Beyond Beings and Attributes: On the Semantics of Ḥukm in Bahshamite and Ḥusaynite Muʿtazilism

Öz

One of the challenges of studying pre-Avicennian kalām is grasping the technical terminology developed by the mutakallimūn, which has remained remarkably opaque in some crucial cases. The present paper attempts to take a step towards filling this gap, explaining the specific meanings assumed by the term ḥukm in Bahshamism and Ḥusaynism, namely ‘probandum’, ‘caused property’, ‘function’, and ‘characteristic’. These all share in the semantic minimum ‘predicate’, in the minimal sense of “what is linguistically predicable of something”, although this shared notion falls short of capturing the specificity of ḥukm’s uses. Ḥukm qua probandum denotes whatever predicate that an analogical inference (qiyās) aims to transfer from a source case to a target case due to a rationale (ʿilla) the two share. The paper argues that kalām probably imported this notion of ḥukm from jurisprudential inference theory where it denotes a legal ruling simpliciter, or a legal ruling qua probandum of an analogical inference. The paper also makes the case that the epistemic connotation of ḥukm and ʿilla as ‘probandum’ and ‘rationale’ does not necessarily correspond to their ontological connotation as ‘caused property’ and ‘cause’ or ‘ground’. Ḥukm also denotes a property in the robust sense of “what is ontologically real, additional to a subject, and possessed by it”, shared by the three remaining notions of ḥukm, meaning caused property, function, and characteristic. Ḥukm qua caused property designates a property that a being possesses due to the influence of a ground (ʿilla, maʿnā) or entailer (muqtaḍī). A ground is a being which is distinct from the bearer, has specific relation to it (for example, by inhering in it), and makes it acquire a property, e.g., motion is the ground causing a being’s property ‘moving’. An entailer is a being’s property which causes another property of the same being, e.g., an atom’s occupying space causes it to bear the property ‘subject of inference for accidents. Ḥukm qua function designates a property which conveys how a thing is or behaves relative to other things, e.g., being of different in kind from something, being identical in kind to something, inhering in a substrate. Although this connotation is explicitly thematized by Ibn al-Malāḥimī, the Bahshamite sources frequently use ḥukm in this sense. Ḥukm qua characteristic denotes a specific type of function that is unique to its bearer and can be used to acquire inferential knowledge of it or of one of its properties. For example, ‘possibility of acting skillfully’ is a characteristic enabling us to infer that something has the property ‘knowing’. After laying down these four meanings, the paper discusses the extension of each of them relative to the others, concluding that none includes all the others extensionally, and therefore no one can serve as a general definition of ḥukm applicable across different contexts. Finally, the paper makes the case that several authors among both the Bahshamites and the Ḥusaynites considered aḥkām qua functions a genuine ontological category besides beings (dhawāt, ashyāʾ) and attributes (aḥwāl, ṣifāt), the difference between attributes and aḥkām being that attributes are monadic whereas aḥkām are relational.

Anahtar Kelimeler

• Bahshamism
• Ḥukm
• Ḥusaynism
• Muʿtazilism
• Ontology
• Semantics

Varlıkların ve Niteliklerin Ötesinde: Bahşamiyye ve Hüseyniyye Mu’tezilesi’nde Ḥükmün Anlambilimine Dair

