Arabic Tajwid Manuscripts: The Case of the Manisa Manuscript Library

Öz

Manisa has been one of the important centers of Anatolia throughout history due to its scholarly and cultural heritage, a significant part of which has been preserved through manuscripts that have survived to the present day. A considerable portion of the manuscripts collected from Manisa and its surrounding areas during different periods is currently preserved in the Manisa Manuscript Library. The library, which stands out for its rich collection covering various fields of knowledge, also houses Arabic tajwid manuscripts reflecting the scholarly heritage concerning the correct and proper recitation of the Qur’an. This study aims to examine the bibliographic and content-related characteristics of the Arabic tajwid manuscripts held in the Manisa Manuscript Library. A qualitative research approach was employed, and library catalogues, records of the Turkish Manuscripts Institution, and the manuscript copies themselves were examined. Bibliographic evaluations were conducted by taking into consideration the authors, titles, physical characteristics, copying information, colophons, and contents of the manuscripts. Deficiencies and errors identified in the catalogues were evaluated through comparison with the manuscript copies and relevant sources where possible. The study demonstrates that the Manisa Manuscript Library possesses a noteworthy manuscript collection in terms of tajwid literature and that the manuscripts preserved there provide significant data for investigating the tajwid scholarship of the Ottoman period. It is concluded that examining the tajwid manuscripts held in the library, which have not yet been subjected to detailed academic study, through independent scholarly research would contribute to a more comprehensive understanding of tajwid literature and to the development of Qur’anic recitation and tajwid studies in Türkiye.

Anahtar Kelimeler

• Manisa Manuscripts Library
• Tajwid
• Manuscript
• Arabic Manuscripts
• Tajwid Literature.

Arapça Tecvid Yazmaları: Manisa Yazma Eser Kütüphanesi Örneği

Öz

Manisa, tarih boyunca sahip olduğu ilmî ve kültürel birikimle Anadolu’nun önemli merkezlerinden biri olmuştur. Bu birikimin önemli bir kısmı, günümüze ulaşan yazma eserler aracılığıyla korunmuştur. Manisa ve çevresinden farklı dönemlerde bir araya getirilen yazmaların önemli bir bölümü günümüzde Manisa Yazma Eser Kütüphanesi’nde muhafaza edilmektedir. Farklı ilim dallarına ait zengin koleksiyonuyla dikkat çeken kütüphanede, Kur’ân-ı Kerîm’in doğru ve güzel okunmasına ilişkin birikimi yansıtan Arapça tecvid yazmaları da bulunmaktadır. Bu çalışmada, Manisa Yazma Eser Kütüphanesi’nde bulunan Arapça tecvid yazmalarının bibliyografik ve içerik özelliklerinin ortaya konulması amaçlanmıştır. Araştırmada nitel araştırma yaklaşımından yararlanılmış; kütüphane katalogları, Türkiye Yazma Eserler Kurumu kayıtları ve yazma nüshaların kendileri incelenmiştir. Eserlerin müellifleri, adları, fizikî özellikleri, istinsah bilgileri, ferağ kayıtları ve muhtevaları dikkate alınarak bibliyografik değerlendirmeler yapılmıştır. Kataloglarda tespit edilen eksiklik ve hatalar, mümkün olduğu durumlarda nüshalar ve ilgili kaynaklar üzerinden karşılaştırılarak değerlendirilmiştir. Makalede eserlerin tanıtımı yapılırken, eser isimleri alfabetik olarak sıralanmıştır. İnceleme sonucunda, Manisa Yazma Eser Kütüphanesi’nin tecvid literatürü açısından dikkate değer bir yazma koleksiyonuna sahip olduğu ve burada bulunan nüshaların Osmanlı dönemindeki tecvid birikiminin araştırılması bakımından önemli veriler sunduğu görülmüştür. Kütüphanede yer alan ve henüz ayrıntılı akademik incelemeye konu edilmemiş tecvid yazmalarının müstakil çalışmalarla ele alınmasının, tecvid literatürünün daha kapsamlı biçimde tanınmasına ve Türkiye’deki kıraat ve tecvid araştırmalarının gelişmesine katkı sağlayacağı değerlendirilmiştir.

Anahtar Kelimeler

• Manisa Yazma Eser Kütüphanesi
• Tecvid
• Yazma Eser
• Arapça Yazmalar
• Tecvid Literatürü.

