Spatial Imaginations in Scientific Novels: Reading Ottoman Modernization Through Fictional Spaces

This study aims to reinterpret late Ottoman modernization through the fictional spaces and architectural imaginations created in the period’s “scientific novels” (fenni roman). The research focuses on three works: Ahmet Midhat Efendi’s “A Scientific Novel, or The Doctors of America” (1888), Molla Davutzâde Mustafa Nazım Erzurumi’s “Seeing the Progress and Civilization of Islam in a Dream” (1913), and Osman Nuri Eralp’s “Are There Living Creatures on Other Worlds?” (1918). Using a mixed method, the study classifies the spatial indicators in these texts through the hierarchical scales of Universe-World-City-Building-Structure, and compares them across the novels. The findings show that space in these works does not remain a passive background; instead, it becomes an active, ideological element in which modernization ideals, political utopias, and technological imaginations take shape. In this sense, the study demonstrates how scientific novels transform space into a constructive subject that reflects the spatial dimensions of the Ottoman modernization experience.

Bu çalışma, geç Osmanlı modernleşmesini, fenni romanlarda kurgulanan kurmaca mekânlar ve mimari tahayyüller üzerinden yeniden yorumlamayı amaçlamaktadır. Araştırma, Ahmet Midhat Efendi'nin Fenni Bir Roman Yahut Amerika Doktorları (1888), Molla Davutzâde Mustafa Nazım Erzurumi'nin Rüyada Terakki ve Medeniyet-i İslâmiyeyi Rü'yet (1913) ve Osman Nuri Eralp'in Başka Dünyalarda Canlı Mahlûkat Var mıdır? (1918) adlı üç eserine odaklanmaktadır. Karma yöntem yaklaşımını benimseyen çalışma, bu metinlerdeki mekânsal göstergeleri Evren–Dünya–Kent–Bina–Yapı hiyerarşik ölçekleri çerçevesinde sınıflandırmakta ve bu göstergeleri romanlar arasında karşılaştırmaktadır. Bulgular, bu eserlerde mekânın edilgen bir arka plan olmaktan çıkarak, modernleşme ideallerinin, siyasal ütopyaların ve teknolojik tahayyüllerin biçim kazandığı etkin ve ideolojik bir unsur hâline geldiğini ortaya koymaktadır. Bu bağlamda çalışma, fenni romanların mekânı, Osmanlı modernleşme deneyiminin mekânsal boyutlarını yansıtan kurucu bir özneye dönüştürdüğünü göstermektedir. Çalışmanın temel problemi, bu metinlerde mekânın pasif bir arka plan ögesi olmaktan çıkıp; modernleşme ideallerinin, siyasal ütopyaların ve teknolojik tahayyüllerin somutlaştığı ideolojik ve kurucu bir özneye nasıl dönüştüğünü ortaya koymaktır. Araştırmada nitel ve nicel analiz tekniklerini birleştiren karma bir yöntem izlenmiştir. Metinlerdeki mekânsal göstergeler, makrodan mikroya hiyerarşik bir ölçek sıralaması (Evren – Dünya – Kent – Bina – Yapı) üzerinden sınıflandırılarak karşılaştırmalı analize tabi tutulmuştur. Nitel çözümlemelerle mekânın anlamsal katmanları irdelenirken; kelime sıklığı ve ölçek türleri üzerinden yapılan nicel değerlendirmelerle, modernleşme algısının hangi mekânsal ölçekte yoğunlaştığı sayısal verilerle kanıtlanmıştır. Bu bağlamda bu çalışmada fenni romanların ütopya ve bilimkurgu arasındaki melez yapısı içerisinde, Osmanlı modernleşme tahayyülünün mekânsal kodları çözümlenmeye çalışılmış, edebiyat ile mimarlık arasında disiplinlerarası bir köprü kurularak; dönemin modernleşme krizinin mekansal sınırlarının kurgusal mekân üzerinden nasıl inşa edildiği sorusuna cevap aranmıştır.