Sinop Müzesi’nden Geç Antik Dönem Kandilleri

Öz

Bu çalışmada, Sinop Müzesi koleksiyonunda yer alan ve Geç Antik Dönem’e tarihlenen kandiller, biçim, bezeme, hamur ve üretim tekniklerine göre sekiz grupta incelenmektedir. Kandillerin çoğu Sinop ve çevresindeki kazılarla, satın alma ya da bağış yoluyla müzeye kazandırılmıştır. Miletos kolonisi olarak kurulmuş olan Sinope kenti, Karadeniz üzerinden Akdeniz dünyasıyla kurduğu yoğun ticaret ağı sayesinde Batı etkilerini güçlü şekilde benimsemiş, ancak aynı zamanda özgün üretim biçimleri de geliştirmiştir. Asya Minör, “Amorium” ve Suriye-Filistin kökenli tiplerin yanı sıra, özellikle Demirciköy ve Balatlar gibi yerel kazı alanlarından elde edilen örnekler, Sinop’ta kandil üretiminin yapıldığını göstermektedir. En dikkat çekici grup ise biçimsel ve bezemesel olarak başka hiçbir merkezde doğrudan benzeri bulunmayan ve “Sinop Tipi” olarak tanımlanan kandillerdir. Bu özgün örnekler, Sinop’un Geç Antik Dönem’de sadece dış etkileri benimsemekle kalmayıp yerel üretim anlayışı geliştirdiğini de ortaya koyar. Çalışma, Karadeniz bölgesindeki kültürel ve ticari ilişkileri anlamaya katkı sunmakta ve yerel üretim merkezlerinin tanımlanmasına yönelik önemli veriler sağlamaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Geç antik kandil
• Sinope
• Sinop Müzesi
• Paphlagonia
• Karadeniz arkeolojisi

Late Antique Oil Lamps from the Sinop Museum

Öz

This study examines oil lamps from the Late Antique Period in the Sinop Museum collection, categorizing them into eight groups based on form, decoration, fabric, and production techniques. Most of the lamps were acquired through excavations, purchases, or donations from Sinop and its surrounding areas. As a colony of Miletus, Sinop adopted strong Western influences through its extensive maritime trade networks across the Black Sea and the Mediterranean world. However, it also developed its own distinctive production styles. In addition to Asia Minor, “Amorium,” and Syro-Palestinian types, examples recovered from local excavation sites such as Demirciköy and the Balatlar Building Complex clearly indicate local manufacturing. The most remarkable group includes lamps defined as the “Sinop Type,” which have no exact parallels elsewhere and are distinguished by unique shapes and decorations. These examples demonstrate that Sinop was not merely a cultural recipient but also developed its own production identity during the Late Antique Period. The study contributes to the understanding of cultural and commercial interactions across the Black Sea region and provides valuable data for identifying local production centers in the Late Antique eastern Mediterranean context.

Anahtar Kelimeler

• Late antique lamp
• Sinope
• Sinop Museum
• Paphlagonia
• Black Sea Archaeology

Kaynakça

1. Akrivopoulou 2019 S. Akrivopoulou – P. Slampeas – P. Leventeli. “Lamps from the Excavation at 45 Basileus Heracleiou Street, Thessaloniki”, Glass, Wax and Metal: Lighting technologies in Late Antique, Byzantine and medieval times, Ed. I. Motsianos – K.S. Garnett, Oxford: Archeopress. 2019, 65–74.
2. Bailey 1988 D.M. Bailey, Catalogue of the Lamps in the British Museum III. Roman Provincial Lamps, London: British Museum Publications, 1988.
3. Baur 1947 P.V.C. Baur, The Excavations at Dura–Europos. Pt. 3, The Lamps, New Haven: Yale University Press 1947.
4. Bayram 2020 E. Bayram, Gaziantep Arkeoloji Müzesi’nden Bir Grup Pişmiş Toprak Kandil, Selçuk Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Konya, 2020.
5. Bernhard 1955 M.L. Bernhard, Lampki starożytne. Warsaw: Wydawnictwo sztuka, 1955.
6. Broneer 1930 O. Broneer, Terracotta Lamps. Corinth: Vol. IV, Part II, Cambridge Massachusetts: The American School of Classical Studies at Athens, Harvard University Press, 1930.
7. Bruneau 1965 P. Bruneau, Les Lampes, Exploration Archeologique de Delos, XXVI, Paris: E. de Boccard, 1965.
8. Bussière – Lindros Wohl 2017 J. Bussière – B. Lindros Wohl, Ancient Lamps in the J. Paul Getty Museum, Los Angeles: Getty Publications, 2017.