Öz

İbn Sînâ öncesi kelam araştırmalarındaki temel zorluklardan biri, mütekellimler tarafından geliştirilen ve bazı kritik noktalarda oldukça belirsiz kalan teknik terminolojiyi kavramaktır. Bu makale; Bahşemiyye ve Hüseyniyye ekollerinde hüküm teriminin kazandığı; "ispatlanması gereken sav" (kanıtlanacak hüküm), "nedenli nitelik", "işlev" ve "özellik" gibi belirli anlamları açıklayarak bu boşluğu doldurmayı amaçlamaktadır. Bu anlamların tamamı, en dar kapsamıyla "bir şey hakkında dilsel olarak söylenebilir olan" yani "yüklem" şeklindeki anlamsal asgaride birleşmektedir. Ancak bu ortak kavram, terimin kullanımlarındaki özgünlüğü tam olarak yansıtmamaktadır. İspatlanması gereken sav olarak hüküm, kıyas yönteminin, iki durumun paylaştığı bir illet nedeniyle kaynak durumdan hedef duruma aktarmayı amaçladığı herhangi bir yüklemi ifade eder. Makale, kelamdaki bu hüküm kavramının muhtemelen fıkıh usulünden ödünç alındığını savunur. Fıkıhta hüküm, yalın bir hukuki kararı veya kıyas sürecinde kanıtlanması hedeflenen hukuki sonucu ifade eder. Makale ayrıca, "hüküm" ve "illet"in bilgi düzeyindeki anlamlarının yani sırasıyla “ispatlanması gereken şey” ve “gerekçe”; ontolojik düzeydeki “neden olunan özellik” ve “neden/temel” anlamlarıyla her zaman birebir örtüşmediğini savunmaktadır Hüküm terimi, aynı zamanda geniş anlamıyla "ontolojik olarak gerçek olan, özneye eklemlenen ve özne tarafından sahip olunan" bir niteliği ifade eder. Bu geniş tanım, hükmün diğer üç anlamı olan nedenli nitelik, işlev ve özellik ile ortaktır. Nedenli nitelik olarak hüküm, bir varlığın; bir dayanak (illet, mana) veya bir gerektirici (muktezi) etkisiyle kazandığı özelliği ifade eder. Burada "sebep", taşıyıcıdan (mevsuftan) farklı olan, onunla belirli bir ilişki kuran (örneğin ona içkin olan) ve onun bir nitelik kazanmasını sağlayan bir varlıktır. Örneğin hareket, bir varlığın "hareketli olma" niteliğini kazanmasına yol açan sebeptir. "Gereklilik" ise bir varlığın, aynı varlıktaki başka bir niteliğe neden olmasıdır; örneğin bir atomun yer kaplaması, onun "arazları kabul etme" özelliğine sahip olmasına neden olur. İşlev olarak hüküm, bir şeyin diğer varlıklara nispetle nasıl olduğunu veya nasıl davrandığını belirten özelliği ifade eder (örneğin; bir şeyden türce farklı olmak, bir şeyle türce özdeş olmak veya bir alt tabakaya içkin olmak). Bu anlam, İbnü'l-Melâhimî tarafından açıkça ele alınmış olsa da Bahşemî kaynaklar da terimi sıklıkla bu bağlamda kullanır. Bu dört anlamı ortaya koyduktan sonra makale, her birinin kapsamını birbiriyle karşılaştırmakta ve hiçbir anlamın diğerlerini tam olarak kapsamadığı sonucuna varmaktadır. Dolayısıyla, farklı bağlamlarda geçerli olabilecek tek bir genel "hüküm" tanımı yapmak mümkün görünmemektedir. Son olarak çalışma hem Bahşemîler hem de Hüseynîler arasındaki birçok yazarın, hükümleri, varlıklar (zevat, eşya) ve nitelikler (ahval, sıfat) dışında gerçek bir ontolojik kategori olarak gördüklerini savunur. Bu yaklaşıma göre nitelikler ile hükümler arasındaki temel fark, niteliklerin tekil (monadik), hükümlerin ise ilişkisel yapıda olmasıdır.

