Talebesinin Kaleminden Bir Dîvân Şairinin Mûsikî Yönü: Neccârzâde Mustafa Rızâ Efendi

Öz

Bu çalışmada, XVII. yüzyılın sonları ile XVIII. yüzyılın başlarında yaşamış olan ve önceki araştırmalarda daha çok mutasavvıf kimliği ile dîvân şairliği yönü ön plana çıkarılarak ele alınan Neccârzâde Mustafa Rızâ Efendi’nin, şimdiye kadar müstakil ve kapsamlı bir araştırma konusu hâline getirilmemiş olan mûsikî yönünün ortaya konması amaçlanmaktadır. Mevcut literatürde Neccârzâde Mustafa Rızâ Efendi, ağırlıklı olarak tasavvufî düşüncesi, şiir anlayışı, edebî üslubu, bağlı bulunduğu irfan geleneği ve yetiştirdiği talebeler çerçevesinde değerlendirilmiş; ancak mûsikî ile olan ilişkisi, bu ilişkinin mahiyeti, derinliği ve dinî mûsikî içerisindeki konumu yeterince incelenmemiştir. Bu durum, onun çok yönlü şahsiyetinin önemli bir cephesinin gölgede kalmasına yol açmış ve ilmî literatürde belirgin bir boşluk oluşturmuştur. Dolayısıyla bu çalışma, söz konusu eksikliği gidermeyi, Neccârzâde Mustafa Rızâ Efendi’nin mûsikî alanındaki yerini ilmî ölçütler çerçevesinde tespit etmeyi ve onu daha bütüncül bir perspektifle değerlendirmeyi hedeflemektedir. Araştırma kapsamında, öncelikle Neccârzâde Mustafa Rızâ Efendi’nin dîvânında yer alan ve doğrudan ya da dolaylı biçimde mûsikîye işaret eden kavramlar, terimler, semboller, teşbih ve mecazlar ayrıntılı biçimde incelenecektir. Şiirlerinde kullanılan mûsikî unsurlarının yalnızca estetik bir söylem aracı mı olduğu, yoksa teorik ve pratik bir mûsikî birikimine mi işaret ettiği metin merkezli ve analitik bir yaklaşımla değerlendirilecektir. Ayrıca şiirlerde geçen makam, usûl, nağme, âhenk, saz ve icraya dair ifadelerin dönemin mûsikî terminolojisiyle olan ilişkisi tespit edilmeye çalışılacaktır. Bu çerçevede, kullanılan kavramların bağlamsal analizi yapılarak söz konusu unsurların tasavvufî sembolizm içerisindeki karşılıkları da ele alınacaktır. Bunun yanı sıra, talebesi Ömer Nüzhet Efendi’nin kaleme aldığı eserde yer alan bilgiler birincil veri kaynağı olarak değerlendirilecek; bu veriler dönemin diğer biyografik, tasavvufî ve tarihî kaynaklarıyla karşılaştırmalı olarak analiz edilecektir. Böylece hem doğrudan hem dolaylı veriler bir araya getirilerek bütüncül, sistematik ve eleştirel