İçsel Tasdikten Varoluşsal Tanıklığa: İmanda İkrârın Hikmetleri

Yıl 2026, Cilt: 6 Sayı: 1 , 73 - 95 , 31.03.2026

Hamdullah Arvas

https://izlik.org/JA37JS73PX

Öz

Bu çalışma, İslâm düşünce tarihinin merkezi tartışma alanı olan iman kavramını, epistemik, ontolojik ve sosyolojik boyutlarıyla yeniden tanımlamayı konu edinmektedir. Araştırmanın temel problemi, imanın tarihsel süreçte salt bir dogma veya politik ayrıştırma (tekfir) aracına dönüşerek, kökensel anlamı olan “güven” ve “emniyet” boyutunu yitirmiş olmasıdır. Nitekim tarihsel süreçte Müslümanların, duygu ve düşünceleriyle din dışına çıkmadıklarını otorite karşısında kanıtlamak zorunda kalmalarının, İslâm düşüncesindeki bilgi doğrularını nasıl etkilediği temel sorunsal olarak ele alınmıştır. Çalışmanın amacı, Kur’ân’daki anlam katmanları ve dilsel kökenler ışığında “ikrâr” (dil ile beyan) kavramının bireysel ve toplumsal düzlemdeki hikmetlerini ortaya koymaktır. Yöntem olarak literatür taraması ve kavramsal analiz tekniği benimsenmiş; klasik kelâm metinleri ile modern din felsefesi yaklaşımları sentezlenmiştir. Araştırma sonucunda elde edilen temel çıktı, imanın yalnızca kalpte saklı bir tasdik değil, dış dünyada hukuki statü ve ahlaki sorumluluk üreten bütüncül bir “hakikat beyanı” olduğudur. İkrârın; bireyde benlik bütünlüğü, toplumda ise “emân” (güvenlik) zeminini kuran bir toplumsal sözleşme işlevi gördüğü saptanmıştır. Nihayetinde dinde iman kavramının, taklidi bir bağlılıktan ziyade, modern insanın varoluşsal krizine cevap üreten tahkikî bir “inanma hakkı” ve “etik sorumluluk zemini” olarak temayüz ettiği tespit edilmiştir.

Anahtar Kelimeler

Kelâm , Din , İslâm , İmân , İnkâr , Allah.

From Internal Assent to Existential Testimony: The Wisdoms of Profession in Faith

https://izlik.org/JA37JS73PX

Öz

This study focuses on redefining the concept of faith (imān) as a central debate in the history of Islāmic thought through its epistemic, ontological, and sociological dimensions. The main problem of the research is that faith has historically transformed into a mere dogma or a instrument for socio-political excommunication (takfīr), losing its primordial core of “trust” and “security.” The core problematic addresses how the historical necessity for Muslims to prove their religious adherence to authorities, to ensure they were not deemed “outside the faith”, has influenced the nature of epistemic truth in Islāmic thought. The aim of the study is to reveal the wisdoms of “verbal profession” (iqrār) at the individual and social levels and in the light of the Qur’ān's semantic layers and linguistic origins. Utilizing a methodology of literature review and conceptual analysis, the research is synthesized by way of the classical Kalām texts with modern philosophy of religion. The study concludes that the primary output is that faith is not merely an internal assent (tasdīq) hidden in the heart, but rather a holistic “declaration of truth” that produces legal status and moral responsibility. It is concluded that iqrār functions as a social contract, establishing ontological integrity for the individual and a foundation of “amān” (security) for society. Ultimately, faith is proposed as a deliberative “right to believe” and “a ground for ethical responsibility”, addressing the existential crises of the modern individual.

Anahtar Kelimeler

Kalām , Religion , Islām , Belief , Denial , God.