Anahtar Kelimeler

• Bahşamiyye
• Hüküm
• Hüseyniyye
• Mu'tezile
• Ontoloji
• Semantik

Kaynakça

1. ʿAbd al-Jabbār. al-Mughnī fī abwab al-tawḥīd wa-l-ʿadl. Critical ed. Ṭaha Husayn - Ibrahim Madkūr. Cairo: al-Dār al-miṣriyya li-l-taʾlīf wa-l-tarjama, 1965.
2. Bājī, Abū l-Walīd. Kitāb al-ḥudūd fī l-uṣūl. ed. Nazīh Ḥammād. Beirut: Muʾassasat al-zuʻbī, 1973.
3. Baṣrī, Abū l-Ḥusayn. al-Muʿtamad fī uṣūl al-fiqh. ed. Muḥammad Ḥamīdallah et al. Damascus: Institut français de Damas, 1964–1965.
4. Baṣrī, Abū l-Ḥusayn. Taṣaffuḥ al-adilla. ed. Wilferd Madelung - Sabine Schmidtke. Wiesbaden: Harassowitz Verlag, 2006.
5. Erkmen, Recep. Fakhr al-Dîn al-Râzî: The Problem of Knowledge and Metaphysical Skepticism. Bloomington: Indiana University, PhD Dissertation, 2022.
6. Fleisch, Henri. “Ḥukm”. The Encyclopaedia of Islam, Vol. III. ed. by Bernard Lewis et al. Leiden–London: Brill–Luzac, 2. Edition, 1986
7. Frank, Richard. Beings and Their Attributes. The Teaching of the Basrian School of the Mutazila in the Classical Period. Albany: Suny Press, 1978.
8. Frank, Richard. Classical Islamic Theology: The Ashʿarites. ed. Dimitri Gutas. Aldershot: Ashgate, 2008.