9. Canpolat 2019 S. Canpolat, Malatya Müzesi’ndeki Roma ve Erken Bizans Kandilleri, Uludağ Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Bursa, 2019.
10. Chrzanovski –Zhuravlev 1998 L. Chrzanovski – D. Zhuravlev, Lamps from Chersonesos in the State Historical Museum, Moscow, Studia Archaeologica 94, Roma: L’Erma di Bretschneider, 1998.
11. Çemlek – Meral 2025 Ş. Çemlek – K. Meral, “Adıyaman Müzesi’nde Bulunan Bir Grup Pişmiş Toprak Erken Bizans Dönemi Kandili”, Atatürk Üniversitesi Arkeoloji Bölümü 50. Yıl Anı Kitabı, Ed. R. Akarsu – A.C. Has – K. Yazar, Erzurum: Atatürk University Publications, 2025, 166–178.
12. Çokay Kepçe 2011 S. Çokay Kepçe, “Tekirdağ Arkeoloji Müzesi’nden Bir Grup Pişmiş Toprak Kandil”, Anadolu Araştırmaları, 11, 2011, 125–176.
13. Dağlı 2008 G. Dağlı, Hadrianoupolis Surları Kurtarma Kazısında Bulunan Roma ve Bizans Dönemi Kandilleri, Dokuz Eylül Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, İzmir, 2008.
14. Eblighatian 2019 A. Eblighatian, “Byzantine-period lamps from Antioch on-the-Orontes and its hinterland”. Polish Archaeology in the Mediterranean 28/1, 2019. 363–383.
15. Ekin Meriç 2018 A. Ekin Meriç, “Late Roman Pottery from the Theatre of Nicaea in Bithynia”. Anatolia Antiqua XXVI, 2018, 69–87.
16. Fırat 2016 M. Fırat, “A Vaulted Tomb in Isparta/ Çünür and Its Finds”, Arkeoloji Dergisi XXI, 2016, 127–140.
17. Güngör Alper 2019 E. Güngör Alper, “Sinop Balatlar Yapı Topluluğu 2010-2013 Yılları Arasında Bulunan Pişmiş Toprak Kandiller”. International Symposium on Sinope and Black Sea Archaeology: Ancient Sinope and Black Sea 13-15 October 2017, Ed. H. Kaba – G. Kan Şahin – B.M. Akarsu – O. Bozoğlan, Sinop, 2019, 162–175.
18. Hadad 1997 S. Hadad, “Oil Lamps from the Third to the Eighth Century C. E. at Scythopolis-Bet Shean”, Dumbarton Oaks Papers 51, 1997, 147–188.
19. Hayes 1992 J.W. Hayes, Excavations at Saraçhane in İstanbul 2, The Pottery, Princeton: Princeton University Press, 1992.
20. Hawari 2013 M. Hawari, “Ceramic oil lamps”, Excavations at Zeugma, conducted by Oxford Archaeology II, Ed. W. Aylward, Los Altos, CA: The Packard Humanities Institute, 2013, 176–201.
21. İnanan et al. 2020 F. İnanan – M. Akçınar – T. Akçınar. “İznik / Nikaia, İstanbul Kapı Kazıları’ndan Pişmiş Toprak Kandiller”, Art-Sanat 14, 2020, 159–184.
22. Kan Şahin – Aksoy 2019 G. Kan Şahin – E. Aksoy, “Some Hellenistic and late Roman terracotta lamps in the Sinop Archaeological Museum in northern Turkey”, Polish Archaeology in the Mediterranean 28(1), 2019, 349–361.
23. Karivieri 1996 A. Karivieri, The Athenian Lamp Industry in Late Antiquity, Papers and Monographs of the Finnish Institute at Athens, Vol. V. Helsinki, 1996.
24. Keskin 2022 İ. Keskin, Adana Müzesi’ndeki Bir Grup V.- XV. Yüzyıl Pişmiş Toprak Kandil, Mersin Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Mersin, 2022.
25. Kuzmanov 1992 G. Kuzmanov, Antichni lampi. Kolektsiya na Natsionalniya arkheologicheski muzey, Sofiya, 1992.
26. Kuzmanov – Minchev 2018 G. Kuzmanov –A. Minchev. Antichni lampi. Kolektsia Regionalen istoricheski muzey Varna. Izvestia na Natsionalnia arheologicheskia institut, tom 45. Sofiya, 2018.
27. Laflı– Kan Şahin 2013 E. Laflı – G. Kan Şahin, “Pottery from southwestern Paphlagonia II: Unguentaria and Lamps”, Naturwissenschaftliche Analysen vor- und frühgeschichtlicher Keramik III. Methoden, Anwendungsbereiche, Auswertungsmöglichkeiten, Ed. B. Ramminger – O. Stilborg – M. Helfert, Bonn, 2013, 353–378.
