Kur’ân’ın İletişimsel Üslubu Üzerine Bir İnceleme: Şu’arâ Sûresi Örneğinde Dilsel İşlevler

Öz

Bu araştırmada Kur’ân’ın iletişim üslubu Şu‘arâ sûresindeki dilsel işlevler özelinde ele alınmıştır. Bu kapsamda peygamberlerin kavimleriyle olan mücadelelerini anlatan âyetler incelenmiştir. Araştırma, ilâhi mesajın sadece nesnel bilgi aktaran statik bir metin olmadığını, aksine muhatabı psikolojik ve eylemsel olarak dönüştürmeyi hedefleyen dinamik bir hitap yapısına sahip olduğunu savunmaktadır. Araştırmanın temel problemi, Kur’ân’ın ilk muhatapları için doğal bir süreç olan sözlü hitap üslubunun, yazılı kültürün egemen olduğu sonraki nesiller için çeşitli anlama problemleri doğurmuş olmasıdır. Bu bağlamda çalışma, Kur’ân’ın sadece lafzi anlamlarına veya nesnel bilgi aktarımına odaklanan yaklaşımların, mesajın muhatap üzerinde uyandırmayı hedeflediği duygusal ve eylemsel etkiyi tam olarak kavrayamadığını ileri sürer. Çalışmanın kuramsal çerçevesini oluşturan Roman Jakobson’un iletişim modeli, bir iletişimin vuku bulabilmesi için altı temel unsurun (gönderici, alıcı, ileti, bağlam, kanal ve kod) bulunması gerektiğini belirtir. Makalede bu unsurlar vahiy süreciyle ilişkilendirilmiştir: Mesajın asıl kaynağı Allah (gönderici), doğrudan muhatap peygamberler ve dolaylı muhatap tüm insanlıktır (alıcı). Mesajın içeriği vahiydir (ileti), nüzûl süreci ve o dönemdeki gerçeklikler bağlamı oluşturur, ulaştırılma yolu Cebrâil veya mushaftır (kanal), dili ise Arapçadır (kod). Araştırmada, dokuman analiz yöntemi benimsenmiş, Şu’arâ sûresindeki âyetler Jakobson’un tanımladığı altı işlev açısından tahlil edilmiştir. Göndergesel işlev, sûrenin genelinde en yaygın olan ve muhataba nesnel bilgi sunmayı amaçlayan işlevdir. Peygamber kıssaları, geçmiş kavimlerin helakı ve tevhid delillerinin sunulduğu bölümler, dış dünyadaki gerçekliklere yöneldiği için bu kapsamdadır. Heyecana bağlı işlev, göndericinin içsel durumunu ve duygularını yansıtır. Hz. Mûsâ’nın görevlendirildiğinde hissettiği “göğüs daralması” ve “öldürülme korkusu” ifadeleri ile Firavun’un Hz. Mûsâ’ya yönelik “Sen nankör birisin!” şeklindeki sitem dolu öfkesi bu işlevin en bariz örnekleridir. Alıcıyı harekete geçirme işlevi, doğrudan alıcının iradesine hitap ederek onu eyleme sevk etmeyi hedefler. Allah’ın Hz. Mûsâ’ya