9. Ghazālī. al-Muṣtasfā min ʿilm al-uṣūl. ed. Hamza Ḥāfiẓ. Medina, 1993.
10. Ibn al-Malāḥimī. al-Fāʾiq fī uṣūl al-dīn. ed. Fayṣal B. ʿAwn. Cairo: Maṭbaʿa Dār al-kutub wa-l-thaqāfa al-qawmīya, 2010.
11. Ibn al-Malāḥimī. al-Muʿtamad fī uṣūl al-dīn. ed. Wilferd Madelung. Tehran: Miras-e Maktoob–Freie Universität Berlin, 2012.
12. Ibn Mattawayh. al-Majmūʾ fī l-Muḥīṭ bi-l-taklīf. ed. Jīn Y. Hūbin - Daniel Gimaret. Beirut: Dār al-mashriq, 1965–1980.
13. Ibn Mattawayh. al-Tadhkira fī aḥkām al-jawāhir wa-l-aʿrāḍ. ed. Daniel Gimaret. Cairo: Institut français d’archéologie orientale, 2009.
14. Ibn Sharwīn, Ḥaqāʾiq al-ashyāʾ, trans and ed. Sarıca, A. İskender - Çetin, Serkan. “Zeydî-Muʿtezilî Düşüncede Terimler: İbn Şervîn’in Ḥaḳāʾiḳu’l-Eşyâʾ Risâlesinin Tahkiki Ve Tercümesi”. Kader 19/2 (December 2021), 813-854. https://doi.org/10.18317/kaderdergi.1002191.
15. Jishumī, al-Ḥākim. ʿUyūn al-masāʾil. Critical ed. Ramaḍān Yildrim. Cairo: Dār al-iḥsān. 2018.
16. Juwayni, Abū Maʿālī. al-Shāmil fī uṣūl al-dīn.ed. ʿAlī S. al-Nashshār et al. Iskandariyya: Manshaʾat al-maʿārif, 1969.
17. Juwaynī. al-Burhān fī uṣūl al-fiqh. ed. ʿAbd al-ʿAẓīm al-Dayb. Doha: Qatar University, 1979 or 1980.
18. Mihirig, Abdurrahman A. “Analogical Arguments in the Kalām Tradition: Abū l-Maꜥālī al-Juwaynī and Beyond”. Methodos 22 (2022). https://doi.org/10.4000/methodos.9004.
19. Murtaḍā, Sharīf. al-Dhakhīra fī ʿilm al-kalām. ed. Muḥammad al-Ṭabāṭabāʾī et al. Mashhad: al-Āstāna al-raḍawiyya al-muqaddasa–Majmaʿ al-buḥūth al-islāmiyya, 2019.
20. Najrānī, Taqī al-Dīn. al-Kāmil fī istiqṣāʾ fī-mā balaghanā min kalām al-qudamāʾ. ed. Muḥammad al-Shāhid. Cairo: Jumhūriyya Miṣr al-ʻarabiyya, Wizārat al-awqāf, al-majlis al-aʻlà li-al-shuʼūn al-islā̄miyya, 1999.
21. Nīsābūrī, Abū Rashīd. al-Masāʾil fī l-khilaf bayna al-baṣriyyīn wa-l-baghdādiyyīn. ed. Maʿn Ziyāda - Riḍwān al-Sayyid. Beirut: Maʿhad al-inmāʾ al-ʿarabī, 1979.
22. Nīsābūrī, Abū Rashīd. Fī l-tawḥīd. ed. Muḥammad ʿA. Abū Rīda. Cairo: Dār al-kutub, 1969.
23. Raṣṣāṣ, al-Ḥasan. Kitāb al-muʾaththirāt wa-miftāḥ al-mushkilāt. in Jan Tiele, Kausalität in der Mu’tazilitischen Kosmologie: Das Kitāb al-Muʾaththirāt wa-miftāḥ al-muškilāt des Zayditen al-Ḥasan ar-Raṣṣāṣ (st. 584/1188). Leiden-Boston: Brill, 2011.
24. Rāzī, Fakhr al-Dīn. al-Mabāḥith al-mashriqiyya fī l-ilāhiyyāt wa-l-ṭabīʿiyyāt. ed. Muḥammad al-Muʿtaṣim bi-llah al-Baghdādī. Beirut: Dār al-kitāb al-ʿarabī, 1990.
25. Rāzī, Fakhr al-Dīn. al-Maṭālib al-ʿāliya. ed. Aḥmad Ḥ. al-Saqqā. Beirut: Dār al-kitāb al-ʿarabī, 1987.
26. Rāzī, Fakhr al-Dīn. Muḥaṣṣal afkār al-mutaqaddimīn wa-l-mutaʾakhkhirīn mina l-ʿulamāʾ wa-al-ḥukamāʾ wa-l-mutakallimīn, ed. Ṭaha ʿA. Saʿd. Cairo: Maktabat al-kullīya al-azharīya, 1978.
27. Rāzī, Fakhr al-Dīn. al-Mulakhkhaṣ fī l-manṭiq wa-l-ḥikma. ed. Ismāʿīl Khānoglū. 2 Vols. Amman: al-Aṣlayn, 2021.
28. Rāzī, Fakhr al-Dīn. Nihāyat al-ʿuqūl fī dirāyat al-uṣūl. Critical ed. Saʿīd ʿA. Fūda. Beirut: Dār al-dhakhāʾir, 2015
29. Rezakhany, Hassan J., - Zamboni, Francesco O.. “The Hidden Realm. Fakhr al-Dīn al-Rāzī‘s Infallible Realism”. Oriens 53 (2025), 289–324.
30. Schmidtke, Sabine (ed.). The Oxford Handbook of Islamic Theology. Oxford: Oxford University Press, 2016.
31. Shahrastānī, ʿAbd al-Karīm. Nihāyat al-aqdām fī ʿilm al-kalām. ed. Alfred Guillaume. Cairo: Maktabat al-thaqāfa al-dīniyya, 2009.
32. Sharīf al-Jurjānī. Kitāb al-taʿrīfāt. ed. Gustav Flügel. Leipzig: Sumptibus F.C.G. Vogelli, 1845.
33. Shashdīw, Mankdim. [Taʿlīqāt ʿalā] Sharḥ al-Uṣūl al-khamsa. ed. ʿAbd al-Karīm ʿUthmān. Cairo: Maktabat Wahba, 1996.
34. Tahānawī, Muḥammad ʿAlī. Kashshāf iṣṭilāḥāt al-funūn wa-l-ʿulūm. ed. Rafiq al-ʿAjam et al. Beirut: Maktabat Lubnān, 1996.