HİLYE TASARIMININ OLUŞUMUNA İLİŞKİN NOTLAR: HAT-TEZHİP ETKİLEŞİMİ VE SAYI SEMBOLİZMİ

Bu makale için 27 Mayıs 2026 tarihinde bir düzeltme yayımlandı. https://dergipark.org.tr/tr/pub/lale/article/1963545

Öz

Osmanlı düşünce geleneğinde Hz. Muhammed, psikolojik, fiziksel ve manevî açıdan en yüce varlık mertebesine ulaşmış yetkin insanı (el-insanü’l-kamil) temsil etmektedir. Bu bakımdan, hat ve tezhip sanatının uygulandığı bir eser olarak hilyenin asıl amacı, Hz. Muhammed'in fiziksel görünüşünün ve ahlakî özelliklerinin estetik ifadesini ortaya koymaktır. Peygamberlik makamının yüceliğini gözler önüne seren hilyedeki mürekkep sembolizm, aynı zamanda Osmanlı toplumunun kozmolojik düşüncesini de yansıtmaktadır. Bu makalenin konusu, ünlü Osmanlı hattat Hâfız Osman'a atfedilen klasik hilye tasarımının hat-tezhip etkileşimi ve sayı sembolizmi bağlamında incelenmesidir. Makalede Türk/İslam kitap sanatlarının klasik örneklerini incelemek suretiyle, geleneksel hilye tasarımının oluşum sürecinin çeşitli aşamalardan geçtiğini irdelemeye çalışacağız. Buna binaen, Hâfız Osman tarafından geliştirilen hilye formunun teorik kökleri araştırılacak ve gerek dinî gerekse de dinî muhtevası olmayan konulardaki bezemeli yazmalar üzerinden sanatkârın önceki dönemlere ait estetik tasarımlardan esinlenme olasılığı incelemeye tabi tutulacaktır.

Anahtar Kelimeler

• Hilye
• Osmanlı kitap sanatları
• hat
• tezhip
• sayı sembolizmi.
• Hâfız Osman

NOTES ON THE FORMATION OF HILYA DESIGN: CALLIGRAPHY-ILLUMINATION INTERACTION AND NUMERAL SYMBOLISM

Bu makale için 27 Mayıs 2026 tarihinde bir düzeltme yayımlandı. https://dergipark.org.tr/tr/pub/lale/article/1963545

Öz

In Ottoman tradition of thought the Prophet Muhammad represents the complete human being (al-insan al-kamil), who has reached the highest psychological, physical and spiritual stage of being. In this case the main purpose of the hilya as a work of calligraphy and illumination is to aesthetically evoke the physical appearance and moral character of the Prophet Muhammad. Moreover, the complex symbolism of the hilya as an expression of prophetic glory also reflects the cosmological thought of the Ottoman community. The subject of this article is to examine the classical hilya design attributed to the famous Ottoman calligrapher Hâfiz Osman in the context of calligraphy-illumination interaction and number symbolism. Examining classical examples of Turkish-Islamic arts of the book, we will try to observe that the conventional hilya design passed through various stages during the process of its formation. In this case the theoretical roots of Hâfiz Osman’s hilya form and the probability of his inspiration by the aesthetic designs of the previous periods will be examined through the decorative manuscripts in religious and non- religious topics.

Anahtar Kelimeler

• Hilya
• Hâfiz Osman
• Ottoman arts of the book
• calligraphy
• illumination
• numeral symbolism.

Kaynakça

1. 1400.Yılında Kur'an-ı Kerim: Türk ve İslam Eserleri Müzesi Kur'an-ı Kerim Koleksiyonu, cur. Ali Serkander Demirkol, Sevgi Kutluay, ed. Müjde Unustası, İstanbul: Antik A.Ş. Kültür Yayınları, 2010.
2. Abdulkadiroğlu Abdulkerim, ''İlk Hilye Hattatı Ahmed Karahisari mi?'', Milli Kültür, vol.82 (Ankara 1991), pp.48-52.
3. Ackerknecht, E. H. (1955). A short history of Medicine. New York.
4. Akimushkin, O. F. ve Ivanov, A. A. (1979). The art of illumination. Basil Gray (Ed.), The book in Central Asia: 14th-16th Centuries (s. 43-49) içinde. Londra.
5. Alparslan, A. (1999). Osmanlı hat sanatı tarihi. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
6. Arslanoğlu, İ. (1997). Yazarı belli olmayan bir fütüvvet-nâme. Ankara: Kültür Bakanlığı Yay.
7. Atıl, E. (1981). Art of the Mamluks: Renaissance of Islam. Washington: Smithsonian Institution Press.
8. Barry, M. (2004). Figurative art in Medieval Islam and the riddle of Bihzad of Herat: (1465-1535). Paris: Flammarion.