bir değerlendirme yapılacaktır. Çalışmada ayrıca, Neccârzâde Mustafa Rızâ Efendi’nin yaşadığı dönemin kültürel, ilmî ve mûsikî ortamı da göz önünde bulundurulacaktır. XVII. yüzyıl sonları ile XVIII. yüzyıl başları, Osmanlı düşünce ve sanat hayatında mûsikînin hem saray çevresinde hem de tekke ve dergâhlarda etkin biçimde icra edildiği; teorik eserlerin kaleme alındığı ve icra geleneğinin kurumsallaştığı bir zaman dilimidir. Bu bağlamda, dönemin dinî mûsikî anlayışı, tekke mûsikîsi geleneği, zikir ve âyinlerde mûsikînin işlevi ile tasavvufî pratik içerisindeki yeri dikkate alınarak Neccârzâde Mustafa Rızâ Efendi’nin konumu daha sağlıklı biçimde tespit edilmeye çalışılacaktır. Onun şiirlerinde yer alan mûsikî terminolojisi ile dönemin teorik mûsikî literatürü arasındaki muhtemel ilişkiler değerlendirilerek, entelektüel ve kültürel etkileşim alanları ortaya konacaktır. Elde edilen bulgular doğrultusunda, Neccârzâde Mustafa Rızâ Efendi’nin yalnızca edebî ve tasavvufî kimliği değil, aynı zamanda mûsikî ile olan irtibatının kapsamı, niteliği, teorik arka planı ve pratik yansımaları da ayrıntılı biçimde ortaya konacaktır. Böylece, dinî mûsikî alanında ismi sınırlı biçimde anılan bu önemli şahsiyetin mûsikî yönü somut veriler, yazılı belgeler, metinsel çözümlemeler ve karşılaştırmalı değerlendirmeler ışığında görünür hâle getirilecektir. Sonuç olarak bu çalışma, Neccârzâde Mustafa Rızâ Efendi’nin çok yönlü şahsiyetini daha bütüncül bir bakış açısıyla değerlendirmeyi amaçlamakta; dinî mûsikî, tasavvuf tarihi ve dîvân edebiyatı araştırmalarına kaynak temelli, sistematik ve güvenilir bir katkı sunmayı hedeflemektedir. Ayrıca araştırmanın, ilerleyen süreçte yapılacak yeni metin neşirlerine, disiplinlerarası incelemelere ve Osmanlı kültür tarihine dair çalışmalara da teorik ve metodolojik açıdan katkı sağlaması, konuya ilişkin yeni soruların ve araştırma alanlarının ortaya çıkmasına imkân vermesi beklenmektedir. Bu yönüyle çalışma, yalnızca bir şahsiyet incelemesi değil, aynı zamanda dönemin mûsikî-tasavvuf ilişkisine dair daha geniş ölçekli değerlendirmelere de kapı aralamayı amaçlamaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Dinî Mûsikî
• Neccârzâde Mustafa Rızâ Efendi
• Na‘t
• Na‘than
• Ömer Nüzhet Efendi