Kaynakça

• Abdülbâkī, Muhammed Fuâd. el-Mu‘cemü’l-müfehres li elfâzi’l-Kur’âni’l-Kerîm. Kahire: Dâru’l-Kütübi’l-Mısriyye, 1980.
• Ahmed bin Fâris. Mu‘cemü’l-mekâyîsi’l-luga. thk. Abdüsselâm Muhammed Hârûn. 6 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Fikr, 1979.
• Ahmed İbn Fâris. Mucmelu'l-Luga. thk. Zahir Abdulmuhsin Sultan. 2 Cilt. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 1986.
• Askerî, Ebû Hilâl el-Hasan bin Abdullah. el-Vücûh ve’n-nezâir. thk. Muhammed Osmân. Kahire: Mektebetü’s-Sekāfeti’d-Dîniyye, 2007.
• Askerî, Ebû Hilâl el-Hasan bin Abdullah. el-Furûku’l-lugaviyye. Kahire: Dâru’l-İlm, ts.
• Atay, Hüseyin. “Bilgi Teorisi: İlmin İmkânı”. Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 29 (1987), 1-35.
• Bağdâdî, Abdülkāhir. Mezhepler Arasındaki Farklar (el-Fark beyne’l-fırak). terc. Ethem Ruhi Fığlalı. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 1991.
• Bağdâdî, Abdülkāhir. Uṣūlü’d-dîn. İstanbul: Matbaatü’d-Devle, 1928.
• Bardakoğlu, Ali. “Feraiz”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 12/362-363. İstanbul: TDV Yayınları, 2012.
• Cevzî, Cemâleddîn Ebû’l-Ferec Abdurrahmân b. Alî. Nüzhetü’l-a‘yün en-nevâzir fî ilmi’l-vücûh ve’n-nezâir. thk. Muhammed Abdülkerîm Kâzım. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 1984.
• Cürcânî, Ali b. Muhammed. Kitâbü’t-Ta‘rîfât. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1983.
• Çağrıcı, Mustafa. “Ahlâk”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 2/1-14. İstanbul: TDV Yayınları, 1989.
• Demir, Abdullah. Mâtürîdî Kelâm Ekolünde Mukallidin İmânı. Bursa: Uludağ Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2006.
• Deniz, Osman Murat. John Calvin’de İmân ve Vahiy Anlayışı. Bursa: Uludağ Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2004.
• Eş‘arî, Ebü’l-Hasen. el-Lüma‘ fî’r-red ‘alâ ehli’z-ziyag ve’l-bida‘. thk. Richard J. McCarthy. Beyrut: el-Matbaatü’l-Kâsîlikiyye, 1953.
• Eş‘arî, Ebü’l-Hasen. Makālâtü’l-İslâmiyyîn ve ihtilâfü’l-musallîn. thk. Hellmut Ritter. 2 Cilt. Wiesbaden: Franz Steiner, 1963.
• Eş‘arî, Ebü’l-Hasen. el-İbāne ‘an usūli’d-diyāne. thk. Fevkıyye Hüseyin Mahmûd. Kahire: Dâru’l-Ensâr, 1397.
• Ezherî, Muhammed b. Ahmed. Tehzîbü’l-Luga. thk. Muhammed Avd Merʿab. Beyrut: Dâru İhyâi’t-Turâsi’l-Arabî, ts.
• Ferâhîdî, Halîl b. Ahmed. Kitâbü’l-ʿAyn. thk. Mehdi Mahzûmî – İbrâhim es-Sâmerrâî. Beyrut: Mektebetü’l-Hilâl, ts.
• Fîrûzâbâdî, Mecdüddîn. el-Kâmûsü’l-muhît. thk. Muhammed Naîm Arkusûsî. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 2005.
• Gazzâlî, Ebû Hâmid. İtikatta Sözün Özü (el-İktisâd fi’l-İ’tikâd). terc. Kemal Işık. Ankara: Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Yayınları, 1971.
• Güler, İlhami. İmân-Ahlak İlişkisi. Ankara: Ankara Okulu Yayınları, 2003.
• İbn Hazm, Ebû Muhammed Ali b. Ahmed. el-Fasl fî’l-milel ve’l-ehvâ’ ve’n-nihal. terc. Halil İbrahim Bulut vd. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yayınları, 2021.
• İbn Manzûr, Muhammed b. Mükerrem. Lisânü’l-Arab. 15 Cilt. Beyrut: Dâru Sâdır, 1414.
• İbn Sînâ. Mantığa Giriş (el-Medhal). terc. Ömer Türker. İstanbul: Litera Yayıncılık, 2005.
• İbn Sînâ. İkinci Analitikler (Kitâbü’l-Burhân). terc. Ömer Türker - Ömer Mahir Alper. İstanbul: Klasik Yayınları, 2008.
• İsfehânî, Râgıb. Müfredât fî garîbi’l-Kur’ân. thk. Safvân Adnân Dâvudî. Beyrut: Dâru’l-Kalem, 1412.
• Işık, Kemal. Mâtürîdî'nin Kelâm Sisteminde İmân, Allah ve Peygamberlik. Ankara: Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Yayınları, 1980.
• Izutsu, Toshihiko. İslâm Düşüncesinde İmân Kavramı. terc. Selahattin Ayaz. İstanbul: Pınar Yayınları, 2017.
