The Leaders of Oral Folk Narration: Hakawātī - Qissahūn - Maddāh and Their Role in Preserving Cultural Identity

Öz

Oral storytelling has historically played a vital role in the preservation of values, traditions, and collective memory, serving as a primary means of transmitting cultural heritage across generations. This study examines the literary and cultural significance of oral folk narratives in traditional societies, with a particular focus on their function in sustaining cultural identity. Within this framework, the research centers on the ḥakawātī, the traditional storyteller of the Bilād al-Shām region, and analyzes his position in Arabic folk literature, narrative characteristics, and storytelling techniques employed in the performance of tales and epics. The study further undertakes a comparative analysis of the ḥakawātī with analogous narrative figures, namely the Iraqi qiṣṣahūn and the Anatolian maddāh, highlighting shared features and divergences in terms of historical context, narrative style, audience engagement, social function, and cultural influence. By examining the narrative materials presented by these storytellers, the research distinguishes between improvisation-based oral narratives and those drawing upon written historical sources. Addressing the challenges faced by traditional oral narrative arts in the context of social change, modernity, and digital media, the study discusses the diminishing role of oral storytelling in contemporary societies. It also explores how shared oral traditions have facilitated cultural interaction between Turkish and Arab communities. Focusing primarily on the ḥakawātī within Arabic literature, the research situates the nineteenth and twentieth centuries within a historical framework and employs qualitative data analysis. The study concludes that the disappearance of the ḥakawātī has contributed to the erosion of cultural identity and collective memory, underscoring the importance of oral narrative traditions in literary and cultural history.

Anahtar Kelimeler

• Arabic Literature
• Folk Literature
• Cultural İdentity
• Hakawātī
• Qissahūn
• Maddāh

Arap Edebiyatında Sözlü Halk Anlatımının Önderleri Hakavâtî -Kıssahûn-Meddâh ve Kültürel Kimliğin Korunmasındaki Rolleri

Öz

Tarih boyunca sözlü anlatım, değerlerin ve geleneklerin korunmasında ve bilginin nesiller arasında aktarılmasında önemli bir rol oynamıştır. Böylece kültürel mirasın intikali ve toplumsal kimliğin güçlendirilmesi bakımından temel bir unsur olarak değerlendirilmiştir. Bu çalışmada, sözlü halk anlatılarının geleneksel toplumlarda kültürel mirasın aktarımındaki konumu, türleri, tarihî temelleri ve kültürel kimliğin muhafazasındaki işlevleri ele alınmıştır. Araştırma, Bilâdu’ş-Şâm bölgesinin sözlü anlatıcısı olan “hakavâtî”nin Arap halk edebiyatındaki konumunu, özelliklerini ve hikâye ile destan sunumunda kullandığı anlatım tekniklerini incelemektedir. Ayrıca hakavâtî ile Irak’taki anlatıcı olan “kıssahûn” ve Anadolu’daki anlatıcı olan “meddâh” tipindeki anlatıcılar arasında ortaklıklar ortaya konmuş, bunların faaliyet gösterdikleri tarihsel dönemler, anlatım tarzları, hitap ettikleri dinleyici kitlesi, kültürel etkileri ve toplumsal rolleri değerlendirilmiştir. Araştırmada, bu anlatıcıların sundukları anlatı malzemesi incelenmiş, doğaçlamaya dayalı sözlü anlatı ile yazılı tarihî metinlere dayanan anlatı malzemesi ortaya konmuştur. Geleneksel anlatım sanatının sosyal ve teknolojik dönüşümler karşısında yaşadığı zorluklar ile modernite ve dijital medyanın etkisi bağlamında, bu anlatım biçimlerinin kültürel kimliğin korunmasındaki rolü tartışılmıştır. Ayrıca, ortak sözlü anlatıların Türk ve Arap halkları arasında kültürel etkileşimi nasıl beslediği incelenmiş ve bu anlatıcıların halk edebiyatı tarihindeki yerleri belirlenerek sözlü mirasın gelecek nesillere aktarımına katkı sağlanması hedeflenmiştir. Bununla birlikte çalışma Arap edebiyatında hakavâtîyi esas almış ve diğer unsurlar hakavâtîyi anlamak için incelenmiştir. Çalışmada veri analizi yöntemi esas alınmıştır. Tarihsel arka planla birlikte araştırmada 19. - 20. yüzyıl arası incelenmiştir. Araştırmada varılan sonuç, hakavâtinin yok oluşuyla toplumlarda kültürel kimliğin korunması rolünü üstlenenlerin yok olduğu, buna bağlı olarak da toplumsal hafızanın muhafazasının mümkün olmadığıdır.

