Rejim ve Öğretmenler Arasında Bir Meslek Kuruluşu: İstanbul Muallimler Birliği (1919-1936)

Türkiye’nin sivil toplum tarihi içinde gönüllü meslek kuruluşları sayıca azdır. Makale, Cumhuriyet öncesinde kurulmuş, 1936’da baskıyla kapanmak zorunda kalmış, en uzun ömürlü öğretmen kuruluşu İstanbul Muallimler Birliği’ni incelemektedir. Osmanlı modernleşmesinin hangi aşamasında öğretmenler meslek kuruluşları kurarak teşkilatlanmıştır? İstanbul Muallimler Birliği diğer öğretmen kuruluşlarından nasıl farklılaşmıştır? Mütareke, Milli Mücadele ve Erken Cumhuriyet dönemlerinde hangi politik ve bürokratik faktörlerin etkisinde yaşama mücadelesi vermiştir? Siyasal rejimler ve meslek camiasıyla hangi ilişkileri kurmuştur? İki farklı politik rejimde ve konjonktürde bir meslek kuruluşunu yaşatmanın güçlükleri nelerdir? İstanbul Muallimler Birliği, Cumhuriyet öncesi ve sonrası modern eğitim kurumlarında çalışan her kademedeki kadroları içerir. Merkezî devletin zayıfladığı zamanlarda daha serbest, güçlendiğinde daha kontrol altında bir kuruluş olmuştur. Rejimin otoriterlik düzeyi arttıkça serbest bir meslek kuruluşu olmaktan çıkmıştır. İstanbul Muallimler Birliği’nin maruz kaldığı süreç, ülkemizde sivil topluma dair kapasitenin Cumhuriyet öncesinde teşekkül ettiğini, Tek Parti Rejiminin bunu sekteye uğrattığını gösterir.

Voluntary professional organizations are relatively few in the history of civil society in Turkey. This article examines the Istanbul Teachers’ Union (İstanbul Muallimler Birliği), the longest-standing teachers’ organization established before the Republic, which was forced to shut down under pressure in 1936. At what stage of Ottoman modernization did teachers begin to organize through professional associations? How did the Istanbul Teachers’ Union differ from other teachers’ organizations? What political and bureaucratic factors influenced its struggle for survival during the Armistice period, the War of Independence, and the Early Republican era? What kind of relationships did it establish with political regimes and the professional community? What were the challenges of sustaining a professional organization under two different political regimes and conjunctures? The Istanbul Teachers’ Union encompassed staff at all levels working in modern educational institutions both before and after the Republic. It operated more freely during times when the central state was weakened, and came under tighter control when the state grew stronger. As the authoritarian nature of the regime increased, it ceased to function as an independent professional organization. The experience of the Istanbul Teachers’ Union reveals that the foundations of civil society in Turkey were laid before the Republic, but were disrupted by the Single-Party Regime.