The Relationship Between Recitation and Grammatical Analysis in Muhammad Ali al-Durra’s Tafsīr: A Study of Sūrat al-Anʿām

Öz

The science of recitation is directly related to other Islamic sciences because it deals with the Holy Qur’an. In this regard, the science of grammatical analysis stands out as a partner to the science of recitation. This is because both sciences share a noble goal: protecting the text of the Mushaf from errors and corruption, and elucidating the intended meaning of the divine revelation. This study aims to elucidate this relationship based on the mutawatir recitations and to analyze the impact of recitation variations on the grammatical aspects of i‘râb—and, consequently, on the semantic depth of the verses within their broader context—without distorting the original meaning. Surah Al-An’am has been selected as the subject of this study, as this surah contains a variety of recitations that allow for linguistic analysis. At the center of the research is the work titled “Tafsir al-Qur'an al-Karim va I'rabuhu va Bayanuhu” by the contemporary grammarian Muhammad Ali Taha ed-Dürre (d. 2007), who is renowned for his expertise in both exegesis and linguistic analysis. In this work, the author uses the qira’at as a fundamental tool for determining the i‘rab forms of the verses. Indeed, this aspect of the author’s work has not previously been the subject of an independent study. Following an introduction to the author and his work, as well as a theoretical overview of the sciences of recitation and grammatical analysis, the study consists of an analysis of verses selected in accordance with the approach outlined in *ed-Dürre*. The study employs a qualitative research method and involves a review of documents.

Anahtar Kelimeler

• Qiraat
• I‘rab
• Muhammad Ali Taha al-Dürre
• Tafsir al-Qur’an al-Karim wa ı’rabuhu wa bayanuhu
• Surah al-An‘ām.

Muhammed Ali ed-Dürre Tefsirinde Kıraat ve İ‘râb İlişkisi: En’âm Sûresi Üzerine Bir İnceleme

Öz

Kıraat ilmi, Kur’ân-ı Kerîm’i konu edinmesi sebebiyle diğer şer‘î ilimlerle doğrudan ilişkilidir. Bu noktada i‘râb ilmi ise kıraat ilminin bir ortağı olarak öne çıkmaktadır. Zira her iki ilim, Mushaf metnini lahn ve tahriften korumak ile ilâhî kelâmın muradını beyan etmek gibi yüce bir gayede birleşmektedir. Bu çalışma, mütevatir kıraatleri esas alarak söz konusu ilişkiyi ortaya koymayı ve kıraat farklılıklarının i‘râb vecihlerine ve buna bağlı olarak âyetlerin genel bağlamındaki anlamsal derinliğine olan etkisini, asıl mânâyı bozmadan analiz etmeyi amaçlamaktadır. Çalışmada uygulama alanı olarak En’âm Sûresi seçilmiştir. Bu sûre, dilsel tahlillere imkân tanıyan kıraat çeşitliliği içermektedir. Araştırmanın merkezinde ise hem tefsir hem de dilsel tahlillerdeki yetkinliğiyle tanınan çağdaş nahiv âlimi Muhammed Ali Taha ed-Dürre’nin (ö. 2007) "Tefsîru’l-Kur’âni’l-Kerîm ve i‘râbuhû ve beyânuhû" adlı eseri yer almaktadır. Müellif bu eserinde kıraatleri, âyetlerin i‘râb vecihlerini belirlemede temel bir araç olarak kullanmıştır. Nitekim müellifin bu yönü daha önce müstakil bir çalışmaya konu olmamıştır. Araştırma, müellifin ve eserinin tanıtımı ile kıraat ve i‘râb ilimlerine dair teorik bir girişin ardından, ed-Dürre’nin yaklaşımı doğrultusunda seçilen ayetlerin tahlilinden oluşmaktadır. Çalışmada nitel araştırma yöntemi benimsenmiş ve doküman incelemesi gerçekleştirilmiştir.

Anahtar Kelimeler

• Kıraat
• İ‘râb
• Muhammed Ali Taha ed-Dürre
• Tefsîru’l-Kur’âni’l-Kerîm ve i‘râbuhû ve beyânuhû
• En’âm Sûresi

Etik Beyan

Bu makale, Gaziantep İslam Bilim veTeknoloji Üniversitesi Lisansüstü Eğitim Enstitüsü Temel İslam Bilimleri Kur’ân-ı Kerim Okuma ve Kıraat İlmi ABD’nda savunulan “Kıraat-İ‘rab İlişkisi: Muhammed Ali Ed-Dürre’nin Tefsirinde En’âm Sûresi Örneği” başlıklı yüksek lisans tezinden hazırlanmıştır.