9. Bilgi, H. (2004). Gönülden bir tutku: Sevgi Gönül Hat Koleksiyonu (A Heartfelt Passion: The Sevgi Gönül Calligraphy Collection). İstanbul: Sadberk Hanım Müzesi.
10. Binyon, L., Wilkinson, J.V.S. ve Gray, B. (1971). Persian miniature painting. New York: Dover Publication.
11. Brend, B. (1991). Islamic art. Cambridge: Harvard University Press.
12. Burckhardt, T. (1987). Mirror of the intellect: Essays on traditional science and sacred art. (William Stoddart, Çev. ve Ed.). Albany: State University of New York Press.
13. Demirci, M. (1997). “Hakîkat-i Muhammediye”. İslam Ansiklopedisi. C. 15. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yay. 179-180.
14. Derman, M. U. (1998). Letters in gold: Ottoman calligraphy from the Sakıp Sabancı Collection Istanbul. New York: The Metropolitan Museum of Art.
15. Derman, M. U. (2017). Türk hat san’atından seçmeler. Ankara: Atatürk Kültür Merkezi.
16. Derman, M. U. (2003). Hat sanatında Hilye-i Şerîf’ler. Diyanet İlmi Dergisi. Peygamberimiz Hz. Muhammed (sav) Özel Sayı, 617-636.
17. Erdoğan, M. (2013). Türk edebiyatında manzum hilyeler. İstanbul: Kitabevi Yayınları.
18. Ettinghausen, R. (1960). “Bihzad”. The Encyclopaedia of Islam. C. 1. Leiden: Brill. 1212-1213.
19. Ferdawsi (1350/1971). Shahnâmeh: Ez rû-ye Nuskhe-ye Khetti-ye Baysunqûrî [Facsimile Edition of the Baysonghori Shahnâmeh]. Tehran Shura-ye Merkezî-ye Shahenshahi -ye Iran.
20. Grabar, O. (2009). Masterpieces of Islamic art: The decorated page from the 8th to the 17th century. Munich: Prestel.
21. Gruber, C. (2009). Between logos (Kalima) and light (Nūr): Representations of the Prophet Muhammad in Islamic painting. Muqarnas, 26, 229-262.
22. Hakanî, M.B. (2011). Gönüllerin süsü hanelerin zineti hilye: Peygamberimizin şekil ve şemaili. (Hayreddin Karaman, Çev.). İstanbul: Mavi Ufuklar Yayınları.
23. Hill, D. R. (2001). Military technology. A. Y. al-Hassan (Ed.), The Different Aspects of Islamic Culture: Science and Technology in Islam (s. 247-270) içinde. Beyrut: UNESCO Publishing.
24. Hoyland, R. (2005). Physiognomy in Islam. Jerusalem studies in Arabic and Islam, 30, 361- 402.
25. James, D. (1381). Mecmua-yi hüner-i Islami pes ez Timur: Qur’an-nevisî tâ Qarn-i Dehhom-i Hicri Qameri (Peyam Bihtash, Çev.). Tahran: Neshr-i Kareng.
26. Johnston, M. (Ed.). (1997). The Walters art gallery: Guide to the collections. Baltimore: Walters Art Gallery.
27. Karahisarî, A. (2015). Mushaf-ı Şerif (TSMK H.S. 5’in tıpkıbasımı). İstanbul: Klasik Türk Sanatları Vakfı.
28. Karlığa, H. B. (1991). “Anâsır-ı erbaa”. İslam Ansiklopedisi. C. 3. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yay. 149- 151.
29. Kerner, J. J. (2007). Art in the name of science: The kitâb al-diryâq in text and image. Anna Contadini (Ed.), Arab painting: Text and image in illustrated Arabic manuscripts (s. 23-39) içinde. Leiden: Brill
30. Lelić, E. (2017). Physiognomy (ʿilm-i firāsat) and Ottoman statecraft: Discerning morality and justice. Arabica, 64, 609-646.
31. Lentz, T. W. ve Lowry, G. D. (1989). Timur and the princely vision: Persian art and culture in the fifteenth century. Los Angeles: Los Angles Country Museum of Art.
32. Morrow, J. A. (2014). Perfection. John Andrew Morrow (Ed.), Islamic images and ideas: Essays on sacred symbolism (s. 60-67) içinde. Londra: McFarland and Company.
33. Nasr, S. H. (1987). Science and civilization in Islam. Cambridge: The Islamic Texts Society.
34. Ögel, S. (1986). Anadolu Selçuklu sanatı üzerine görüşler. İstanbul: Matbaa Teknisyenleri Basımevi.
