Samsun Müzesi Koleksiyonundan Metal Aynalar

Öz

Bu çalışmada Samsun Müzesi’ndeki 28 adet metal aynanın tipolojik ve analojik incelemesine odaklanılmıştır. Genellikle mezar buluntusu olduğu düşünülen ve çoğunun kesin buluntu yeri bilinmeyen bu aynalar, Antik Dönem’deki kültürel ve ticari etkileşimin kanıtı niteliğindedir. İnceleme sonucunda aynalar, kulpsuz ve kulplu olmak üzere iki ana gruba ayrılmıştır. Kulpsuz aynalar disk ve dikdörtgen formda olup disk formlular, bezemeli, bezemesiz ve kenarları delikli tiplerden oluşur. Kulplu aynalar ise dikey saplı ve yatay tutamaklı olarak gruplandırılmıştır. Analojik izler, disk formlu bezemesiz aynaların Hellenistik ve Roma İmparatorluk Dönemi’nde, bezemeli örneklerin torna çekme tekniğiyle yapılmış eşmerkezli halka bezemelerin Roma Dönemi’nde yaygınlaştığını göstermektedir. Kenarları delikli aynalar da MS 1.-3. yüzyıllara tarihlendirilmiştir. Dikdörtgen formlu aynalar ise MÖ 1.-MS 1. yüzyıl aralığında yoğunlaşırken, dikey saplı aynalar Klasik Dönem’den Roma İmparatorluk Dönemi’ne, yatay tutamaklı gümüş ayna ise Geç Roma-Erken Bizans Dönemi’ne tarihlendirilmiştir. Bu aynalar, sadece günlük hayatta kullanılan birer eşya değil, aynı zamanda ait oldukları dönemin üretim teknikleri, ticari ağları ve kültürel sürekliliği hakkında değerli bilgiler sunan arkeolojik verilerdir.

Anahtar Kelimeler

• Samsun Müzesi
• Ayna
• Hellenistik Dönem
• Roma İmparatorluk Dönemi
• Erken Bizans Dönemi.

Metal Mirrors from the Samsun Museum Collection

Öz

This study focuses on a typological and analogical analysis of 28 metal mirrors in the Samsun Museum. These mirrors, generally thought to be tomb finds, and most of whose exact findspots are unknown, serve as evidence of cultural and commercial interaction in antiquity. The analysis categorizes the mirrors into two main groups: unhandled and handled. Unhandled mirrors come in disc and rectangular shapes, with discs consisting of decorated, undecorated, and perforated rims. Handled mirrors are further categorized as having vertical handles and horizontal handles. Analogous findings indicate that undecorated disc-shaped mirrors were common during the Hellenistic and Roman Imperial Periods, while decorated examples, featuring concentric rings made using lathe-drawing techniques, became widespread during the Roman Period. Mirrors with perforated edges have also been dated to the 1st-3rd centuries AD. Rectangular mirrors, on the other hand, are concentrated between the 1st century BC and the 1st century AD, while vertical-handled mirrors date from the Classical to the Roman Imperial Period, and horizontal-handled silver mirrors date to the Late Roman-Early Byzantine Period. These mirrors are not only objects of daily use but also archaeological data that provides valuable information about the production techniques, commercial networks, and cultural continuity of their respective periods.

Anahtar Kelimeler

• Samsun Museum
• Mirror
• Hellenistic Period
• Roman Imperial Period
• Early Byzantine Period.