28. Lightfoot 2003 C.S. Lightfoot, Amorium Reports 2. Research Papers and Technical Reports, BAR International Series 1170, Oxford: Archaeopress, 2003.
29. Lightfoot 2021 C.S. Lightfoot, The Cesnola Collection of Cypriot Art: Terracotta Oil Lamps, New York: Metropolitan Museum of Art Publications, 2021.
30. Menzel 1969 H. Menzel, Antike Lampen im Römisch-Germanischen Zentralmuseum zu Mainz, Mainz: Verlag Philipp von Zabern, 1969.
31. Meriç 2018 A.E. Meriç, “Late Roman Pottery from the Theatre of Nicaea in Bithynia”. Anatolia Antiqua 26, 2018, 69–87.
32. Metin 2012 H. Metin, Kibyra Kandilleri, Atatürk Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yayımlanmamış Doktora Tezi, Erzurum, 2012.
33. Miltner 1937 F. Miltner, Das Coemeterium der Sieben Schläfer, FiE IV 2, Wien, 1937.
34. Nicorescu 1933 P. Nicorescu, “Fouilles de Tyras”, Dacia III–IV, 1933, 557–601.
35. Oziol 1977 T. Oziol, Les lampes du musée de Chypre. Salamine de Chypre VII, Paris: De Boccard, 1977.
36. Özgül 2012 M. Özgül, Şanlıurfa Müzesinden Bir Grup Kandil, Atatürk Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Erzurum, 2012.
37. Pamir 2014 H. Pamir, “Antakya Hipodrom ve Çevresi Kazısı”, Hatay Arkeolojik Kazı ve Araştırmaları, Ed. A. Özfırat – Ç. Uygun, Antakya: Mustafa Kemal Universitesi Yayınları, 2014, 251–274.
38. Perlzweig 1961 J. Perlzweig, Lamps of the Roman Period, First to Seventy Century After Christ. The Athenian Agora VII, The American School of Classical Studies at Athens, Princeton, 1961.
39. Saraçoğlu 1997 A. Saraçoğlu, “Erzurum Müzesi’nden Bir Grup Kandil”, Türk Arkeoloji Dergisi XXXI, 1997, 307–330.
40. Saveliev 2024 O. Saveliev, “Tyras in Late Antiquity”, Archaeologia Polona 62, 2024, 159–183.
41. Schoolman 2012 E. Schoolman, “Middle Imperial, Late Roman, and Early Byzantine Terracotta Oil Lamps: 2002-2005”, Amorium Reports 3: The Lower City Enclosure. Finds Reports and Technical Studies, Ed. C.S. Lightfoot – E.A. Ivison, İstanbul: Ege Yayınları, 2012, 193–-215.
42. Sheiko – Puklina 2019 I.M. Sheiko – O.O. Puklina, “Roman Lamps from the National Museum of History of Ukraine”, Arheolologiâ 2, 2019, 74–94.
43. Shier 1978 L.A. Shier, Terracotta Lamps from Karanis, Egypt. Excavations of the University of Michigan, Ann Arbor: University of Michigan Press, 1978.
44. Sorochan 1982 S.B. Sorochan, “Pro tak zvani rubchasti svitylnyky z Khersonesa”, Arkheolohiia 38, 1982, 43–50.
45. Svobodová 2006 H. Svobodová, Ancient lamps in the Prague National Museum, Praha: Národní Muzeum Publications, 2006.
46. Topoleanu 2012 F. Topoleanu, Lămpile antice din colecţiile Muzeului Judeţean de Istorie şi Arheologie Prahova-Ploieşti, Ploieşti: Oscar Print, 2012.
47. Tosun Yıldırım 2019 E. Tosun Yıldırım, Mardin Müzesi Geç Antik Çağ Kandilleri, Necmettin Erbakan Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Konya, 2019.
48. Vessberg 1953 O. Vessberg, “Hellenistic and Roman Lamps in Cyprus”, Opuscula Atheniansia 1, 1953, 115–129.
49. Waagé 1941 F.O. Waagé, “Lamps”, Antioch-on-the-Orontes III. The excavations, 1937–1939. Ed. R. Stillwell, Princeton, NJ: Princeton University Press, 1941, 55–82.
50. Zhuravlev 2012 D. Zhuravlev, “Syro-Palestinian lamps from Chersonesos and their derivatives of the Roman and Byzantine period”. Rei Cretariae Romanae Favtorvm 42, 2012, 23–32.
51. Zhuravlev – Turova 2012 D. Zhuravlev – N.P. Turova, “Antichnye glinianye svetilniki Ialtinskogo istoriko-literaturnogo muzeia”. Bosporskie issledovaniia, XXVI, 2012, 335–400.