yönelik “Git!” veya “Asân ile denize vur!” emirleri ile peygamberlerin kavimlerine yönelik “Allah’tan sakının ve bana itaat edin” çağrıları muhatabın davranışlarını dönüştürmeyi amaçlar. Kanalı kontrol işlevi, iletişimin kopmamasını ve muhatabın dikkatinin diri tutulmasını sağlar. Firavun’un yanındakilere sorduğu “Ne dediğini duydunuz değil mi?” sorusu veya peygamberlerin muhataplarına yönelttiği “Hala sakınmayacak mısınız?” şeklindeki retorik sorular, fiziksel ve psikolojik kanalı açık tutma amacı taşır. Şiirsel işlev, iletinin estetik yapısına ve sanatsal formuna odaklanır. Mûcizelerin anlatımındaki “bir de ne görsünler” gibi güçlü tasvirler ve âyet sonlarındaki ses uyumları, mesajın muhatap üzerinde sanatsal bir etki bırakmasını sağlar. Dil ötesi işlev ise kullanılan kodun veya dilin kendisini açıklama amacı taşıyarak anlamın netleştirilmesine yardımcı olur. Makalenin en önemli bulgularından biri, bu işlevlerin metin içerisinde statik kalmadığı, aksine bir hiyerarşi içinde iç içe geçtiğidir. Örneğin, Hz. Mûsâ önce korkusunu dile getirerek duygusal bir zemin oluşturmuş, ardından Allah’tan bir çözüm talep ederek iletişimi eylemsel bir boyuta taşımıştır. Sonuç olarak bu çalışma, Şu’arâ sûresini Roman Jakobson’un altı unsurlu iletişim modeliyle inceleyerek Kur’ân’ın sadece bilgi veren statik bir metin olmadığını, aksine muhatabı dönüştüren dinamik bir hitap yapısına sahip olduğunu ortaya koyar. Peygamber kıssalarındaki göndergesel işlevin yanı sıra; heyecana bağlı, alıcıyı harekete geçirme ve kanalı kontrol gibi işlevlerin nasıl kullanıldığı analiz edilir. Böylece ilâhi mesajın psikolojik etkisi ve eylemsel gücü, modern dilbilim verileriyle literatürde önemli bir boşluğu doldurarak eşsiz üslubunu temellendirir. Özetle çalışma, Kur’ân’ın sadece bilgi veren statik bir metin değil, muhatabın duygularını yöneten ve onu aktif bir bildirişim ortağı kılan canlı bir hitap olduğunu ispatlamaktadır. Geleneksel yaklaşımların aksine bu dilbilimsel perspektif, Kur’ân’ın mûcizevi yönünü (i’câz) ve muhatap üzerindeki derin psikolojik etkisini daha anlaşılır kılmaktadır. Makale, ilâhi kelamın sadece “ne söylediğini” değil, asıl olarak muhatabı hangi yöne sevk etmek istediğini anlamayı kolaylaştırmakta ve benzer çalışmaların diğer sûreler üzerinde de yapılmasını önermektedir.