Kaynakça

1. Arcagök, İ. 2025: Altıntaş Kökenli Mezar Stelleri. Yüksek Lisans Tezi, Bursa Uludağ Üniversitesi, Bursa.
2. Arslan, M., Metin, M., Cinemre, O., Çelik, T., Devecioğlu, Ü. 2011: “Juliopolis nekropolü 2009 yılı kurtarma kazısı” A. Naci Toy, C. Keskin (eds), 19. Müze Çalışmaları ve Kurtarma Kazıları Sempozyumu. Ankara, Kültür Varlıkları ve Müzeler Genel Müdürlüğü: 271–303.
3. Baş, D. 2019: Edirne Arkeoloji Müzesi Metal Buluntuları. Yüksek Lisans Tezi, Trakya Üniversitesi, Edirne.
4. Başaran, C., Kasapoğlu, H. 2013: “Parion kazısı metal buluntuları” P. Ayter, Ş. Demirci, A.M. Özer (eds), Türkiye Arkeolojisinde Metal: Arkeolojik ve Arkeometrik Çalışmalar. III. ODTÜ Arkeometri Çalıştayı Bildiri Kitabı. Ankara, ODTÜ Arkeometri Anabilim Dalı: 126–140.
5. Bozsa, A. 2017: “Instruments of beauty care from the Hungarian part of Pannonia” Dissertationes Archaeologicae ex Instituto Archaeologico Universitatis de Rolando Eötvös nominatae 3/5: 423–438.
6. Canlı, H. 2019: Isauria’daki Philadelphia (Gökçeseki) Metal Buluntuları. Doktora Tezi, Mersin Üniversitesi, Mersin.
7. Chavane, M.-J. 1990: La Nécropole d’Amathonte. Tombes 110–385. IV. Les petits objets. Études Chypriotes XII. Nicosia, Service des Antiquités de Chypre; École Française d’Athènes; Fondation A.G. Leventis.
8. Civelek, A. 2007: “Roma cenaze törenleri ve gömme gelenekleri” Arkeoloji ve Sanat 124: 71–80.

