Kentsel Sınırlar Üzerinden Beden-Mekan İlişkisinin Psikocoğrafik Keşfi

Öz

Beden ve mekân ilişkisi, mimarlığın hem teorik hem de pratik alanlarında önemli bir araştırma konusu olarak karşımıza çıkar. 20. yüzyıl ile birlikte deneyimi önceliklendiren fenomenolojik anlayışın yükselişiyle mimarlıkta sınırları bulanıklaştıran yaklaşımlar ortaya çıkmıştır. Bu çalışma, sınırların bulanıklığının beden-mekân etkileşimi üzerindeki etkilerini, önceden planlanmamış yürüme eylemi olan dérive tekniğiyle gerçekleştirilen bir keşif süreci dizisi olan psikocoğrafik bir okumayla analiz etmeyi amaçlamaktadır. Beşiktaş/İstanbul’da gerçekleştirilen bu psikocoğrafik deneyde, beden ile kentsel mekân arasındaki karşılaşmalarda sınır koşullarının etkileri, gözlemcinin kavram haritaları, eskizleri ve fotoğrafları kullanılarak analiz edilmiştir. İç-dış ve kamusal-özel sınırlarının bulanıklaşmasının, çok duyulu bir deneyim imkânı sağlayarak beden-mekân etkileşimini artırdığı gözlemlenmiştir; buna karşın, duvarlar ve reklam panoları gibi elemanlar ile araç trafiği ve dar kaldırımlar nedeniyle yürümeyi zorlaştıran sokaklar, insanın kentle bağ kurmasını engelleyen keskin sınırlar oluşturmaktadır. Bulgular, geçiş alanları yaratmak, esnek kamusal mekânları entegre etmek ve uyum sağlayabilen mimari elemanlar kullanmak gibi kentsel tasarım müdahalelerinin bu sınırları bulanıklaştırmada yardımcı olabileceğini göstermiştir. Bu araştırma, mimarlara, şehir plancılara ve akademisyenlere sınırları bulanıklaştıran kentsel yaklaşımlar konusunda öneriler sunarken, kentsel kullanıcıların kendi psikocoğrafik keşiflerini gerçekleştirmeleri için de temel bir çalışma niteliğindedir.

Anahtar Kelimeler

• Sınır
• Beden-Mekan
• Kentsel deneyim
• Psikocoğrafya
• Dérive

A Psychogeographic Exploration of the Body-Space Relationship through Urban Boundaries: The Case of Beşiktaş, Istanbul

Öz

The relationship between the body and space represents a significant subject of inquiry in both the theoretical and practical domains of architecture. With the 20th century and the rise of phenomenological understanding prioritizing experience, boundary-blurring approaches emerged in architecture. This study aims to analyze the effects of blurred boundaries on the body-space interaction through a psychogeographic reading, which is a series of discovery processes realized through the derive, an unplanned walking technique. In this psychogeographic experiment conducted in Beşiktaş, Istanbul, the effects of boundary conditions in the encounters between the body and urban space were analyzed using concept maps, sketches, and photographs of the researcher. It was observed that the blurring of inside-outside and public-private boundaries enhances body-space interaction by enabling a multisensory experience; elements like walls and billboards, as well as streets that either hinder walking due to vehicle traffic and narrow sidewalks, create a sharp sense of boundaries that prevent people from establishing a connection with the city. The findings illustrated that urban design interventions, such as creating transitional zones, integrating flexible public spaces, and employing adaptive architectural elements, can help cities to blur these divisions. This research expands architectural boundary studies by operationalizing the concept of blurred boundaries through embodied psychogeographic inquiry. It demonstrates how sensory and bodily experiences can empirically reveal the effects of urban boundaries on lived space, thereby offering a methodological innovation that situates the debate within contemporary urban conditions and provides insights for architects, urban planners, and academics.

Anahtar Kelimeler

• Boundary
• Body-Space
• Urban Experience
• Psychogeography
• Dérive

Kaynakça

1. Altunok, N., & Dursun Çebi, P. (2025). Walking as a critical spatial practice: Mapping perceptions of the “other” in urban space. LivenARCH+ Journal, 2(1): 47-64.
2. Braun, V., & Clarke, V. (2006). Using thematic analysis in psychology. Qualitative Research in Psychology, 3(2), 77–101. https://doi.org/10.1191/1478088706qp063oa
3. Charmaz, K. (2002). Qualitative interviewing and grounded theory analysis. In J. F. Gubrium, & J. A. Holstein (Eds.), Handbook of interview research: Context & method (pp. 675–94). Thousand Oaks, CA: Sage.
4. Colomina, B. (2020). Mahremiyet ve kamusallık: Kitle iletişim aracı olarak modern mimari (A. U. Kılıç, Trans.; 3rd ed.). Istanbul: Metis Publications.
5. Corbin, J., & Strauss, A. (2008). Basics of qualitative research: Techniques and procedures for developing grounded theory (3rd ed.). Thousand Oaks, CA: Sage.
6. Coverley, M. (2011). Psikocoğrafya, Londra yazıları (S. Serezli, Trans.). Istanbul: Kalkedon Publications.
7. Creswell, J. W. (2012). Educational research: Planning, conducting, and evaluating quantitative and qualitative research (4th ed.). Lincoln: Pearson Education.
8. Creswell, J. W. (2013). Qualitative inquiry and research design: Choosing among five approaches (3rd ed.). Thousand Oaks, CA: Sage.

