OSMANLI MEZAR TAŞLARI ÜSLUP DEĞİŞİMİNDE BATILILAŞMA ETKİSİ

Öz

18. yüzyıl başlarında Osmanlı Devleti’nde başlayan Batılılaşma hareketleri askeriyeden bürokrasiye, eğitimden mimariye kadar geniş bir alanda meydana getirdiği değişikliklerle toplumu etkilemiştir. Zamanla Batı'ya ait kavram ve değerler, Osmanlıların kendine özgü ifade biçimleri geliştirmesine katkıda bulunmuştur. Sanat alanında görülen Batılı etkiler de bu anlayışın bir yansıması olarak ortaya çıkmıştır. Osmanlı kültüründe mezar taşı tipolojisi, içinde bulunduğu dönemin mimari üslubuyla büyük ölçüde uyum gösterir. Osmanlı mimarisinde Batılı etkilerle meydana gelen üslup değişiklikleri, mezar taşlarında da belirgin şekilde gözlemlenmektedir. Bu çalışmada sunulan veriler, çoğunluğu İstanbul hazirelerinde olmak üzere beş binden fazla mezar taşının incelenmesi sonucu elde edilmiştir. Bu bilgilere dayanılarak Osmanlı mezar taşlarının genel tipolojisi açıklanabilmekte; açık, pehleli ve lahit mezar türleri tasnif edilebilmekte; baş ve ayak şâhidelerinin yapısal özellikleri, Batılılaşma döneminde değişen bezeme anlayışı ve semboller ile dönemin canlı dili, süsleme tercihleri, hat sanatının özellikleri, söz sanatları, başlık tipleri gibi kültürel unsurlar izlenebilmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Sanat Tarihi
• Batılılaşma
• Mezar Taşları
• Taş İşçiliği
• Hat Sanatı

THE EFFECT OF WESTERNIZATION ON THE STYLISTIC CHANGE OF THE OTTOMAN GRAVESTONES

Öz

In the early 18th century, the westernization movements initiated in the Ottoman Empire significantly influenced the society through the changes they brought about in a wide array of domains, including military, bureaucracy, education, and architecture. Over time, Western concepts and values contributed to the Ottomans developing their distinctive forms of expression. The western influences observed in the field of art emerged as a reflection of this understanding. The typology of Ottoman gravestones, a vital component of Ottoman culture, aligns closely with the architectural styles of the periods in which they were produced. The stylistic transformations in Ottoman architecture influenced by western elements are also distinctly observable in gravestones. The data presented in this study is derived from the examination of more than 5000 gravestones, the majority of which are in Istanbul's graveyards. Based on this analysis, the general typology of Ottoman gravestones can be explained, they can be classified as open, with capstone, and sarcophagus-style grave types, and the structural features of headstones and footstones can be traced. Furthermore, the evolving decorative approach and symbols of the westernization period, as well as the language, ornamentation preferences, calligraphic characteristics, literary artistry, types of die and other cultural elements of the era, can be identified and analyzed.

Anahtar Kelimeler

• Art History
• Westernization
• Gravestones
• Stone Carving
• Islamic Calligraphy

Kaynakça

1. Açıkgözoğlu, A. S. (1995). Eyüp Sultan Civarında İmzalı Mezar Taşı Kitabeleri. Yüksek Lisans Tezi. İstanbul: Marmara Üniversitesi.
2. Ahmed Lütfi, E. (1328). Târih-i Lutfî (C. 8). Matbaa-i Âmire.
3. Akyavaş, B. (Ed.). (1993). Yirmisekiz Çelebi Mehmed Efendi’nin Fransa Sefâretnâmesi. Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü.
4. Alparslan, A. (1999). Osmanlı Hat Sanatı Tarihi. Yapı Kredi Yayınları.
5. Aslanapa, O. (1989). Türk Sanatı. Remzi Kitapevi.
6. Bayram, S. (1998). Türk Kültüründe Mühr-i Süleyman’ın Yeri. Kültür ve Sanat, 37, 47-51.
7. Berman, M. (2016). Katı Olan Her Şey Buharlaşıyor (B. Peker & Ü. Altuğ, Çev.). İletişim Yayınları.
8. Bulut, M. (2022). Sultan II. Mahmud Türbesi Haziresi. Türk Tarih Kurumu Yayınları.

