A PHİLOLOGİCAL ANALYSİS OF TABERSÎ’S WORK ENTİTLED MECMA‘U’L-BEYÂN

Öz

The language-centred approach, which arose from efforts to understand the Holy Kur’an, has over time given rise to specialised disciplines such as garîbu’l-Kur’ân, mecâzu’l-Kur’ân and me’âni’l-Kur’ân. Tabersî (d. 548/1154), one of the most prominent representatives of this tradition, presented a holistic model of exegesis in his work Mecma‘u’l-beyân by synthesising transmitted reports (riwāya) with the rational-exegetical (dirāya) method. The aim of this study is to identify the grammatical, morphological and rhetorical data in the work and to examine the relationship between the author’s philological analyses and his Shi’i-Imami affiliation. As the doctrinal and hadith dimensions of the work are generally emphasised in the literature, this study aims to compare it with the Sunni exegetical tradition by adopting a holistic approach to its linguistic content. In the research, examples selected using a descriptive-analytical method were categorised; the process of transition from grammatical analysis to the determination of meaning was examined; and the relevant verses were compared with Ibn Kesir’s Tafsīru’l-Kur’āni’l-azīm. The study concludes that Tabersî used i‘râb not as a mere classification but as a functional mechanism that generates and eliminates the possible meanings of a verse. Determinations such as tamyīz, badal and the complete use of kāna directly shape the meaning and legal scope of verses, whereas some preferences, such as that between the readings mālik and malik, appear linked to extra-linguistic considerations. The comparison shows that the two exegetes largely agree at the lexical and i‘râb levels but diverge at the level of meaning, notably in interpretations related to the imamate, as in the verses on Tâlût and al-ṣirāṭ al-mustaqīm. As this divergence reflects the methodological difference between riwāya- and dirāya-based exegesis as much as sectarian difference, the influence of sectarian affiliation on philological analysis is found to be indirect rather than direct. The study thus contributes a comparative and holistic account of the work’s linguistic content to the literature of exegesis.

Anahtar Kelimeler

• Arabic Language And Rhetoric
• Qur’an
• Philology
• Tabersî
• Mecma‘u’l-beyân

Tabersî'nin Mecma'u'l-Beyân Adlı Eserinin Filolojik Açıdan İncelenmesi

Öz

Kur’an-ı Kerim'in anlaşılması çabasıyla doğan dil merkezli yaklaşım, zamanla garîbu’l-Kur’ân, mecâzu’l-Kur’ân ve me’âni’l-Kur’ân gibi uzmanlaşmış disiplinleri doğurmuştur. Bu geleneğin en güçlü temsilcilerinden biri olan Tabersî (öl. 548/1154), Mecma‘u’l-beyân adlı eserinde rivayetleri akli/dirayet yöntemle harmanlayarak bütüncül bir yorum modeli sunmuştur. Bu çalışmanın amacı, eserdeki nahiv, sarf ve belâgat verilerini tespit etmek ve müellifin filolojik tahlilleri ile Şiî-İmâmî aidiyeti arasındaki ilişkiyi incelemektir. Literatürde genellikle eserin itikadî ve rivayet boyutları öne çıktığından, bu çalışma dilbilimsel muhtevayı bütüncül biçimde ele alarak Sünnî tefsir geleneğiyle karşılaştırmayı hedefler. Araştırmada betimsel-analitik yöntemle seçilen örnekler tasnif edilmiş, i‘râb tespitinden anlam tayinine geçiş süreci incelenmiş ve ilgili ayetler İbn Kesîr’in (öl. 774/1373) Tefsîru’l-Kur’âni’l-azîm’i ile mukayese edilmiştir. Araştırma sonucunda Tabersî’nin i‘râbı bir sınıflandırma olarak değil, ayetin anlam ihtimallerini üreten ve eleyen işlevsel bir mekanizma olarak kullandığı tespit edilmiştir. Temyîz ve bedel tespitleri ile “kâne” كان fiilinin tam fiil sayılması gibi dilsel tespitlerin âyetin anlam ve hüküm sınırlarını doğrudan belirlediği; buna karşılık bazı tercihlerin dil dışı gerekçelerle ilişkili olduğu görülmüştür. İbn Kesîr ile yapılan mukayese, iki müfessirin kelime ve i‘râb düzeyinde büyük ölçüde örtüştüğünü, ayrışmanın ise Tâlût ve sırât-ı müstakîm âyetlerinde görüldüğü üzere anlam düzeyinde ve imâmet nazariyesiyle ilişkili yorumlarda belirginleştiğini ortaya koymuştur. Bu ayrışma mezhep farkı kadar rivayet ve dirayet usulleri arasındaki farkla da ilişkili olduğundan, mezhebî aidiyetin filolojik tahlil üzerindeki etkisinin doğrudan değil dolaylı olduğu sonucuna ulaşılmıştır. Çalışma, eserin dilsel muhtevasını Sünnî gelenekle mukayeseli ve bütüncül biçimde ele alarak tefsir literatürüne katkı sunmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Arap Dili ve Belâgatı
• Kur’ân
• Filoloji
• Tabersî
• Mecma‘u’l-beyân