Anahtar Kelimeler

• Arap Edebiyatı
• Halk Edebiyatı
• Kültürel Kimlik
• Hakavâtî
• Kıssahûn Meddâh

Kaynakça

1. Albayrak, N. (1994). Ebû Müslim Destanı. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. İstanbul: TDV Yayınları, 10/195-196
2. Albayrak, N. (1997). Hamzanâme. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. İstanbul: TDV Yayınları, 15/516-517.
3. Alî, A. (2015). Eşkâlu’t-turâsi’ş-şa‘bi’l-‘Arabî (el-Hakavâtî) misâlen. Mecelletu’t-turâsi’l-‘ilmi’l-‘Arabî (2), 303-334.
4. Altunel, İ. (1994). Edebiyatımızda kıssa, kıssahânlık geleneği ve meddâhlıkla münasebeti üzerine. Selçuk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi (1), 157-160.
5. Altunel, İ. (2002). Kıssahân. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. Ankara: TDV Yayınları, 25/501-502.
6. el-Asâsî, A.B. (2018). Tekâlîdu’n-nev‘ fi’s-sîreti’ş-şa‘biyye: tahlîl sekâfî. Mecelletu’l-Buhûs, Kulliyetu’l-Âdâb Câmi‘atu Halvân (29), 29-51. https://doi.org/10.21608/sjam.2018.146540
7. ‘Atıyye, Â. (2016). Fi’s-sekâfeti’ş-şa‘biyyeti’l-‘Arabiyye: es-serdu’l-hikâî fi’l-edebi’ş-şa‘bî. Trablus: Cerrûs Press Nâşirûn.
8. Cum’a, M. A. (2023). es-Serdu fi’t-turâsi’l-Arabî: ru’yetu ma‘rifiyye cemâliyye. Gîze: Vekâletu’l-Sahâfeti’l-‘Arabiyye.