9. Conti, F. (1978). Barok Sanatını Tanıyalım (S. Turunç, Çev.). İnkılâp ve Aka Kitabevi.
10. Conti, F. (1985). Rokoko Sanatını Tanıyalım (E. Soley, Çev.). İnkılâp Kitabevi.
11. Çeşmeli, İ. (2015). Tarihi Kaynaklara Göre Türk Göçebelerinde Dinler, Kültler, Ritüeller ile İkonografi (M.S. 8. Yüzyıla Kadar). Art Sanat, 3, 45-96.
12. Çobanoğlu, A. V. (2007). Osmanlılar (C. 33, s. 580-589). Türkiye Diyanet Vakfı.
13. Demiriz, Y. (1984). Acanthus: Türkiye’nin Arkeoloji ve Sanat Tarihi Terminolojisine Yanlış Adla Girmiş Bir Bitki Motifi. Sanat Tarihi Dergisi, 3(3), 19-24.
14. Dere, Ö. F. (2011). Eyüpsultan’da Taşa İşlenen Medeniyet. İstanbul Büyükşehir Belediyesi Yayınları.
15. Dere, Ö. F. (2024). Batılılaşma Döneminde Osmanlı Hat Sanatı ve Terkib Geleneğinde Batı Sanatı Etkisi. Doktora Tezi. İstanbul: İstanbul Üniversitesi.
16. Derman, M. U. (1994). Sultan II. Abdülhamid Devrinde Hat ve Tezyinî San’atlarımız. Sultan II. Abdülhamid ve Devri Semineri içinde (s. 85-92). İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Tarih Araştırma Merkezi.
17. Derman, M. U. (2002). Sakıp Sabancı Müzesi Hat Koleksiyonundan Seçmeler. Sakıp Sabancı Müzesi.
18. Devellioğlu, F. (1995). Osmanlıca-Türkçe Ansiklopedik Lûgat. Aydın Kitabevi.
19. Dingeç, E. (2011). Osmanlı Sarayı’nda Ci̇ri̇t Alayları: Lahanacılar ve Bamyacılar. Millî Folklor, 89(89), 78-86.
20. Eyice, S. (2002). Batı Sanat Akımlarının Değiştirdiği Osmanlı Dönemi Türk Sanatı. Türkler içinde (C. 15, s. 284-309). Yeni Türkiye.
21. Göçek, F. M. (1999). Burjuvazinin Yükselişi İmparatorluğun Çöküşü (İ. Yıldız, Çev.). Ayraç Yayınevi.
22. Gülcü, A. İ. (2018). Eyüpsultan Türbeler ve Anıt Mezarlar. Eyüpsultan Belediyesi.
23. Hanioğlu, Ş. (1992). "Batılılaşma". İslam Ansiklopedisi. C 5. Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları. 148- 152.
24. Karal, E. Z. (1995). Osmanlı Tarihi (C. 5). Turkish Historical Society Press.
25. Karataş, S. (2003). Osmanlı Eğitim Sisteminde Batılılaşma. Afyon Kocatepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 5(1), 231-242.
26. Koçu, R. E. (1969). Türk Giyim Kuşam ve Süsleme Sözlüğü. Sümerbank Yayınları.
27. Kuban, D. (2017). Çağlar Boyunca Türkiye Sanatının Anahatları. Yapı Kredi Yayınları.
28. Laqueur, H.-P. (2010). Hüve’l baki (S. Dilidüzgün, Çev.). Tarih Vakfı Yurt Yayınları.
29. Lecomte, P. (1976). Türkiyede Sanatlar ve Zeneatlar: Ondokuzuncu Y. Y. Sonu. Tercüman.
30. Mülayim, S. (1991). "Arma". İslam Ansiklopedisi. C. 3. Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları. 382-383.
31. Ortaylı, İ. (1987). İmparatorluğun En Uzun Yüzyılı. Hil Yayınları.
32. Öter, N. (2022). Türk İslam Sanatında Sanduka Gelişimi. Selçuk Türkiyat Dergisi, 54, 391-404.
33. Seçgin, N. (2000). Eyüp Sultan Hazirelerindeki Mimari Düzenlemeli Lahitler. Tarihi, Kültürü ve Sanatıyla Eyüpsultan Sempozyumu Bildiriler içinde (C. 4, s. 298-309). Eyüp Belediyesi.
34. Serin, M. (2010). Hat Sanatı ve Meşhur Hattatlar. Kubbealtı.
35. Tekin, B. (2008). Batılılaşma Sürecinde Osmanlı Tezhip Sanatı (1789-1922). Doktora Tezi. Kayseri: Erciyes Üniversitesi.