The Musical Dimension of a Divan Poet as Reflected in His Student’s Writings: Neccârzâde Mustafa Rızâ Efendi

Öz

This study aims to reveal the musical dimension of Neccârzâde Mustafa Rızâ Efendi, who lived in the late seventeenth and early eighteenth centuries and has previously been examined primarily with emphasis on his identity as a Sufi and as a dîvân poet. In the existing literature, Neccârzâde Mustafa Rızâ Efendi has largely been evaluated within the framework of his mystical thought, poetic style, literary language, the intellectual tradition to which he belonged, and the students he trained. However, his relationship with music—its nature, depth, and position within the sphere of religious music—has not been sufficiently studied. This has led to a significant aspect of his multifaceted personality remaining in the background and has created a noticeable gap in the scholarly literature. Accordingly, this study seeks to address that deficiency, to determine his place in the field of music according to academic criteria, and to evaluate him from a more holistic perspective. Within the scope of the research, the concepts, terms, symbols, similes, and metaphors directly or indirectly related to music in his dîvân will first be examined in detail. A text-centered and analytical approach will be adopted in order to assess whether the musical elements employed in his poetry function merely as aesthetic devices or point to a theoretical and practical musical knowledge. Particular attention will be given to expressions concerning maqam, rhythmic patterns (usûl), melody, harmony, instruments, and performance, and their relationship to the musical terminology of the period will be explored. In this context, a contextual analysis of the relevant concepts will be conducted, and their correspondences within Sufi symbolism will also be considered. In addition, the information recorded in the work of his student Ömer Nüzhet Efendi will be treated as a primary source and comparatively analyzed alongside other biographical, Sufi, and historical sources of the period. In this way, both direct and indirect data will be brought together to produce a comprehensive, systematic, and critical evaluation. The study will also take into account the cultural, intellectual, and musical environment of the period in which Neccârzâde Mustafa Rızâ Efendi lived. The late seventeenth and early eighteenth centuries represent a time in Ottoman intellectual and artistic life when music was actively performed both in courtly circles and in tekkes and lodges, when theoretical treatises were composed, and when performance traditions became increasingly institutionalized. Within this framework, the prevailing understanding of religious music, the tradition of Sufi lodge music, the function of music in dhikr and ritual ceremonies, and its place within Sufi practice will be considered in order to situate him more accurately. The possible connections between the musical terminology in his poetry and the theoretical musical literature of the period will be analyzed, thereby identifying broader areas of intellectual and cultural interaction. In light of the findings, the study will clarify not only his literary and Sufi identity but also the scope, character, theoretical background, and practical reflections of his relationship with music. Thus, the musical dimension of this important figure—whose name has been mentioned only in a limited manner in the field of religious music—will be made visible through concrete data, written documents, textual analyses, and comparative evaluations. Ultimately, this research aims to assess Neccârzâde Mustafa Rızâ Efendi’s multifaceted personality from a more integrated perspective and to provide a source-based, systematic, and reliable contribution to studies in religious music, Sufi history, and dîvân literature. Furthermore, it is expected that the study will contribute theoretically and methodologically to future text editions, interdisciplinary inquiries, and research on Ottoman cultural history, opening new questions and avenues for further investigation. In this respect, the study aspires not only to present an examination of a single figure but also to pave the way for broader evaluations of the relationship between music and Sufism in his era.

Anahtar Kelimeler

• Islamic Religious Music
• Neccarzade Mustafa Rızâ Efendi
• Na‘t
• Na‘t Reciter
• Omer Nüzhet Efendi

Kaynakça

1. Ahmed, Faruk. Eshâb-ı Kirâm. İstanbul: Hakikat Kitabevi Yayınları, 47. Basım, 2009.
2. Akpınar, Hüseyin. “17. Yüzyıl”. Türk Din Mûsikîsi. ed. Ahmet Hakkı Turabi. 1-304. Ankara: Grafiker Yayınları, 3. Basım, 2018.
3. Akpınar, Hüseyin. Gülşenîlik’te Musiki ve Mûsikişinaslar. Şanlıurfa: Harran Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2004.
4. Aksüt, Sadun. Türk Musikisinin 100 Bestekârı. İstanbul: İnkılap Kitabevi, 1993.
5. Aşçı İbrahim Dede. Aşçı Dede’nin Hatıraları. İstanbul: Kitabevi Yayınları, 2006.
6. Ayvazoğlu, Beşir. İslâm Estetiği ve İnsan. İstanbul: Çağ Yayınları, 1989.
7. Çakır, Ahmet. “Türk Din Mûsikîsi Formları-Tekke Mûsikîsi”. Türk Din Mûsikîsi. ed. Ahmet Hakkı Turabi. Ankara: Grafiker Yayınları, 2017.
8. Danacı, Tülin. Neccârzâde Şeyh Rızâ Dîvânı. Ankara: Gazi Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 1988.