Anahtar Kelimeler

• Arap dili ve belâgatı
• Şu’arâ sûresi
• Dilin işlevleri
• İletişim modeli
• Hitap üslubu

An Analysis of the Qur’an’s Communicative Style: Linguistic Functions in the Case of Surah al-Shu‘ara’

Öz

In this research, the communication style of the Qur’an has been examined specifically through the linguistic functions in the Surah Ash-Shu’ara. Verses describing the struggles of prophets with their people have been included within the scope of the examination. The research argues that the divine message is not a static text that merely transfers objective information but rather possesses a dynamic discourse structure aimed at transforming the audience psychologically and behaviorally. The primary problem of the study is that the oral style of discourse, which was a natural process for the first addressees of the Qur’an, has created various comprehension problems for later generations dominated by written culture. In this context, the study asserts that approaches focusing solely on literal meanings or objective information transfer fail to fully grasp the emotional and behavioral impact the message aims to evoke in the audience. Roman Jakobson’s communication model, which forms the theoretical framework of the study, states that six basic elements (sender, receiver, message, context, channel, and code) must be present for communication to occur. In the article, these elements are associated with the process of revelation: The original source of the message is Allah (sender), the direct addressee is the prophet, and the indirect addressees are all of humanity (receiver). The content of the message is the revelation (message), the circumstances of the revelation and the realities of that period form the context, the means of delivery is Gabriel or the scripture (channel), and the language is Arabic (code). The document analysis method was adopted in the research, the verses in Surah ash-Shu’ara are analyzed in terms of the six functions defined by Jakobson. The referential function is the most common function throughout the surah, aiming to present objective information to the addressee. Stories of the prophets, sections where the destruction of past nations is presented, and evidence of tawhid (oneness of God) fall under this scope as they are directed toward external realities. The emotive (expressive) function reflects the internal state and feelings of the sender. Expressions such as the “constriction of the chest” and “fear of being killed” felt by Prophet Moses when he was commissioned, as well as Pharaoh’s reproachful anger toward Moses saying, “You are an ungrateful one!”, are the most prominent examples of this function. The conative (imperative) function aims to prompt action by directly addressing the will of the receiver. Commands from Allah to Prophet Moses such as “Go!” or “Strike the sea with your staff!”, as well as the prophets’ calls to their people to “Fear Allah and obey me,” aim to transform the behavior of the addressee. The phatic function ensures that communication is not broken and keeps the addressee’s attention sharp. Pharaoh’s question to those around him, “Did you not hear what he said?” or the rhetorical questions directed by prophets to their audiences, such as “Will you still not be mindful of God?”, aim to keep the physical and psychological channel open. The poetic function focuses on the aesthetic structure and artistic form of the message. Powerful descriptions in the narration of miracles, such as “then behold,” and the phonetic harmonies at the end of verses, ensure that the message leaves an artistic impact on the audience. The metalingual function serves to clarify meaning by carrying the purpose of explaining the code or the language itself. One of the most important findings of the article is that these functions do not remain static within the text; on the contrary, they are intertwined within a hierarchy. For example, Prophet Moses first created an emotional ground by expressing his fear and then moved the communication to a behavioral dimension by requesting a solution from Allah. This study reveals that by examining Surah ash-Shu’ara through Jakobson’s six-element communication model, the Qur’an is not merely a static informative text, but a dynamic discourse structure that transforms the addressee. Alongside the referential aspect in the stories of the prophets, it analyzes how functions such as emotive, conative, and phatic are utilized. Thus, the psychological impact and behavioral power of the divine message are grounded in its unique style, filling an important gap in the literature with modern linguistic data.

Anahtar Kelimeler

• Arabic language and rhetoric
• Surah al-Shu‘ara’
• Functions of language
• Communication model
• Style of address

Kaynakça

1. Akkirmânî, Muhammed b. Mustafa. Muhtasaru muğni’l-lebîb an kütübi’l-eârîb. thk. Sadreddin Buğda. Diyarbakır: Mektebetü Diyârbekîr, 1. Basım, 2016.
2. Akyüz, Yusuf. “Arap Dili İlimlerinde Dilin Çağrı İşlevinin Arka Planı” İslami İlimler Dergisi, 19/1 (2024), 37-61.
3. Bûkumra, Amr. “Vazâifü’l-luga fi zav’i nazariyyâti’l-isti’mâl-vazîfetâ’l-incâz ve’l-hıcâc enmûzecen-”, Al-Lisaniyyat, 24/1 (2017), 9-49.
4. Cârîm, Ali - Emîn, Mustafa. el-Belâgatü’l-Vâdıha. Beyrut: Dâr’ul-Fecr, 5. Basım, 2019.
5. Derviş, Muhyiddin. İ’râbü’l-Kur’âni’l-Kerîm ve beyânühü. Beyrut: Dâr’u İbni Kesîr, 12. Basım, 2014.
6. Harami, Hanaa. “el-İnziâcü’t-Terkîbî fi Sûreti Şu’arâ”. Kırıkkale Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi 14/1 (2024).
7. Harman, Ömer Faruk. "Mûsâ". Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 31/207-213. İstanbul: TDV Yayınları, 2020.
8. Hussein Dizaeey, Dilkhosh, Jarallah - Ibrahim, Mahabad Hashim. “Jakobson’s Language Functions and Searl’s Speech Acts: Mutual Influence and Development”, Journal of Education for the Humanities, 19/5 (2025).