Etik Beyan

Makale çalışmamın etik kurallara uygun olarak hazırlandığını arz ederim.

Kaynakça

1. Aclûnî, Ebu’l-Fidâ İsmail b. Muhammed. Keşfü’l-hafâ ve müzîlü’l-ilbâs. thk. Abdulhamid b. Ahmed b. Yusuf b. el-Hindâvî. Mektebetü’l-Asriyye, 1. Baskı., 2000.
2. Ahmed b. Hanbel, Ebû Abdillah Ahmed b. Muhammed b. Hanbel b. Hilal b. Esed eş-Şeybânî. Müsnedü’l-İmâm Ahmed b. Hanbel. thk. Şuayb el-Arnaût, Adil Mürşid ve diğerleri, İşraf: Abdullah b. Abdulmuhsin et-Türkî. Müessesetü’r-Risâle, 2001.
3. Akyüz, Abdullah. Osmanlı Kırâat Âlimleri. İstanbul: İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2016.
4. Bağdâdî, İsmail b. Muhammed Emin b. Mîr Selim el-Bâbânî. Hediyyetü’l-arîfîn esmaü’l-mülellifîn ve âsâru’l musannifîn. Beyrut: Dâru İhyâi’t-Türâsi’l-Arabî, ts.
5. Bağdâdî, İsmail b. Muhammed Emin b. Mîr Selim el-Bâbânî. Îdâhu’l-meknûn fi’z-zeyli alâ keşfi’z-zunûn. Beyrut: Dâru İhyâi’t-Türâsi’l-Arabî, ts.
6. Bennâ, Ahmed b. Muhammed b. Ahmed b. Abdulğani ed-Dimyâtî el-. İthâfü füdalâi’l-beşer fi’l-kırââti’l-erbeate aşer. thk. Enes Mihra. Lübnan: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2006.
7. Bozyiğit, Ahmet. Akkirmânî’nin Felsefî Görüşleri. Ankara: Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Felsefe ve Din Bilimleri Ana Bilim Dalı, Yüksek Lisans Tezi, 2006.
8. Buhârî, Muhammed b. İsmail Ebû Abdillah el-Cu’fî el-. el-Câmiu’l-müsnedü’s-sâhîhu’l-muhtasar min umûri rasûlillâhi ve sünenihî ve eyyâmih. thk. Muhammed Züheyr b. Nâsır en-Nâsır. 9 Cilt. Dâru Tavkı’n-Necât, 1. Baskı., 1422.