Kaynakça

1. Abd Ali Muhyî, İntizâr. “el-Mebâhisü’n-nahviyye fî tefsîri’l-Kur’âni’l-Kerîm ve i‘râbihi ve beyânihi li’ş-şeyh Muhammed Ali Taha ed-Dürre”. Irak: Kerbelâ Üniversites, Doktora, 2024.
2. Akkuş, Murat. Kur’ân’ın Anlaşılmasında Kırâat Farklılıklarının Rolü: “et-Tahrîr ve’t-Tenvîr” Örneği. Rize: Recep Tayyip Erdoğan Üniversitesi, Doktora, 2014.
3. Aksoy, Mustafa - Akkuş, Murat. “İbnü’l-Cezerî’nin Tayyibetü’n-Neşr’inde Med ve Kasr Konularının İncelenmesi”. Mütefekkir 10/20 (15 Aralık 2023), 345-366. https://doi.org/10.30523/mutefekkir.1405267.
4. Birışık, Abdulhamit. “İ‘râbü’l-Kur’ân”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2000.
5. Birışık, Abdulhamit. Kıraat İlmi ve Tarihi. Bursa: Emin Yayınları, 4.Basım, 2024.
6. Bu Bekkar, Ömer. “et-Tevcîhü’l-i‘râbî ve esaruhû fî tetavvuri’d-dersi’n-nahvî”. Mecelletü’z-Zâkira 12 (2019), 174-187.
7. Bulut, Hasan - Güler, Musa. “Âyetlerin Anlamına Etkisi Açısından Mefâtihu’l-Gayb Adlı Tefsîr’de Kıraat Farklılıkları”. The Journal of Academic Social Science Studies 14/88 (2021), 167-182.
8. Çardak, Fatih. “Kırâat - Dilbilim İlişkisi ve İ’rabî Farklılıkların Kırâat Üzerindeki Etkisi”. Akademik Platform İslami Araştırmalar Dergisi 9/2 (17 Ağustos 2025), 413-429. https://doi.org/10.52115/apjir.1702185.