9. Dâye, Necmeddîn. Mirsâdü’l-İbâd mine’l-Mebde’ ile’l-Me‘âd. çev. Halil Baltacı. İstanbul: Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Vakfı Yayınları, 2013.
10. Düzenli, Pehlul. İslâm Kültür Tarihinde Mûsikî. İstanbul: Kayıhan Yayınları, 2014.
11. Erdem, Avnî. Musikişinas Divan Şairleri (Ankara: Türk Sanatı ve Eğitimi Vakfı Yay., 1999), 221.
12. Ertuğ, Zeynep Tarım. “On Sekizinci Yüzyıl Osmanlı Sarayı’nda Bayram Törenleri”. Prof. Dr. Mübahat S. Kütükoğlu’na Armağan. ed. Zeynep Tarım Ertuğ. İstanbul: İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Yayınları, 2006.
13. Ergun, Sadettin Nüzhet. Türk Musikisi Antolojisi. 2. Cilt. İstanbul: İstanbul Üniversitesi Yayınları, 1942.
14. Gönül, Mehmet - Altıntuğ, Onur. “Dinler ve Mûsikî”. İstem 24 (2014), 43-62.
15. Gündoğdu, Cengiz. “Mevlânâ’nın Şathiye Türünde Yazdığı Bir Gazelinin Şerhi”. Tasavvuf: İlmî ve Akademik Araştırma Dergisi 8 (2002), 25-40.
16. Gündüz, Filiz. “Sinan Paşa Külliyesi”, Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 37/232-234., İstanbul: TDV Yayınları, 2009.
17. İbn Haldûn. Mukaddime. çev. Süleyman Uludağ. 2 Cilt. İstanbul: Dergâh Yayınları, 6. Basım, 2009.
18. İnançer, Ömer Tuğrul. “Türk Mûsikîsi ve Tasavvuf İlişkilerinin Dünü Bugünü ve Yarını”. Türk Mûsikîsinin Dünü Bugünü Yarını. ed. Feyzi Halıcı. Ankara: Sevinç Matbaası, 1986.
19. İlâhî ve Şarkı Mecmûası. İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, Yazma Bağışlar, 06751, 12a.
20. Karabaşoğlu, Cemal. “18. Yüzyıl”. Türk Din Mûsikîsi. ed. Ahmet Hakkı Turabi. Ankara: Grafiker Yayınları, 3. Basım, 2018.
21. Karahan, Abdülkadir. “Nâbî”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 32/258-260. İstanbul: TDV Yayınları, 2006.
22. Karataş, Ahmet. “Neccârzâde Şeyh Rızâ Efendi’nin Hacnâme’si”. Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 43 (2012), 185-232.
23. Kelâbâzî, Muhammed b. İbrâhim et-Ta‘arrûf li-Mezhebi Ehli’t-Tasavvuf. çev. Süleyman Uludağ. İstanbul: Dergâh Yayınları, 1979.
24. Koçkarov, Davron. Neccârzâde Muhammed Sıddîk Efendi’nin Hayatı, Eserleri ve Tasavvuf Anlayışı. Ankara: Ankara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2010.
25. Koçu, Reşad Ekrem. Âşık ve Şair Padişahlar. İstanbul: Doğan Kitap, 2016.
26. Kur’ân-ı Kerîm Meâli, çev. Halil Altuntaş – Muzaffer Şahin. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 2009.
27. Küçük, Osman Nuri. “Tasavvuf Müziği ve İnsan”. Süleyman Uludağ Kitabı. ed. Mustafa Kara. İstanbul: Dergâh Yayınları, 2008.
28. Mehmed Şükrü Efendi. Ömür Bahçesinin Gülü Solmadan Mecmûa-i İlâhiyyât. ed. Zeynep Hümeyra Ciğer. İstanbul: Dergâh Yayınları, 2017.
29. Musiki Mecmûası. Millî Kütüphane, Yazmalar Koleksiyonu, 06 Mil Yz A 808, 7b-9a.
30. Muslu, Ramazan. Osmanlı Toplumunda Tasavvuf: 18. Yüzyıl. İstanbul: İnsan Yayınları, 2003.