9. Bursalı, Mehmet Tahir. Osmanlı Müellifleri. İstanbul: Matbâyı Âmire, 1333.
10. Çetin, Abdurrahman. “Vakf ve İbtidâ”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. C. 42. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2012.
11. Dalkıran, Sayın. “Akkirmanî’nin İrade-i Cüziyye İle İlgili Risalesi ve Değerlendirilmesi”. Ekev Akademi 1/2 (1998).
12. Devserî, İbrahim b. Said. Muhtasaru’l-ibârât limucemi mustalahâti’l-kırâât. Riyad: Daru’l-Hadârati, 1. Baskı., 2008.
13. Ensârî, Ebû Yahyâ Zekeriyâ b. Muhammed. ed-Dekâiku’l-muhkeme fî şerhi’l-mukaddime. thk. Muhammed Ğayyâs Sabbâğ. Dımaşk: el-Mektebetü’l-Ğazzâlî, 1006.
14. Erbaş, Muammer - Eren, Cüneyt. Kur’ân İlimleri ve Tefsir Istılahları. İzmir: Ebru Yayınları, 3. Baskı., 2012.
15. Gülney, Gül. “Manisa Yazma Eser Kütüphanesi Örneğinde Mushaf Yazmalarımız ve Ciltlerinden Örnekler”. Lale Kültür Sanat ve Medeniyet Dergisi.
16. Hatiboğlu, İbrahim. “Süleyman Fâzıl Efendi”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. C. 38. Ankara: TDV Yayınları, 2010.
17. Heyet. el-Mu’cemü’l-vasît. thk. Şevkî Dayf. Mısır: Mektebetü’ş-Şürûkı’d-Devliyye, 2011.
18. Huzeyfî, Ali b. Abdurrahman. et-Tecvîdü’l-müyesser. Medine: Mektebetü Melik Fahd el-Vatanî, 2. Baskı., 2012.
19. İbn Mâce, Ebû Abdillah Muhammed b. Yezid, el-Kazvînî. Sünen-i İbn Mâce. thk. Muhammed Fuad Abdülbâkî. Dâru İhyâi Kütübi’l-Arabî, ts.
20. İbn’l-Cezerî, Şemsüddin Ebu’l-Hayr Muhammed b. Muhammed b. Yusuf. et-Temhîd fî ilmi’t-tecvîd. thk. Ali Hüseyin el-Bevvâb. Riyad: Mektebetü’l-Maârif, 1. Baskı., 1985.
21. İbnü’l-Cezerî, Ebu’l-Hayr Muhammed b. Muhammed b. Yusuf Şemsuddin. en-Neşr fi’l-kırââti’l-aşr. thk. Ali Muhammed ed-Dabbâ’. 2 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2001.
22. İbnü’l-Cezerî, Şemsüddin Ebu’l-Hayr Muhammed b. Muhammed b. Yusuf. Manzûmetü’l-mukaddimeti fîmâ yecibü ale’l-kâri-i en ya’lemehû. Dâru’l-Muğnî, 1. Baskı., 2001.
23. Karaçam, İsmail. Kur’ân-ı Kerîm’in Faziletleri ve Okunma Kâideleri. İstanbul: İFAV Yayınları, 2014.
24. Kehhâle, Ömer b. Rıza b. Muhammed Râğıb b. Abdülğanî. Mu’cemü’l- müellifîn. Beyrut: Mektebetü’l-Müsennâ, ts.
25. Köksoy, Mesut. “Mustafa el-Hüseynî el-Ermenâkî ve Eserleri”. Uluslararası Geçmişten Günümüze Ermenek ve Çevresi Sempozyumu kitabı. Konya: Aybil Yayınları, 2018.
26. Köse, Saffet. “Tekbir”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. C. 40. Ankara: TDV Yayınları, 2011.
27. Mes’ûl, Abdü’l-Ali. Mu’cemü mustalahât ilmi kırâati’l-Kur’âniyye. Kahire: Dâru’s-Selam, 1. Baskı., 2007.
28. Molla Efendi, Muhammed Emin. ‘Umdetü’l-hallân fî îdâhi Zübdeti’l-İrfân. İstanbul: el-Mektebetü’l-Hanîfiyye, ts. Mollaibrahimoğlu, Süleyman. Yazma Eserler Terminolojisi. İstanbul: Ensar Neşriyat, 1. Baskı., 2007.
29. Paluvî, Abdulfettâh. Zübdetü’l-irfân. İstanbul: el-Mektebetü’l-Hanîfiyye, ts.
30. Saçaklızâde, Muhammed b. Ebî Bekir el-Mer’aşî. Cühdü’l-mukill. thk. Sâlim Kaddûrî el-Hamed. Amman: Dâru’l-Ammâr, 2. Baskı., 2008.
31. Sarıcaoğlu, Fikret. “Rûznâme”. TDV İslâm Ansiklopedisi. Erişim 15 Eylül 2026. https://islamansiklopedisi.org.tr/ruzname
32. Sarıkaya, İsa. “Manisa Yazma Eser Kütüphanesi’nde Bulunan Osmanlıca Tecvid Bibliyografyası”. Adıyaman İlahiyat Dergisi 17 (30 Haziran 2025), 84-113.
33. Taşköprîzâde, Ebu’l-Hayr Mustafa b. Halil İsâmüddîn. eş-Şekâiku’n-nu’mâniyye fî ulemâi’d-devleti’l-İslâmiyye. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-Arabî, ts.
34. Temel, Nihat. Kırâat ve Tecvîd Istılahları. İstanbul: Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Vakfı Yayınları, 2. Baskı., 2009.
35. Tuğral, Rahim. Ana Hatlarıyla Kur’ân Tecvîdi. İzmir: İzmir İlahiyat Fakültesi Vakfı Yayınları, 2009.
36. Türk, Nurdoğan. “Tire Necip Paşa Kütüphanesi’ndeki Tefsire Dair Yazma Eserler -I- (Necip Paşa Kısmı)”. Gümüşhane Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 3/5 (Mart 2014).
37. Yıldız, Sakıp. “Akkirmânî”. Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. C. 2. Ankara: TDV Yayınları, 1989.