011). A course in phonetics (6th ed.). Wadsworth Cengage Learning.
7. Lezgîn, R. (2012). Dersê ziwanî. Weşanxaneyê Roşna.
8. Lezgîn, R. (2013). Gramera Kirdkî (Zazakî): Ji bo Kurmancan bi awayê muqayeseyî. Weşanxaneyê Roşna.

9. Pamukçu, F. (2001). Gıramarê Zazaki. Vejiyaişê Tiji.