• Kasapoğlu, Abdurrahman. Kur'ân'da İmân Psikolojisi. İstanbul: Yalnızkurt Yayınları, 1997.
• Kefevî, Ebü’l-Bekâ. el-Külliyyât. thk. Adnan Derviş – Muhammed el-Mısrî. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, ts.
• Köse, Ali. “İman”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 22/214-216. İstanbul: TDV Yayınları, 2000.
• Koloğlu, Orhan Şener. Cübbâîlerin Kelâm Sistemi. Bursa: Uludağ Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2005.
• Mâtürîdî, Ebû Mansûr. Kitâbü’t-Tevhîd. thk. Bekir Topaloğlu - Muhammed Aruçi. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2003.
• Mâtürîdî, Ebû Mansûr. Te’vîlâtü’l-Kur’ân. thk. Mecdî Bâslûm. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2005.
• Mukātil b. Süleymân. Kur’ân Terimleri Sözlüğü. terc. M. Beşir Eryarsoy. İstanbul: İşaret Yayınları, 2016.
• Neşşâr, Ali Sâmi. İslâm’da Felsefî Düşüncenin Doğuşu. terc. Osman Tunç. 2 Cilt. İstanbul: İnsan Yayınları, 1999.
• Nursî, Said. İmân ve Küfür Muvâzeneleri. terc. Abdülmecid Nursî. İstanbul: Zehra Yayıncılık, 2004.
• Oral, Osman. “Akâid ve Kelâm İlmi Açısından İmânın Kısımları, Derecesi ve Rükünleri”. Dicle Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi (DÜSBED) 7/13 (2015), 275-295.
• Özcan, Hanifi. “İman”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 22/216-219. İstanbul: TDV Yayınları, 2000.
• Özcan, Hanifi. Epistemolojik Açıdan İmân. İstanbul: Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Vakfı Yayınları, 2002.
• Ölmez, Tahsin. John Hick’e Göre İmân ve Bilgi. Kayseri: Erciyes Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2004.
• Pezdevî, Ebû Bekir. Uṣūlü’d-dîn. thk. Hans Peter Linss. Kahire: Dâru İhyâi’l-Kütübi’l-Arabiyye, 1383.
• Râzî, Fahreddîn. Mefâtîhu’l-gayb. 32 Cilt. Beyrut: Dâru İhyâi’t-Türâsi’l-Arabî, 1999.
• Râzî, Fahreddîn. Kelâm’a Giriş (el-Muhassal). terc. Hüseyin Atay. Ankara: Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Yayınları, 1978.
• Râzî, Fahreddîn. “İtikâdâtu Fırakı’l-Müslimîn ve’l-Müşrikîn”. terc. Faruk Sancar. Dinbilimleri Akademik Araştırma Dergisi 9/2 (2009): 235-251.
• Râzî, Fahreddîn. Uṣūlü’d-dîn. thk. Ahmed Hicâzî es-Sekkā. Kahire: Mektebetü’l-Külliyyâti’l-Ezheriyye, 1986.
• Sinanoğlu, Mustafa. “İman”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 22/212-214. İstanbul: TDV Yayınları, 2000.
• Sülün, Murat. Kur'an-ı Kerim Açısından İmân-Amel İlişkisi. İstanbul: Ensar Neşriyat, 2015.
• Şehristânî, Abdülkerim. Dinler ve Mezhepler Tarihi (el-Milel ve’n-nihal). çev. Muharrem Tan. İstanbul: Yeni Akademi Yayınları, 2006.
• Taberî, Ebû Ca‘fer Muhammed b. Cerîr. Câmiu’l-beyân ‘an te’vîli âyi’l-Kur’ân. thk. Abdullah b. Abdülmuhsin et-Türkî. 26 Cilt. Kahire: Dâru Hicre, 2001.
• Tayyib el-Basrî, Ebû’l-Hüseyin Muhammed b. Ali. al-Mu‘tamad fi ûsulil-fıkh. thk. Muhammad Hamidullah. Şam: Ma‘hadî İlmî, 1966.
• Toksarı, Ali. “Emanet”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 11/81-83. İstanbul: TDV Yayınları, 1995.
• Tümer, Günay. “Din”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 9/312-320. İstanbul: TDV Yayınları, 1994.
• Tûsî, Nasîrüddîn. Telḫîṣu’l-Muḥaṣṣal. thk. Abdullah Nurânî. Tahran: Müesseset-i Mutâlaât-ı İslâmî, 1359.
• Yeşilyurt, Temel - Oral, Osman. “İman’da İkrâr Kavramı”. Kelâm Araştırmaları Dergisi 10/1 (2012), 31-44.
• Yıldırım, Mustafa. “Vedi‘a”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 42/596-598. İstanbul: TDV Yayınları, 2012.
• Zemahşerî, Cârullah. el-Keşşâf ‘an hakāiki gavâmizi’t-tenzîl. 4 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kitâbi’l-Arabî, 1407.