Bir Sınır Olarak İsrâiliyat: Semantik Kayma ve Kur’ân’ın Tarihsel İnşası Sorunu
Öz
Bu makale, tefsir literatüründe uzun süre Yahudi ve Hristiyan kökenli rivayetlerden oluşan büyük ölçüde yerleşik bir bütün olarak görülen İsrâiliyyât kategorisini yeniden değerlendirmektedir. Bu yaygın kabulün karşısında çalışma, İsrâiliyyâtı tarihsel süreç içinde biçimlenen ve anlamı zaman içinde dönüşen söylemsel bir kategori olarak ele almanın daha isabetli olduğunu ileri sürmektedir. Terim, bir rivayetin menşeini göstermekle kalmaz. Anlam alanı, "İsrâil" ile kurulan etimolojik bağdan Geç Antikçağ'a ait farklı türden gelenekleri kapsayan genel bir adlandırmaya doğru genişledikçe, ilgili malzemenin ne şekilde alımlanacağını, hangi şartlarda nakledilebileceğini ve nasıl değerlendirileceğini de giderek belirleyen bir işlev kazanmıştır. Makalenin ele aldığı mesele metodolojiktir. Çağdaş Kur'ân araştırmalarında İsrâiliyyât, metnin nüzûl ortamına ilişkin bir delil olarak sıklıkla başvurulan bir kaynaktır; ancak bu yaklaşım, birbirinden farklı delil katmanlarını iç içe geçirme eğilimi taşımaktadır. Geç Antikçağ'ın metinlerarası ufku, erken dönem tefsir birikimi ve sonraki dönemlere ait polemik söylemi aynı epistemik düzlemde yer almaz; bunların aynı düzeyde değerlendirilmesi bir kategori hatasına yol açar. Bu itibarla makalenin amacı iki yönlüdür: terimin kavram tarihini yeniden kurmak ve bu adla anılan malzemenin Kur'ân'ın tarihsel arka planını yeniden inşa etmede meşru bir kaynak olup olamayacağını sorgulamak. Mevcut literatür, İsrâiliyyâtı ya modern bir dışlama tavrıyla bütünüyle reddetme ya da gereken eleştirel mesafeyi gözetmeksizin doğrudan Kur'ân'ın arka planı olarak işe koşma eğilimindedir; her iki yaklaşım da terimin bizzat icra ettiği işlevi göz ardı eder. Makale, kategoriyi tarihselleştirerek, bir rivayetin İsrâiliyyât olarak nitelendiği anda, içeriğine yönelik herhangi bir tahkik yapılmaksızın "yabancı" yahut "şüpheli" olarak önceden çerçevelendiğini; böylece terimin bibliyografik bir etiketten ziyade, yorumun meşruiyetini düzenleyen bir sınır işaretleyicisi olarak işlev gördüğünü ortaya koyar.
Yöntem itibarıyla çalışma, kavram tarihi çözümlemesini yakın metin incelemesiyle birleştirir. Terimin hicrî 4. / miladî 10. yüzyıldan itibaren tedrîcen yerleşmesini ve sonraki âlimlerin elinde doktriner bir denetim aracına dönüşmesini izler. Ardından Hz. Âdem anlatısına dair karşılaştırmalı bir örnek inceleme, bu anlatıyı Cave of Treasures gibi Süryânî-Hristiyan metinlerle birlikte okuyarak, tefsir geleneğinin Kur'ân metnindeki ihtiyatı ne şekilde ele aldığını gösterir. Kur'ân olayı belirgin biçimde ölçülü bir dille anlatırken, sonraki yorum çoğu kez bu sahneyi, çevredeki Geç Antikçağ dünyasından devşirilen utanç, gizlenme ve yitirilen ilksel ihtişam gibi unsurlarla daha belirlenmiş bir anlatının içine yerleştirir. Çalışma, İsrâiliyyâtın ilmî değerinin Kur'ân'ın kaynaklarını ortaya çıkarmaktan ziyade, onun yorum tarihini aydınlatmakta bulunduğu sonucuna ulaşır. İsrâiliyyât rivayetlerinin bilinçli bir biçimde kullanılması, kolayca birbirine karıştırılan üç düzeyin özenle ayırt edilmesine bağlıdır. Bunlardan ilki Geç Antikçağ'ın metinlerarası ufku, ikincisi sonraki âlimlerin mânayı istikrara kavuşturduğu tefsir stratejileri, üçüncüsü ise bu kategorinin sınırlarını gözetmeyi amaçlayan normatif söylemlerdir. Çağdaş Kur'ân araştırmalarında İsrâiliyyâtın yöntemli bir biçimde kullanılması, ancak böyle bir ayrımla mümkün olur.
Anahtar Kelimeler
İsrāʾīliyyāt as Boundary-Marker: Semantic Drift and the Problem of Qurʾānic Reconstruction
Öz
This article reconsiders isrāʾīliyyāt, a category long treated in tafsīr scholarship as a more or less fixed body of Jewish and Christian narrative material. Against that assumption, it argues that isrāʾīliyyāt is better understood as a discursive category that took shape historically and changed in meaning over time. The term recorded more than the provenance of a report. As its range widened from an etymological link with "Israel" to a general designation for heterogeneous late antique traditions, it increasingly governed how that material could be received, cited, and judged. The problem the study addresses is methodological. In current Qurʾānic studies, isrāʾīliyyāt are frequently invoked as evidence for the text's formative environment, yet this usage tends to conflate distinct layers of evidence. Late antique intertexts, early exegetical elaboration, and later polemical containment do not belong to the same epistemic level, and treating them as if they did produces a category mistake. The aim of the article is therefore twofold: to reconstruct the concept history of the term, and to assess whether material so labelled can legitimately serve as a source for reconstructing the Qurʾān. Existing scholarship has tended either to dismiss isrāʾīliyyāt on the basis of a modern rhetoric of purity, or to use them, just as uncritically, as direct background to the Qurʾān, and neither approach attends to the work the label itself performs. By historicizing the category, the article shows that once a report is marked as isrāʾīliyyāt, it is pre-framed as foreign or suspect before any examination of its content, so that the term functions less as a bibliographical tag than as a boundary marker regulating interpretive legitimacy.
Methodologically, the study combines concept-historical analysis with close reading. It traces the gradual consolidation of the term from roughly the fourth/tenth century onward and its hardening into an instrument of doctrinal control in later scholarship. A comparative case study of the Adam narrative, read alongside Syriac Christian literature such as the Cave of Treasures, then shows how exegetical traditions handle the reserve of the Qurʾānic text. While the Qurʾān describes the episode with notable semantic restraint, later interpretation often relocates it within a more determinate narrative of shame, concealment, and lost primordial glory drawn from the surrounding late-antique world. The study concludes that the value of isrāʾīliyyāt for scholarship lies in illuminating the history of Qurʾānic interpretation rather than in disclosing the sources of the Qurʾān itself. Used with critical awareness, the category requires a careful distinction between three levels that are easily confused: the late antique intertextual horizon, the exegetical strategies through which later scholars stabilised meaning, and the normative discourses that sought to police its boundaries. Only such differentiation permits a methodologically controlled use of the term in contemporary Qurʾānic studies.
Anahtar Kelimeler