31. Mustafa Safâyî Efendi. Tezkire-i Safâyî. İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, Esad Efendi, 2549, 110b
32. Nâcî, Muallim. Osmanlı Şairleri. ed. Cemal Kurnaz. İstanbul: Millî Eğitim Bakanlığı Yayınları, 1995.
33. Nüzhet, Ömer. Dîvân. İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, Lala İsmail Paşa, 492.
34. Nüzhet, Ömer. Menkıbetü’l-Evliyâiyye fî Ahvâli’r-Rızâiyye. İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, Esad Efendi, 1752.
35. Özalp, Mehmet Nazmi. Türk Mûsikîsi Tarihi. 2 Cilt. İstanbul: Millî Eğitim Basımevi, 2000.
36. Özpekel, Osman Nuri. “Şair ve Bestekâr Osmanlı Padişahları”. Osmanlı Ansiklopedisi. ed. Güler Eren. 10. Cilt. Ankara: Yeni Türkiye Yayınları, 1999.
37. Öztuna, Yılmaz. “Sultan Dördüncü Murad”. Türk Musikisi Ansiklopedisi. 2. Cilt. İstanbul: Millî Eğitim Basımevi, 1974.
38. Öztuna, Yılmaz. Türk Musikisi Lügatı. İstanbul: Hüsnütabiat Basımevi, 1952.
39. Pala, İskender. “Neccarzâde’nin Na‘tleri”. Zaman, (08 Eylül 2009), 13.
40. Rızâ, Neccârzâde Mustafa. Dîvân-ı Neccâr-zâde. İstanbul: Matbaatü’l-Âmire, 1845.
41. Sâlim Efendi. Tezkiretü’ş-Şu‘arâ. İstanbul: İkdâm Matbaası, 1897.
42. Sözer, Vural. Müzik ve Müzisyenler Ansiklopedisi. İstanbul: Atlas Yayınları, 1964.
43. Şu‘ûrî Hasan Efendi. Lisânu’l-Acem Ferheng-i Şu‘ûrî. ed. Derya Örs. çev. Ozan Yılmaz. 4 Cilt. İstanbul: Bilnet Matbaacılık ve Yayıncılık, 2019.
44. Süreyya, Mehmed. Sicill-i Osmânî yahut Tezkire-i Meşâhir-i Osmâniyye. 19 Cilt. İstanbul: Sebil Yayınları, 1997.
45. Şimşek, Halil İbrahim. “Neccârzâde Rızâ Efendi”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 32/32/483. İstanbul: TDV Yayınları, 2006.
46. Turabi, Ahmet Hakkı - Koca, Fatih. “Cami ve Tekke Mûsikîsi Ortak Formları”. Türk Din Mûsikîsi. ed. Ahmet Hakkı Turabi. Ankara: Grafiker Yayınları, 2017.
47. Uludağ, Süleyman. İslâm Açısından Müzik ve Semâ. İstanbul: Kabalcı Yayınevi, 2005.
48. Uzunçarşılı, İsmail Hakkı. “Osmanlılar Zamanında Saraylarda Musiki Hayatı”. Belleten 41/161 (1977).
49. Vassâf, Hüseyin. Sefîne-i Evliyâ. İstanbul: Seha Neşriyat, 1990.
50. Yüceışık, Zeynep Sema. Şeyhülislâm Esat Efendi Atrabü’l-Asar fi Tezkireti Urefai’l-Edvar, İstanbul: İstanbul Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 1990.
51. Yücer, Hür Mahmut. “Bektaşîlik ve Nakşîlik”, Aktüel Tarih 15 (2025).
52. Nota Arşivleri. "Neccârzâde Arama Sonuçları". Erişim: 22 Şubat 2026 https://www.notaarsivleri.com/arama.html?kelime=neccarzade
53. Kemiksiz, Mehmet. "Misâl-i Zemzem-ü Kevserdir (Hicaz İlahi)". Erişim: 22 Şubat 2026 https://www.mehmetkemiksiz.com/notalar/ilahiler/hicaz/misal-i-zemzem-u-kevserdir.html
54. İlahi Aşkın Sesi. "Dereceye Giren Bestekârlar". Erişim: 22 Şubat 2026 https://ilahiaskinsesi.com/wp-content/uploads/2020/02/IAS_Dereceye_Giren_Bestekarlar_13_Subat_2020.pdf