9. Comstock, M., Vermeule, C. 1971: Greek, Etruscan and Roman Bronzes in the Museum of Fine Arts Boston. Boston-Greenwich, Museum of Fine Arts.
10. Çelik, T. 2023: “Juliopolis nekropolü 2021 yılı kazısı” C. Keskin (ed.), 28. Müze Kurtarma Kazıları Sempozyumu. Ankara, Kültür Varlıkları ve Müzeler Genel Müdürlüğü: 207–218.
11. Çelikbaş, E. 2016: 2005–2014 Parion Kazısı Metal (Bronz-Demir-Kurşun) Buluntuları. Doktora Tezi, Atatürk Üniversitesi, Erzurum.
12. Çelikbaş, E. 2020: Tokat Müzesi Bronz Eserleri. Ankara, Bilgin Kültür Sanat Yayınları.
13. Çetin, C. 2015: “Isparta Müzesi’nden bir grup bronz eser” Pamukkale Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi 20: 11–31.
14. Durak, E. 2013: Metropolis Bronz Eserleri. Yüksek Lisans Tezi, Trakya Üniversitesi, Edirne.
15. Eker, F. 2025: “Evaluation of a bronze mirror from the Ordu Museum” Oannes 7/1: 108–116.
16. Ekinci, H.A., Erbay, M.O., Çankaya, A., Gülseven, G., Özsait, M., Özme, A. 2007: Burdur Müzeleri ve Ören Yerleri. B. Fehriye, A. Özme (eds). İstanbul, Yapı Kredi Kültür Sanat Yayınları.
17. Erdinç, Z. 2021: “Aizanoi mezar stellerinde kadına dair semboller” Dumlupınar Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi 69: 87–106.
18. Erkmen, M., Altunkaynak, G. 2017: “2016 yılı Alaybeyi Höyük kazısı” A. Özme (ed.), 26. Müze Kurtarma Kazıları Sempozyumu. Ankara, Kültür Varlıkları ve Müzeler Genel Müdürlüğü: 237–262.
19. Fındık Dinç, M., Taştemür, E. 2025: “Uşak Müzesindeki dört kapı tipli mezar stelindeki betimlemelerin sembolik anlamı üzerine bir değerlendirme” Art-Sanat 24: 31–59.
20. Foça, S. 2019: Teos Batı Nekropolisi: Mezar Tipolojisi ve Buluntular. Doktora Tezi, Dokuz Eylül Üniversitesi, İzmir.
21. Gün, V. 2016: “Aybey nekropolü kazısı 2014” C. Keskin (ed.), 24. Müze Kurtarma Kazıları Sempozyumu ve 1. Uluslararası Müzecilik Çalıştayı. Ankara, Kültür Varlıkları ve Müzeler Genel Müdürlüğü: 591–606.
22. Kaba, H. 2015: Soli Nekropolü Işığında Kıbrıs’ta Klasik Dönem. Doktora Tezi, Ankara Üniversitesi, Ankara.
23. Kandemir, S. 2023: “Aynanın tarihçesi, sembolik anlamı ve İslam sanatındaki yeri” Social Sciences Studies Journal9/114: 7841–7851.
24. Karaca, Ş.C. 2023: Bilecik Müzesi’ne Kayıtlı Roma ve Bizans Dönemi Metal Takı ve Süs Eşyaları. Yüksek Lisans Tezi, Bursa Uludağ Üniversitesi, Bursa.
25. Karageorghis, V. 2000: Ancient Art from Cyprus: The Cesnola Collection. New York, The Metropolitan Museum of Art.
26. Karul, N., Kobze, G., Yavuzkır, A. (eds) 2021: Şanlıurfa Müzesi Arkeolojik Eserler Kataloğu. İstanbul, Oma Medya ve Yayıncılık.
27. Konak Tarakcı, S., Selçuk, T. 2012: “Batı Liman 1205 parsel kurtarma kazısı 2011” A. Özme (ed.), 21. Müze Çalışmaları ve Kurtarma Kazıları Sempozyumu. Ankara, Kültür Varlıkları ve Müzeler Genel Müdürlüğü: 185–198.
28. Lerner, J. 1996: “Horizontal-handled mirrors: east and west” Metropolitan Museum Journal 31: 11–40.
29. Mango, M.M. 1986: “Silver from early Byzantium: The Kaper Koraon and related treasures” G. Vikan (ed.), Silver from Early Byzantium: The Kaper Koraon and Related Treasures. Baltimore, The Trustees of the Walters Art Gallery.
30. McDonnell, R.D., Meijers, R.J.M., Kars, H. 1995: “The composition and microstructure of six fragments of Roman mirrors from Nijmegen, the Netherlands” S.T.A.M. Mols, A.M. Gerhartl Witteveen, H. Kars, A. Koster, W.J.Th. Peters, W.J.H. Willems (eds), Acta of the 12th International Congress on Ancient Bronzes, Nijmegen 1992. Amersfoort, Rijksdienst voor het Oudheidkundig Bodemonderzoek: 169–178.
31. Meeks, N. 1995: “A technical study of Roman bronze mirrors” S.T.A.M. Mols, A.M. Gerhartl Witteveen, H. Kars, A. Koster, W.J.Th. Peters, W.J.H. Willems (eds), Acta of the 12th International Congress on Ancient Bronzes, Nijmegen 1992. Amersfoort, Rijksdienst voor het Oudheidkundig Bodemonderzoek: 179–194.
32. Metin, M., Cinemre, M.O., Çelik, T., Hasırcı, B. 2023: “Juliopolis nekropolü 2018–2021 yılı kazıları” A. Özme (ed.), 2018–2020 Yılı Kurtarma Kazıları. Ankara, Kültür Varlıkları ve Müzeler Genel Müdürlüğü: 353–364.