9. Çarıkcı, K., Meral, H., Berkil, S., Çalışır, A., Önala, L., & Arslan, Ö. (2024). Nitel araştırmalarda tematik analiz. Socrates Journal of Interdisciplinary Social Studies, 10(37), 127-140. Doi: 10.5281/zenodo.10509707
10. Debord, G. (2006). Introduction to a critique of urban geography. In K. Knabb (Ed.), Situationist international anthology (pp. 8-12). Berkeley: Bureau of Public Secrets.
11. Dovey, K., & Wood, S. (2015). Public/private urban interfaces: type, adaptation, assemblage. Journal of Urbanism International Research on Placemaking and Urban Sustainability 8(1), 1-16. DOI:10.1080/17549175.2014.891151
12. Eisenman, P. (2003). Blurred zones. In A. E. Benjamin (Ed.), Blurred zones: Investigations of the interstitial: Eisenman Architects, 1988-1998 (pp. 6-9). New York: Monacelli Press.
13. Fujimoto, S. (2008). Sou Fujimoto: Primitive future. Tokyo: Inax.
14. Gehl, J. (1986). “Soft edges” in residential streets. Scandinavian Housing and Planning Research, 3(2), 89-102. DOI: 10.1080/02815738608730092
15. Gehl, J. (2019). İnsan için kentler (E. Erten, Trans.). Istanbul: Koç Üniversitesi Publications.
16. Groat, L. N., & Wang, D. (2013). Architectural research methods (2nd ed.). New Jersey: John Wiley & Sons, Inc.
17. Heidegger, M. (1971). Building dwelling thinking. In A. Hofsdater (Ed.), Poetry, language and thought (pp. 143-162). New York: Harper & Row.
18. Ito, T. (1999). Blurring architecture: Toyo Ito: works, projects, writings. Hong Kong: Electa.
19. Jencks, C. (1977). The language of post-modern architecture. London: Academy Editions.
20. Kamalipour, H. (2017). Mapping urban interfaces: A typology of public/private interfaces in informal settlements. Spaces and Flows: An International Journal of Urban and ExtraUrban Studies, 8(2): 1-12. doi:10.18848/2154-8676/CGP/v08i02/1-12.
21. Kovar, Z. (2018). Architecture in abjection. Bodies, spaces and their relations. London and New York: I.B.Tauris.
22. Le Corbusier. (1991). Precisions on the present state of architecture and city planning (E. Schreiber-Aujame, Trans.). Cambridge: MIT Press. (Original work published 1930)
23. Merleau-Ponty, M. (2014). Algılanan dünya/sohbetler (Ö. Aygün, Trans., 4th ed.). Istanbul: Metis. (Original work published 1948)
24. Pallasmaa, J. (2016). Tenin gözleri. Mimarlık ve duyular (A. U. Kılıç, Trans., 3rd ed.). Istanbul: Yem Publishing. (Original work published 1996)
25. Saldaña, J. (2013). The coding manual for qualitative researchers (2nd ed.). London: Sage Publications.
26. Şentürer, A. (2008). Zaman ve mekanın genişleme aralığı olarak “sınır-boyları”. In A. Şentürer, Ş. Ural, & Ö. Berber (Eds.), Zaman-mekan (pp. 186-203). Istanbul: Yem Publishing.
27. Stavrides, S. (2021). Kentsel heterotopya: Özgürleşme mekânı olarak eşikler kentine doğru (3rd ed.) (A. Karatay, Trans.). Istanbul: Sel Publishing.
28. Tschumi, B. (2018). Mimarlık ve kopma (A. Tümertekin, Trans.). Istanbul: Janus Publishing. (Original work published 1994)
29. Turner, V. (1969). The ritual process: Structure and anti-structure. Chicago: Aldine.
30. Unwin, S. (2009). Analysing of architecture (3rd ed.). London and New York: Routledge.
31. Van Gennep, A. (1960). The rites of passage. London: Routledge. (Original work published 1909)
32. Venturi, R. (2005). Mimarlıkta karmaşıklık ve çelişki (S. M. Özaloğlu, Trans., 2nd ed.). Ankara: Şevki Vanlı Mimarlık Vakfı Publications. (Original work published 1966)