35. Ormos, I. (1987-1988). The theory of humours in Islam (Avicenna). Quaderni di Studi Arabi, 5/6, 601-607.
36. Özen, M. E. (2003). Türk tezhip sanatı: Turkish art of illumination. Istanbul: Gözen Kitap.
37. Pancaroğlu, O. (2001). Socializing medicine: Illustrations of the kitāb al-diryāq. Muqarnas, 18, 155-172.
38. Richard, F. (1997). Splendeurs Persanes: Manuscrits du XIIe au XVIIe siècle. Paris: Bibliothèque Nationale.
39. Rogers, J. M. (1993). Mughal miniatures (Eastern art). Londra: Thames & Hudson.
40. Rogers, J. M. (1996). Empire of the Sultans: Ottoman Art from the collection of Nasser D. Khalili. Londra: The Nour Foundation.
41. Rogers, J. M. (2010). The arts of Islam: Masterpieces from the Khalili collection. Londra: Thames & Hudson.
42. Rührdanz, K. (1999). An Ottoman illustrated version of Muhammad al-Tusi’s aja’ib al-makhluqat. Arab Historical Review for Ottoman Studies, 19/20, 455-475.
43. Schimmel, A. (1993). The mystery of numbers. Oxford: Oxford University Press.
44. Schimmel, A. (2007). Ve Hz. Muhammed O’nun peygamberidir: Peygamber’e İslam inancında gösterilen hürmet. Okşan Aytolu (Çev.). İstanbul: Profil Yayıncılık.
45. Serin, M. (2007). Hattat Şeyh Hamdullah. İstanbul: Kubbealtı.
46. Shani, R. Y. (2006). Illustrations of the parable of the ship of faith in Firdausi’s prologue to the Shanama. Shahnama Studies I (s. 1-39) içinde. Cambridge: University of Cambridge.
47. Simpson, M. S. (2001). A gallant era: Henry Walters, Islamic art, and the Kelekian connection. The Journal of the Walters Art Museum, 59, 103-114.
48. Soucek, P. P. (1988). The life of the prophet: Illustrated versions. Priscilla P. Soucek (Ed.), Content and Context of Visual Arts in the Islamic World (s.193-219) içinde. Pennsylvania State University Press.
49. Stronge, S. (2002). Painting for the Mughal emperor: The art of the book in India 1560-1650. Londra: V&A Publications.
50. Tanındı, Z. (2007). Mevlâna Celâleddin Rûmî’nin ve Sultan Veled’in Konya Mevlâna Müzesindeki eserlerinin tezhipli ilk örnekleri. M. Bayyiğit (Yay. Haz.), Mevlâna Ocağı: Mevlâna’nın Doğumunun 800.Yılına Armağan (s. 163-178) içinde. Konya: Kombasan Vakfı.
51. Tanındı, Z. (2012). Two bibliophile Mamluk Emirs: Qansuh the master of the stables and Yashbak the secretary. Doris Behrens-Abouseif (Ed.), The Arts of the Mamluks in Egypt and Syria-Evolution and Impact (s. 267- 281) içinde. Goettingen: Bonn University Press.
52. Taşkale F. ve Gündüz H. (2006). Hilye-i Şerife Hz. Muhammed’in özellikleri. Antik A.Ş. Kültür Yayınları.
53. Taşkent, A. (2016). İslam kaynaklarında Hz. Muhammed’in (sav) yazılı ve görsel tasviri hakkında bir değerlendirme. Nicole Kançal-Ferrari ve Ayşe Taşkent (Ed.), Tasvir: Teori ve Pratik Arasında İslam Görsel Kültür (s.187-233) içinde. İstanbul: Klasik Yayınları.
54. Unustası, M. (Ed.). (2010). 1400. Yılında Kur’an-ı Kerim: Türk ve İslam Eserleri Müzesi Kur’an-ı Kerim Koleksiyonu. İstanbul: Antik A.Ş. Kültür Yayınları.
55. Uzun, M. (1998). “Hilye”. İslam Ansiklopedisi. C. 18. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yay. 44-47.
56. Welch, A., Welch, S.C. (1982). Arts of the Islamic Book: The Collection of Prince Sadruddin Aga Khan. Ithaca ve Londra: The Asia Society.
57. Wells, R. H. (1981). Number symbolism in the renaissance lute rose. Early Music, 9(1), 32-42.
58. Wright, E. (2006). Patronage of the arts of the book under the Injuids of Shiraz. Linda Komarof (Ed.), Beyond the Legacy of Gengish Khan (s. 248-268) içinde. Leiden: Brill.