33. Niezabitowska Wiśniewska, B. 2012: “Distribution of Roman mirrors in Scandinavia and in the Crimea: the differences and similarities” The Younger Generation. Akten des Ersten Lublin-Berliner Doktorandenkolloqiums. Lublin, Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej: 181–342.
34. Özdemir, C., Doğanbaş, M. 2011: “Amasya Merkez Şamlar Mahallesi 1079 ada 10 parselde yapılan kurtarma kazısı” A. Naci Toy, C. Keskin (eds), 19. Müze Çalışmaları ve Kurtarma Kazıları Sempozyumu. Ankara, Kültür Varlıkları ve Müzeler Genel Müdürlüğü: 149–158.
35. Özer, S.N. 2021: Geç Hitit Dönemi Kabartmalarında Sunu Sahneleri ve Objeleri. Yüksek Lisans Tezi, Selçuk Üniversitesi, Konya.
36. Özkan, T., Erkanal, H. 1999: Tahtalı Barajı Kurtarma Kazısı Projesi. T. Özkan (ed.). İzmir, Ege Üniversitesi. Prohaszka, M. 1995: Reflections from the Dead: The Metal Finds from the Pantanello Necropolis at Metaponto. A Comprehensive Study of Grave Goods from the 5th to the 3rd Centuries B.C. SIMA 110. Jonsered, Paul Åströms Förlag.
37. Richter, G.M.A. 1915: Greek, Etruscan and Roman Bronzes. New York, The Gilliss Press.
38. Savran, G., Yıldız, M. 2016: “Muğla ili-Milas ilçesi, altyapı hattı yenileme çalışmaları sırasında açığa çıkartılan kültür varlıkları” C. Keskin (ed.), 24. Müze Kurtarma Kazıları Sempozyumu ve 1. Uluslararası Müzecilik Çalıştayı. Ankara, Kültür Varlıkları ve Müzeler Genel Müdürlüğü: 519–536.
39. Sivri, M., Angın, Z. 2021: “Dünya ve Türk kültüründe tarihi, mitik ve ekinsel açıdan ‘ayna’nın yeri” Folklor/Edebiyat Dergisi 27/1: 29–46.
40. Sümer, N. 2017: “Mitolojik ve dinsel bir sembol olarak ayna” Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi 10/52: 1367–1375.
41. Şahin, F. 2010: Patara Metal Buluntuları. Yüksek Lisans Tezi, Akdeniz Üniversitesi, Antalya.
42. Şahin, F. 2018: Patara V.2: Patara Metal Buluntuları. İstanbul, Ege Yayınları.
43. Şirin, O.A. 2019: “Amisos nekropolü’nden Geç Roma İmparatorluk Dönemi’ne ait bir yer altı kaya mezarı ve defin buluntuları” Amisos 4/7: 238–278.
44. Şirin, O.A. 2021: “Amisos nekropolü’nden Geç Hellenistik ve Erken Roma İmparatorluk Dönemi’nde kullanılmış bir yer altı kaya mezarı, mezar buluntuları ve trepanasyonlu bir kafatası parçası üzerine bazı değerlendirmeler” Amisos 6/11: 285–320.
45. Şirin, O.A. 2022: Amisos Teritoryumunda VI. Mithradates Dönemi’ne Ait Bir Yer Altı Kaya Mezarı ve Mezar Buluntuları. D. Yiğitpaşa (ed.). Samsun, Güven Ofset Yayınevi.
46. Şirin, O.A. 2025a: “Amisos nekropolünden yer altı kaya mezarı örnekleri ve mezar buluntularının değerlendirilmesi” TRMuseum 3: 31–68.
47. Şirin, O.A. 2025b: “Amisos nekropolünden tek odalı bir yer altı kaya mezarı ve mezar buluntularının değerlendirilmesi” Amisos 10/19: 403–442.
48. Şirin, O.A., Kolağasıoğlu, M. 2016: “Antik Amisos kenti’nden bir yer altı odalı mezar örneği” Bütünşehir Kent Kültür Dergisi 2/12: 70–80.
49. Şirin, O.A., Kolağasıoğlu, M. 2018: “Amisos’ta urne mezar geleneği” Amisos 3/4: 167–200.
50. Temür, A. 2015: “Thoughts on a grave stele from the Classical Period in Samsun Museum” Belleten 79/286: 817–830.
51. Treister, M.J. 1994: “Italic and provincial-Roman mirrors in eastern Europe” Akten der 10. Internationalen Tagung über antike Bronzen. Stuttgart, Kommissionsverlag Konrad Theiss Verlag: 417–428.
52. Ünan, S. 2010: Samsun ve Çevresi Mezar Tipleri ve Ölü Gömme Adetleri (MÖ Üçüncü Binyıl–MS Dördüncü Yüzyıl). Yüksek Lisans Tezi, Dumlupınar Üniversitesi, Kütahya.
53. Vinet, A. 2025: “Neolithic obsidian mirrors from Southwest Asia: a reflection on their diffusion and manufacture” Journal of Archaeological Science: Reports 62: 1–12.
54. Yağız, K., Doğan, T. 2023: “Perre nekropolisi’nden bir hypogeum mezar” Arkeoloji Dergisi 31/2: 49–69.
55. Yıldırım, E. 2023: Stratonikeia Metal Buluntuları (1977–2018 Yılları). Doktora Tezi, Gazi Üniversitesi, Ankara.
56. Yılmaz, Y. 2013: “Karacasu Barajı lokulus tipi oda mezar kurtarma kazısı ve temizlik çalışmaları” 22. Müze Çalışmaları ve Kurtarma Kazıları Sempozyumu. Ankara, Kültür Varlıkları ve Müzeler Genel Müdürlüğü: 257–268. Zampieri, G., Lavarone, B. (eds) 2000: Bronzi Antichi: del Museo Archeologico di Padova. Rome, L’Erma di Bretschneider.