Kaynakça

1. Abdullah Efendi el-İsfahânî, Mirzâ. Riyâdu’l-ulemâ ve hiyâdu’l-fudelâ. thk. Seyyid Ahmed el-Hüseynî. 7 Cilt. Kum: Mektebetü Âyetillâhi’l-Uzma el-Mer’aşî en-Necefî, ts.
2. Aydın, Şükrü. “Tabersî’nin Mecmaü’l-beyân fî Tefsîri’l-Kur’ân Adlı Tefsirinin Mukaddimesinde Ulûmu’l-Kur’ân”. Şarkiyat İlmi Araştırmalar Dergisi 17/2 (2025), 426-445. https://doi.org/10.26791/sarkiat.1715118
3. Bozkurt, Harun. Zemahşerî’nin el-Keşşâf’ı İzinde İlk Tefsir: Tabersî’nin Cevâmiu’l-Câmi’i. Sakarya: Sakarya Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2023.
4. Çetin, Nazım. “Tabersî Tefsirinde Kırâatlerin Şiirle İstişhâdı”. Turkish Studies – Comparative Religious Studies 20/1 (2025), 107-125. http://dx.doi.org/10.7827/TurkishStudies.81314
5. Habibov, Aslan. “İmâmiyye Şîası’nın Tefsir Tarihi ve Günümüze Ulaşan En Eski Şiî Tefsirler”. Çukurova Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 8/1 (2008), 207-251.
6. Hânsârî, Muhammed Bâkır b. Zeynelâbidîn el-Mûsevî. Ravdâtü’l-cennât fî ahvâli’l-ulemâ ve’s-sâdât. 8 Cilt. Beyrût: ed-Dâru’l-İslâmiyye, 1411/1991.
7. İbn Hişâm el-Ensârî, Ebû Muhammed Cemâlüddîn Abdullah b. Yûsuf. Şerhu Katri’n-nedâ ve belli’s-sadâ. Beyrût: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1425/2004.
8. İbn Kesîr, Ebü’l-Fidâ İmâdüddîn İsmâîl b. Ömer. Tefsîru’l-Kur’âni’l-azîm. thk. Sâmî b. Muhammed es-Selâme. 8 Cilt. Riyâd: Dâru Taybe, 1420/1999.

9. İbnü’l-Hâcib, Cemâlüddîn Ebû Amr Osmân b. Ömer. el-Kâfiye fî ilmi’n-nahv ve’ş-Şâfiye fî ilmeyi’t-tasrîf ve’l-hat. thk. Sâlih Abdül‘azîm eş-Şâir. Kâhire: Mektebetü’l-Âdâb, 2010.
10. Kehhâle, Ömer Rıza. Mu‘cemü’l-müellifîn Terâcimü musannifî el-kütübi’l-Arabiyye. 4 Cilt. Beyrût: Müessesetü’r-Risâle, 1993.
11. Kazvînî, Celâlüddîn Muhammed b. Abdurrahmân el-Hatîb. el-Îdâh fî ulûmi’l-belâga: el-Meânî ve’l-beyân ve’l-bedî‘. thk. İbrâhîm Şemsüddîn. Beyrût: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1424/2003.
12. Keskin, Mücahid-Yıldırım, Tahsin. “Tabersî’nin Mecmau’l-Beyân İsimli Tefsirinde İstifhâmın Soru Dışında Kullanılması”. Turkish Studies- Comparative Religious Studies 20/4 (2025), 2103-2120. http://dx.doi.org/10.7827
13. Kırkız, Mustafa. “Arap Dilinde Mastar ve Önemi”. Fırat Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 15/1 (2010), 209-226. https://izlik.org/JA47KS86JW
14. Memmedov, Ramiz. Tabersî’nin Mecmau’l-Beyân Tefsirinde Hz. Peygamber’i İkaz Eden Âyetlerin Yorumu. İstanbul: Marmara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2006.
15. Narol, Süleyman. Şiî Bir Müfessir Olarak Tabersî’nin İtikâdî Konulara İlişkin Görüşleri. Konya: Selçuk Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2004.
16. Özbalıkçı, Mehmet Reşit. “Arap Dili Fiil Kalıplarında Fonetik Değişim ve Dönüşümler”. Dokuz Eylül Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 39 (2014), 277-300. https://izlik.org/JA54AW24RP
17. Şehrâşûb, Ebû Ca‘fer Reşîdüddîn Muhammed b. Alî. Meâlimü’l-ulemâ fî fihristi kütübi’ş-Şîa ve esmâi’l-musannifîn minhum ve gayrihim. thk. Muhammed Sâdık Âl-i Bahrululûm. Beyrût: Dâru’l-Advâ, ts.
18. Şentürk, Mustafa. Kur’an’ın Sünnî ve Şiî Yorumu: İbn Atıyye ve Tabresî Örneği. İstanbul: İnsan Yayınları, 2010.
19. Tabersî, Ebû Alî el-Fadl b. el-Hasan. Mecma‘u’l-beyân fî tefsîri’l-Kur’ân. 10 Cilt. Beyrût: Dâru’l-Ulûm, 1426/2005.
20. Yılmaz, Musa Kâzım. Tabersî ve Tabatabâî’de İmâmiyye Tefsiri. Erzurum: Atatürk Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 1985.
21. Yılmaz, Musa Kâzım. “Mecmau’l-beyân”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 28/257. Ankara: TDV Yayınları, 2003.
22. Yüksel, Ahmet. “Arap Dilinde İltifat Sanatının Tarihî Seyri”. Ondokuz Mayıs Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 28 (2010), 63-85. https://doi.org/10.17120/omuifd.16319
23. Zehebî, Muhammed Hüseyin. et-Tefsîr ve’l-müfessirûn. 3 Cilt. Kâhire: Mektebetü Vehbe, ts.
24. Ziriklî, Hayruddîn b. Mahmûd. el-A‘lâm: Kâmûsu terâcim li-eşheri’r-ricâl ve’n-nisâ’ mine’l-Arab ve’l-müsta‘ribîn ve’l-müsteşrikîn. 8 Cilt. Beyrût: Dâru’l-İlmi li’l-Melâyîn, 2002.