9. el-Cürcânî, S. Ş. (2003). et-Ta‘rifât. haz. M. B. ‘Uyûn es-Sûd, Beyrut: Dâru’l-Kutubi’l-‘İlmiyye.
10. Çetin, M. N. (1988). Ahbâr. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. İstanbul: TDV Yayınları, 1/486-489.
11. Çorak, R. (2018). Hamzanâme: Sâhibkıran ve Hamzazade Rüstem’in maceraları. İstanbul: Ketebe Yayınları.
12. Dakûkî, İ. (1997). Halk edebiyatı (Arap edebiyatı). Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. İstanbul: TDV Yayınları, 15/350-352.
13. el-Deks, M. A. (2012). el-‘Avleme ve’l-hüviyyetu’s-sekâfe: el-Hüviyyetu’l-‘Arabiyye misâlen. Mecelletu’l-Âdab ve’l-‘Ulûmi’l-İctimâ‘iyye, el-Câmiatu’l-Urduniyye 5(2), 10-17.
14. Gerçek, S. N. (2021). Türk Temaşası. haz. O. M. Öztürk, 3. Basım, İstanbul: Ötüken Neşriyat.
15. İbn Manzûr, M. b. M. (1980). Lisânu’l-‘Arab. thk. A. A. el-Kebîr, M. A. Haseballah, H. M. eş-Şâzelî, Kahire: Dâru’l-Ma‘ârîf.
16. el-Ka‘bî, Z. (2005). es-Serdu’l-‘Arabi’l-kadîm: Ensâku’s-sekâfiyye ve işkâliyyâtu’t-te’vîl. Beyrut: Muessesetu’l-‘Arabiyye.
17. Kıral, B. (2020). Nitel bir veri analizi yöntemi olarak doküman analizi. Siirt Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi 8 (15), 170-189.
18. Kut, G. (1989). Ahmedî. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. İstanbul: TDV Yayınları, 2/165-167.
19. Lane, E. W. (1950). el-Mısriyyûne’l-muhdisûne: Şemâiluhum ve âdâtuhum fi’l-karni’t-tâsî aşer. çev. A.T. Nûr, Kahire: Matba‘atu’r-Risâle.
20. Mecma‘u’l-Lugati’l-‘Arabiyye. (2008). el-Mu‘cemu’l-vasît. Kahire: Mektebetu’ş-Şurûki’d-Devliyye.
21. Muhtar, C. (1991). Antere kıssası. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. İstanbul: TDV Yayınları, 3/237-238.
22. Nutku, Ö. (2003). Meddâh. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. Ankara: TDV Yayınları, 28/293-294.
23. Sakaoğlu, S. (1997). Halk edebiyatı (Türk edebiyatı). Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. İstanbul: TDV Yayınları, 15/345-350.
24. Sifoune, B. ve Bouaziz, B. (2021). Vesâilu’l-i‘lâm ve’l-hüviyyetu’s-sekâfeti fî zılli’l-‘avleme beyne’t-ta‘zîz ve’l-istilâb. Mecelletu’l-İnâse ve ‘Ulûmi’l-Muctem‘a 5(10), 1-16.
25. Tülücü, S. (2005). Meddâh, meddâhlık ve meddâh hikâyeleri üzerine bazı notlar. Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi (24), 1-14.
26. Umâre, M. (1999). Mahâtiru’l-‘avleme ‘ala’l-hüviyyeti’s-sekâfiyye. Kahire: Nahdatu Mısr.
27. Yaktîn, S. (1997). Kâle er-râvî: el-Bunyâtu’l-hikâ’iyye fi’s-sîreti’ş-şa‘biyye. Dâru’l-Beydâ’: el-Merkezu’s-Sekâfi’l-‘Arabî.
28. Yazıcı, H. (1998). Hikâye. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. İstanbul: TDV Yayınları, 17/479-485.
29. Elektronik Kaynaklar
30. Bukebe, Abdurrezzâk. Hakavâtu’l-Cezâir fî fenni şa‘bî ve devruhu fî tesbîti’z-zâkira, Asharq News. 07.07.2024, “Erişim:14.10.2025”. https://asharq.com/amp/culture/93047
31. Ğarbî. H. el-Hikâyetu’ş-şa‘biyye ve’l-hüviyyetu’s-sekâfiyye. el-Cedîd. 01.09.2021. “Erişim: 11.05.2025” https://www.aljadeedmagazine.com/الحكايات-الشعبية-والهوية-الثقافية
32. el-Hamûd, N. (2013). el-Hikâyetu’ş-şa‘biyyetu’l-Filistiniyye beyne’l-hüviyye ve’l-‘avleme. Mecelletu’s-Sekâfeti’ş-Şa‘biyye 6 (22), 40-65. “Erişim: 11.05.2025” https://folkculturebh.org/ar/index.php?issue=50&page=article&id=411
33. el-Hassâr, A. er-Râvi’ş-şa‘bî yumessil zâkireten cemâ‘iyyeten tukâvimu’z-zemen. İndependent el-‘Arabiyye. 28.02.2024. “Erişim: 11.05.2025” https://www.independentarabia.com/node/553401/ثقافة/الرّاوي-الشعبي-يمثل-ذاكرة-جماعية-تقاوم-الزمن
34. Karar Gazetesi. İsmail Dümbüllü kimdir? Dümbüllü'nün fesi ve kavuğu neden önemli, kimlere verildi? 27.08.2020. “Erişim: 04.11.2025” https://www.karar.com/ismail-dumbullu-kimdir-dumbullunun-fesi-ve-kavugu-neden-onemli-kimlere-verildi-1582429).
35. Muhsin, M. (2011). Meşhedu’l-hakavâtî ye‘ûd li’d-dâhili’l-Filistînî. el-Cezîre “Erişim: 13.05.2025” https://www.aljazeera.net/culture/2011/1/12/%D9%85%D8%B4%D9%87%D8%AF-%D8%A7%D9%84%D8%AD%D9%83%D9%88%D8%A7%D8%AA%D9%8A-%D9%8A%D8%B9%D9%88%D8%AF-%D9% 84%D9%84%D8%AF%D8%A7%D8%AE%D9%84-%D8%A7%D9%84%D9%81%D9%84%D8%B3%D8%B7%D9%8A%D9%86%D9%8A
36. Nassâr, C. (2015). el-Hüviyyetu’s-sekâfiyye ve tahdiyâtu’l-‘avleme. Merkezu’l-Cezîre li’d-Dırâsât. “Erişim: 14.05.2025” https://studies.aljazeera.net/ar/issues/2015/01/201512895243715948.html
37. Şemma, Semer. el-Hakavâtî fî Filistîn mine’l-butûlât ilâ harbi’l-ibâde. 19.08.2024, “Erişim: 04.10.2025” https://diffah.alaraby.co.uk/amp/revisions/2024/8/19