9. Izzî, Mevlayi Hatice. Vazâifü’l-luga fi’n-nusûsi’l-muhtâra li’tavri’s-sâneviyyi es-senetü’l-ûlâ âdâb ve felsefe enmûzecen. Cezayir: Câmiatü Ayn Temûşent Bilhâc Bivuşîb, Yüksek Lisans Tezi, 2021.
10. İbiş, Fatih. “Anlamın Epistemolojik Ön Koşulu Olarak Bağlam”. Afyon Kocatepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi 25/2 (Haziran 2023).
11. İbn Kesîr, Ebu’l-Fidâ. Tefsîru’l-Kur’âni’l-azîm. Beyrut: Dâr’u İbn Hazm, 1. Basım, 1420.
12. Jakobson, Roman. Linguistics and Poetics. ed. Thomas A. Sebeok. Cambridge: MIT Press, 1960.
13. Karagöz, Mustafa. “Dilin İşlevleri Açısından Kur’ân’ın Üslubu”. KSÜ İlahiyat Fakültesi Dergisi 9 (2007).
14. Karagöz, Mustafa. “Şu’arâ Sûresi 153. ve 185. Ayetlerdeki Müsehharîn Kelimesinin Tefsirinde Görülen Anlam Farklılaşması”. Marife Bilimsel Birikim 11/1 (2012).
15. Kıran, Zeynel. “Dilbilim ve Temel İlkeleri”. H.Ü.Edebiyat Fakültesi Dergisi 2/2 (1984).
16. Kıran, Zeynel. Dilbilim Akımları. Ankara: Onur Yayınları, 2. Basım, 1996.
17. Kıran, Zeynel - Kıran, Ayşe Eziler. Dilbilime Giriş. Ankara: Seçkin yayınları, 5. Basım, 2018.
18. Maden, Şükrü. “Dursunzâde Abdülbâkî Efendi’nin Şuarâ Sûresi’nin Tefsiri Üzerine Yazdığı Haşiyenin Tahkik ve İncelemesi”. Tahkik İslami İlimler Araştırma ve Neşir Dergisi 5/1 (2022), 51-124.
19. Martinet, Andre. İşlevsel Genel Dilbilim. çev. Berke Vardar. İstanbul: Multılingual yayınları, 1998.
20. Mohob, Ahmed. el-Vazîfetü’t-tenbîhîye fi sûreti Bakara. Cezayir: Câmiatü Mantûrî, Yüksek Lisans Tezi, 2005.
21. Topaloğlu, Bekir. "Şuarâ Sûresi". Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 39/221-222. İstanbul: TDV Yayınları, 2010.
22. Tribus, Angela Cristin. The Communucative Functions of Language: An Exploration of Roman Jakobson’s Theory in TESOL. Brattleboro: SIT Graduate Institue, Yüksek Lisans Tezi, 2017.
23. Türker, Adil - Akşit, Eyup. “Dilin Gönderge İşlevi Bağlamında Yûsuf Sûresi’nin Bazı Âyetlerinin Tahlili” Türkiye İlahiyat Araştırmaları Dergisi (TİAD), (2024), 8: 829-848.
24. Veysel Kılıç. Dilin İşlevleri ve İletişim. İstanbul: Papatya Yayınları, 1. Basım, 2002.
25. Zâde, Ferhan Gül - Ferd, Gulâmirza Kerîmî. “Avârizu’t-terkîb fi binâi’l-cümleti’l-Arabiyye "Dirâse Belâgıyye vazîfîyye fi’l-Kur’âni’l-Kerîm fi zav’i’n-nazariyye li Roman Jakobson”. Mecelletü’l-Lugatğ’l-Arabiyye 4 (2019).
26. Zemahşerî, Ebu’l-Kâsım Mahmûd b. Ömer. el-Keşşâf an hakâikı gavâmizı’t-tenzîl ve uyûni’l-ekâvîl fi vücûhi’t-te’vîl. thk. Adil Ahmed Abdül Mevcûd - Ali Muhammed Muavviz. Riyad: Mektebetü’l-Abîkân, 1. Basım, 1998.9