9. Dânî, Ebû Amr Osmân b. Sa‘îd b. Osmân ed-. Câmi‘u’l-beyân fi’l-kırââti’s-seb‘. 4 Cilt. Şârika: Şârika Üniversitesi, 2007.
10. Dimyâtî, Şihâbüddîn Ahmed b. Muhammed b. Abdülganî ed-. İthâfü fudalâi’l-beşer fi’l-kıraati’l-erba‘a aşer. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 3. Basım, 2006.
11. Dürre, Muhammed Ali Taha ed-. Tefsîru’l-Kur’âni’l-Kerîm ve i‘râbuhu ve beyânuhu. Dımaşk: Dâru İbn Kesîr, 2009.
12. Esin, Mehmet Nezir. “Nahiv İlminde Telif Geleneği”. Sırat 1/1 (01 Mayıs 2020): 71-99. https://izlik.org/JA57UN46FR.
13. Fârâbî, Ebû Nasr İsmâîl b. Hammâd el-Cevherî el-. es-Sıhâh Tâcü’l-luga ve sıhâhu’l-Arabiyye. thk. Ahmed Attâr. 6 Cilt. Beyrut: Dârü’l-İlm li’l-Melâyîn, 4. Basım, 1987.
14. Işık, Emin. “En’âm Sûresi”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 11/169-170. İstanbul: TDV Yayınları, 1995.
15. İbn Aşur, Muhammed et-Tahir. et-Tahrir ve’t-tenvir. 30 Cilt. Tunus: ed-Darü’t-Tunisiyye li’n-Neşr, 1984.
16. İbn Cinnî, Ebu’l-Feth ‘Osman. el-Hasâ’is. thk. Muhammed ‘Alî en-Neccâr. 3 Cilt. Mısır: el-Hey’etü’l-Mısriyye el-‘Âmme li’l-Kitâb, 4. Basım, ts.
17. İbn Manzur, Muhammed b. Mukrim b. Ali. Lisanü’l-Arab. 15 Cilt. Beyrut: Daru Sadır, 3. Basım, 1994.
18. İbn Mihran, Ebu Bekir Ahmed b. el-Hüseyin. el-Mebsût fil-kıraatil-âşr. thk. Subey Hamza Hâkimî. Şam: Mecmaul-Lüğatil-Arabiyye, 1981.
19. İbnü’l-Cezerî, Şemsüddîn Ebü’l-Hayr. en-Neşr fi’l-kırâ’âti’l-aşr. ed. Ali Muhammed ed-Dabbâ‘. 2 Cilt. Kahire: el-Matbaatü’t-Ticâriyyetü’l-Kübrâ, ts.
20. İbnü’l-Cezerî, Şemsüddîn Ebü’l-Hayr. Müncidü’l-Mukriîn ve Mürşidü’t-Tâlibîn. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1999. islamsyria, Suriyeli Âlimler Derneği. “Şeyh Muhammed Ali ed-Dürre – Âlem min A‘lâmi Hims”. Erişim 20 Kasım 2025.
21. Keykat, Muhtâr Abdullâh Allâk el- - Selîm, Kevser Abdüsselâm Alî. “el-Kırââtü’l-Kur’âniyye ve alâkatuhâ bi’t-tak‘îdi’n-nahvî”. Mecelletü’d-Dirâsâti’l-İslâmiyye 1/4 (2025), 113-125.
22. Kur’ân Yolu. Erişim 21 Haziran 2026. https://kuran.diyanet.gov.tr.
23. Kudat, Aydın. “Kur’an Kıraatı ile Arap Dilbilimi Münasebeti Üzerine”. Turkish Studies-Comparative Religious Studies null/Volume 15 Issue 1 (29 Ağustos 2024), 63-75. https://doi.org/10.29228/TurkishStudies.41596 Kudât, Muhammed Ahmed Müflih vd. Mukaddimât fî ilmi’l-kıraât. Ammân: Dâru Ammâr, 2001.
24. Kurtubî, Ebû Abdullâh Muhammed b. Ahmed el-. el-Câmi‘ li-ahkâmi’l-Kur’ân. thk. Ahmed el-Berdûnî - İbrâhim Atfîş. 20 Cilt. Kahire: Dâru’l-Kütübi’l-Mısriyye, 2. Basım, 1964.
25. Mekkî b. Ebî Tâlib, Ebû Muhammed el-Kaysî. el-Keşf ʿan vücûhi’l-kırââti’s-sebʿ ve ʿilelühâ ve hucecühâ. thk. Muhyiddîn Ramadân. 2 Cilt. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 2. Basım, 1981.
26. Muhaysın, Muhammed Sâlim. el-Kırâât ve eseruhâ fî ulûmi’l-Arabiyye. Kahire: Mektebetü’l-Külliyyâti’l-Ezheriyye, ts.
27. M. Landau, Jacob. “Küttâb”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi 27/3-4. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2003 .
28. Neşşâr, Ebû Hafs Sirâcüddîn Ömer b. Zeyneddîn Kâsım b. Muhammed b. Alî el-Ensârî en-. el-Budûrü’z-zâhire fi’l-kırââti’l-âşri’l-mütevâtire. thk. Ahmed Îsâ el-Ma’sarâvî. 4 Cilt. Küveyt: Dâru’n-Nevâdir, 2. Basım, 2011.
29. Semîn el-Halebî, Ebü’l-Abbâs Şihâbüddîn Ahmed b. Yûsuf b. Abdiddâim es-. ed-Dürrü’l-masûn fî ulûmi’l-kitâbi’l-meknûn. thk. Ahmed Muhammed el-Harrât. 11 Cilt. Şam: Dâru’l-Kalem, ts.
30. Sindî, Ebû Tâhir Abdülkayyûm Abdülgafûr es-. Safahât fî ulûmi’l-kıraat. Suudi Arabistan: es-Mektebetü’l-İmdâdiyye, 1995.
31. Suyûtî, Celâleddîn Abdurrahman b. Ebî Bekr es-, Celâleddîn. el-İtkân fî ‘ulûmi’l-Kur’ân. thk. Muhammed Ebû’l-Fazl İbrâhîm. 4 Cilt. Mısır: el-Hey’etü’l-Mısriyyetü’l-‘Âmmetü li’l-Kitâb, 1974.
32. Tantâvî, Muhammed Seyyid et-. et-Tefsîru’l-vasît li’l-Kur’âni’l-Kerîm. Kahire: Dâru Nahdati Mısr, 1998.
33. Zerkeşî, Ebû Abdillâh Bedrüddîn Muhammed b. Abdillâh ez-. el-Burhân fî ulûmi’l-Kur’ân. 4 Cilt. b.y.: Dâru İhyâi’l-Kütübi’l-Arabiyye, 1957.
34. Zuhaylî, Vehbe ez-. et-Tefsîrü’l-münîr fi’l-akide ve’ş-şerî‘a ve’l-menhec. 32 Cilt. Dımaşk: Dâru’l-Fikr, 1991.
35. Zürkanî, Muhammed Abdülazîm ez-. Menâhilü’l-irfân fî ulûmi’l-Kur’ân. 2 Cilt. Mısır: Matbaat Îsâ el-Bâbî el-Halebî ve Şürekâsı, 3. Basım, ts.